Ireki menu nagusia

Aldaketak

ez dago edizio laburpenik
{{Argitzeko|fisikari eta astronomo italarriari|Galileo (argipena)}}
 
'''Galileo Galilei''' ([[Pisa]], [[Italia]], [[1564]]ko [[otsailaren 15]]a - [[1642]]ko [[urtarrilaren 8]]a) [[filosofo]]a, [[fisikarien zerrenda|fisikaria]] eta [[astronomo ospetsuak|astronomo]]a izan zen. [[Astronomia]] modernoaren aita izendatua izan da, eta, [[Bacon (argipena)|BaconekinBacon]]<nowiki/>ekin batera, metodo zientifikoaren aitzindaria.
 
[[Fitxategi:Galileo moon phases.jpg|thumb|right|200px|[[Ilargia]]ren faseak Galileok marraztuak]]
 
== Lorpen zientifikoak ==
Galileo, zeruari behatzeko teleskopioa lehen erabili zutenetariko bat izan zen. Hasieran 9x-eko teleskopio bat izan zuen, baina luze gabe 30x-eko bat eskuratu zuen. Galileok [[Jupiter]]ren lau satelite handienak kausitu zituen. BerakPlaneta hark ere, [[Artizarra]]k, eta [[Ilargia]]k bezala, faseak zituela aurkitu zuen. Aurkikuntza bi hauekhoriek Kopernikok asmatutako eredu heliozentrikoari bultzada bat eman zioten. Galileo Ilargiko mendiak, [[Eguzki-beltzune]]ak, eta "kontaezineko izar multzo bat" ikusteko gai izan zen.
 
Eguzki-beltzuneak ikustean lehenengo mendebaldetarra izan zen, [[txinako Herri Errepublika|txinatarrek]] aspalditik ikusiak baitzituzten. Izarren ezkutatzetik Ilargia esfera osotua ez dela (hauhori [[teleskopio]] bidez baino ez dago ikusterik) kausitu zuen.
 
[[Dinamika]]ri buruzko lanek [[Johannes Kepler|Keplerren]] eta [[Newton]]en mugimendu-arauei bidea erraztu zieten. Eredu esperimentala erabiltzean eta IzadiarenNaturaren arauen deskribapena egitean ere aitzindaria izan zen. Bolei buruz egindako ikerketetan, erortzen diren gauzen lastertasunak, berek dutenberen masarekin zer ikusirik ez duela aurkitu zuen.; Etahalaber, objektuek daukaten abiadura gordetzen dutela indar batek haiei eragin arte.
HalaberEra berean, Galileik deskubritu zuen penduluaren mugimenduek denbora berdinabera behar dutela, luzera edozein izanik. HonekHorrek gero egingoegin ziren erlojuei buruzko aurkikuntzak ahalbidetu zituen.
 
Galileok [[Italia]]tik at gutxienez ondo ezagututako liburu mardul batzuk idatzi zituen,; hala ere, aurkikuntza gehienak liburuetan eta oharretan baino ez dira bizi gaur egunean. Zirriborroak egin zituen asmatutako tramankuluekin, hala nola:, tomate-txikitzaile bat, sakelako orrazi bat, eta abar.
 
== Elizarekiko eztabaida ==
 
Galileo kristau amorratua zen; alabaina, ''[[Sidereus Nuncius]]'' tratatuan idatzitakoak iskanbila sortu zuen., Denekdenek sistema [[klaudio Ptolomeo|ptolomeaiko]] eta [[Aristoteles|aristotelikoari]] eusten baitzioten (hau da, [[Lurra]] unibertsoaren erdian dagoelako teoriaren jarraitzaile ziren), Elizako aitek beste edozein teoria [[Biblia|Itunen]] aurkakoak izango zela ezarri zuten.
[[1616]]. urtean [[Inkisizioa]]k Galileori gaztigatu zion [[Nikolas Koperniko|Kopernikoren]] teoriak ez defenditzeko.
Bere lana teoria baino ez zela esan arren, lanak kaleratzean elizaren protokoloa jarraitu arren eta Maffeo Barberinirekiko (gero Urbano VIII. aita santua izangoizan zena) laguntasun handia izan arren, teoriak arbuiarazi zizkioten eta bizi osorako etxean izan zuten atxilo ([[1633]]-[[1642]]).
 
Inkisizioak Galileok epaia atzeratzeko (makal baitzebilen) egindako saiakerak gaitzetsi zituen. Urbano VII.a buru izan zuen bilera batean Inkisizioak Galileo [[Erroma]]ra etorrijoan behar zela edo atxilotu eta kateaturik bertaratu behar izango zutela erabaki zuen.
[[1633]]. urtean Inkisizioak itaundu zuen eta nahiz eta ziega batean sartu ez, Inkisizioaren bulegoan izan zuten 22 egunez.
 
[[1633]]ko [[ekainaren 22]]an Erromako Inkisizioak Galileoren aurkako epaia zabaldu zuen. 69 urte zituen eta makal zebilen,; beraz, errukitzeko eskatu zion Inkisizioari. HonekTortura ezarriko torturarekinziotela mehatxatu zuenzuten eta Galileok, mehatxu hori egiazkoa zelakoan zegoenez ([[Giordano Bruno]] erre baitzuten [[1600]]. urtean izadiarennaturaren teoria naturalistikoa bultzatzeagatik), Elizak eskatu zion guztia egin zuen. Hortaz, bere lan guztiari uko egin zion; are gehiago, bere teoriak bultzatuko zituen edonor salatzeko agindua egin zuen.
 
Galileo kartzelara kondenatu zuten, baina adina zela kausa, bere etxean izan zuten atxilo. Zeuzkan etxe bitan egon zen, bata [[Arcetri]]n<nowiki/>ko eta bestea [[Florentzia]]n.<nowiki/>ko Herniabere batbi izanetxeetan zuenegon etazen. Hernia zuenez, Florentziako sendagile batengana joateko baimena eskatu zuen,; hala ere, Erromatik ukatu egin zioten. Etaeta berriro eskatzekotaneskatuz gero, kartzelaratuko zutela gaztigatu ziotenjakinarazi. Atxilo zegoelarik, harremangizarte sozialakharremanak uztera behartu zuten eta: ikerketa batzuk egiten uzten zioten, baina zentsurapean. [[1638]]an itsu gelditugeratu zen eta Florentziako etxera mugitzeko baimena eman zioten, sendagileengandik hurbilago egoteko. ''Dialgue'' liburua ''[[Index Librorum Prohibitorum]]'' zerrendan sartu zuten ([[Erromatar Eliza Katolikoa]]k debekatutako liburuen zerrenda, [[1822]]. urte arte indarrean izan zena).
 
359 urte geroago, [[1992]]. urtean [[Joan Paulo II.a]] aita santua desenkusatu zen, eta liburuari debekua kendu zion liburuari.
 
== Lanak ==
2.533

edits