«Eslovenia»: berrikuspenen arteko aldeak

232 bytes removed ,  Duela 3 urte
ez dago edizio laburpenik
[[Fitxategi:General map of slovenia.svg|thumb|right|300px|Esloveniako mapa]]
 
=== Estatu mugakideakMugak ===
Mugakideak: [[Italia]] mendebaldean, [[adriatikoa|itsaso Adriatikoa]] hego-mendebaldean, [[Kroazia]] hegoalde eta ekialdean, [[Hungaria]] ipar-ekialdean eta [[Austria]] iparraldean.
 
=== NaturaEskualde eskualdeaknaturalak ===
Europako lau eremu geografikok bat egiten dute Eslovenian: [[Alpeak|Alpeek]], [[Dinariar Alpeak|Dinariar Alpeek]], [[panoniako ordokia|zabaldi panoniarrak]] eta [[Mediterraneoa]]k. Esloveniako puntu altuena [[Triglav]] mendia da (2.864 m), eta herrialdeko batez besteko altuera 557 metro da. Esloveniako berezko lurraldeaz gainera, beste lurralde hauek ere hartzen ditu barnean: [[Karniola]], [[Istria]]ko iparraldea, [[Trieste]]ko zati bat eta [[Estiria]]ko hegoaldea.
 
=== TopografiaErliebea ===
Eslovenia oso lurralde menditsua da, eta goi-lautadaz betea (Esloveniako Alpeak, Kras-eko goi-lautadak). Itsasertza, berriz, laua da.
 
=== Klima ===
Klima submediterraneoa da kostaldean, alpetarra mendietan eta kontinentala ekialdeko lautada eta haranetan. Batez besteko tenperaturak urtarrileko -2 °C-en eta uztaileko 21 °C-en artean dabiltza. Prezipitazioen batez bestekoa hau da: 1.000 mm kostaldean, 3.500 mm Alpeetan, 800 mm hego-ekialdean eta 1.400 erdialdean.
 
== Biztanleak eta gizartea ==
[[Fitxategi:Ljubljana from the Castle.JPG|thumb|right|300px|[[Ljubljana]].]]
[[Fitxategi:Maribor Lent.jpg|thumb|right|300px|[[Maribor]].]]
[[Fitxategi:Celje - pogled z gradu2.jpg|thumb|right|300px|[[Celje]].]]
[[Fitxategi:Kranj Mesto.jpg|thumb|right|300px|[[Kranj]].]]
=== Jatorria ===
Esloveniako biztanleen % 91 esloveniar jatorrikoak dira ([[eslaviar]] herrietako bat). Badira beste talde etniko batzuetako herritarrak ere (kroaziarrak, serbiarrak), baina gutxi dira. Gainera, 1990 aldera, [[Bosnia-Herzegovina]]ko gerratik ihesi joandako 60.000 iheslari Eslovenian babestu ziren. Hizkuntza ofiziala esloveniera dute, eslaviar hizkuntzen familiakoa, eta serbokroaziera ere hitz egiten da zertxobait. Beste eslaviar kultura batzuek ez bezala, [[Italia]]ko, [[Alemania]]ko eta [[Austria]]ko kulturen eragin handia jaso dute esloveniarrek mila urtez baino gehiagoz. Hori dela eta, 70 urte inguruz Jugoslavia osatzen zuten errepubliketako bat izan bada ere, esloveniar kulturak parekotasun handiak ditu Alemaniako eta Italiako kulturekin. Esloveniera, esate baterako, latin alfabetoz idazten da, eta ez, serbiera eta eslaviar hizkuntza gehienak bezala, [[alfabeto ziriliko]]z.
 
=== Demografia datuak ===
Esloveniarren erdiak, gutxi gorabehera, hirian bizi dira (Ljubljanan, Mariborren eta Celjen, batik bat) eta gainerakoak lurralde guztian banatutako herri txikietan, horietako asko mendi garaietan. Adinari dagokionez, 0-14 urte bitartekoak biztanleen % 16 dira, 15-64 urte bitartekoak % 70 eta 65 urtez gorakoak % 14. Gizonezkoek 71 urteko [[bizi-itxaropena]] dute, eta 79koa emakumezkoek. Europako gainerako herrialdeetan bezalatsu, demografia-hazkundea oso txikia da, emankortasun-indizea, izan ere, 1,2 haurrekoa baita emakumeko. Hamabi urteko hezkuntzaldi behartua dute Esloveniako haurrek (lehen mailako hezkuntza, zortzi urtez, eta bigarren mailakoa, lau urtez), eta ikasle gehienek goi-mailako ikasketak egiten dituzte. Goi-hezkuntza ematen duten 27 erakunde dituzte, Ljubljanako Unibertsitatea barne dela. Erlijioen banaketa hau da: katolikoak % 71, luteranoak % 1, musulmanak % 1, ateoak % 5, beste batzuk % 22.
 
=== Hiri handienak ===
2015eko erroldaren datuak dira<ref>[http://www.citypopulation.de/Slovenia-Cities.html www.citypopulation.de]</ref>.
{| class="wikitable"
|-
! # !! Hiria !! Populazioa
|-
| 1 || [[Ljubljana]] || 278.789 bizt.
|-
| 2 || [[Maribor]] || 95.881 bizt.
|-
| 3 || [[Celje]] || 37.540 bizt.
|-
| 4 || [[Kranj]] || 37.373 bizt.
|-
| 5 || [[Koper]] || 25.459 bizt.
|-
| 6 || [[Velenje]] || 25.122 bizt.
|-
| 7 || [[Novo Mesto]] || 23.317 bizt.
|-
| 8 || [[Ptuj]] || 17.810 bizt.
|-
| 9 || [[Trbovlje]] || 14.165 bizt.
|-
| 10 || [[Kamnik]] || 13.803 bizt.
|}
 
== Historia ==
1992ko legebiltzarrerako hauteskundeak kristau demokratek eta demokrata liberalek irabazi zituzten, Janez Drnovšek buru zutela, eta azken horrek gobernu-koalizio bat osatu zuen 1993ko urtarrilean, bera lehen ministro zena. Lehendakaritzari Milan Kucanek eutsi zion. Nazioarteko Diru Funtsean sartu eta Munduko Bankuko kide egin ondoren, 1996ko ekainean, Esloveniak elkartze-hitzarmen bat sinatu zuen Europar Batasunarekin, baina ez zen berretsi 1997ko uztaila arte. Prozesuak, izan ere, atzerapena izan zuen. 1996ko azaroko hauteskundeetan izandako emaitzak zirela-eta, ez zen erraza izan gobernu berria eratzea. Azkenean, 1997ko otsailean, Janez Drnovšek hautatu zuten lehen ministro, Alderdi Demokrata Liberalaren eta Esloveniako Herri Alderdiaren (Europar Batasunean sartzearen aurkakoa) arteko koalizioaren buruan. Azaroan, Milan Kucan aukeratu zuten berriro errepublikako lehendakari. [[2004]]ko [[martxoaren 29]]an [[Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundea|NATOn]] sartu zen, eta urte bereko [[maiatzaren 1]]ean, [[Europar Batasuna|Europar Batasunean]].
 
== Gobernua, politika eta administrazioa ==
=== JatorriaPolitika ===
[[Fitxategi:Presidential Palace. Ljubljana.jpg|thumb|right|300px|Gobernuaren eta Presidentearen jauregia, Ljubljanan.]]
1991ko abenduaren 23an onartutako konstituzioan, 18 urtez gorakoen sufragio unibertsala (16 urtetik aurrera eman daiteke botoa, enplegua izanez gero), alderdi anitzeko politika-sistema eta gainerako eskubide formalak jasota geratu ziren (erlijio-askatasuna, prentsa-askatasuna, etab.). Estatuaren burua presidentea da, bost urtetik behin hautatzen dena. Botere betearazlearen buru lehen ministroa eta ministroen kontseilua dira, parlamentuak hautatua. [[Lehen ministro]]a Biltzarrak aukeratzen du lau urteko legealdirako, eta Errepublikako lehendakaria hauteskundeetan hautatzen da bost urterako.
15.000 soldadu inguruko armada du, eta beste 85.000 gizon dituzte erreserban. Soldadutza nahitaezkoa da: 18 urterekin hasten da, eta zazpi hilabete irauten du. Europako Kontseiluko eta Nazio Batuetako kide da Eslovenia, eta defentsa-hitzarmenak sinatu ditu Austriarekin eta Hungariarekin.
 
=== Banaketa administratiboa ===
{{sakontzeko|Esloveniaren banaketa administratiboa}}
 
* Eslovenia barneko karst dinarikoa (''Dinarski kras notranje Slovenije'').
* Eslovenia azpipanonikoa (''Sobpanonosnka Slovenija'').
 
=== Demografia datuak ===
[[Fitxategi:Ljubljana from the Castle.JPG|thumb|right|300px|[[Ljubljana]].]]
[[Fitxategi:Maribor Lent.jpg|thumb|right|300px|[[Maribor]].]]
[[Fitxategi:Celje - pogled z gradu2.jpg|thumb|right|300px|[[Celje]].]]
[[Fitxategi:Kranj Mesto.jpg|thumb|right|300px|[[Kranj]].]]
 
=== Biztanleria ===
Esloveniarren erdiak, gutxi gorabehera, hirian bizi dira (Ljubljanan, Mariborren eta Celjen, batik bat) eta gainerakoak lurralde guztian banatutako herri txikietan, horietako asko mendi garaietan. Adinari dagokionez, 0-14 urte bitartekoak biztanleen % 16 dira, 15-64 urte bitartekoak % 70 eta 65 urtez gorakoak % 14. Gizonezkoek 71 urteko [[bizi-itxaropena]] dute, eta 79koa emakumezkoek. Europako gainerako herrialdeetan bezalatsu, demografia-hazkundea oso txikia da, emankortasun-indizea, izan ere, 1,2 haurrekoa baita emakumeko. Hamabi urteko hezkuntzaldi behartua dute Esloveniako haurrek (lehen mailako hezkuntza, zortzi urtez, eta bigarren mailakoa, lau urtez), eta ikasle gehienek goi-mailako ikasketak egiten dituzte. Goi-hezkuntza ematen duten 27 erakunde dituzte, Ljubljanako Unibertsitatea barne dela. Erlijioen banaketa hau da: katolikoak % 71, luteranoak % 1, musulmanak % 1, ateoak % 5, beste batzuk % 22.
 
=== Banaketa etnikoa ===
Esloveniako biztanleen % 91 esloveniar jatorrikoak dira ([[eslaviar]] herrietako bat). Badira beste talde etniko batzuetako herritarrak ere (kroaziarrak, serbiarrak), baina gutxi dira. Gainera, 1990 aldera, [[Bosnia-Herzegovina]]ko gerratik ihesi joandako 60.000 iheslari Eslovenian babestu ziren.
 
Horrela beraz Eslovenian bizi diren talde etniko nagusiak hauek dira: esloveniarrak (% 89); kroaziar, bosniar, serbiar eta [[Jugoslavia]] ohiko bestelako taldeak (% 10); eta hungariar eta italiar gutxiengoak (% 0,5).
 
=== Hizkuntzak ===
Hizkuntza ofiziala [[esloveniera]] da, hegoaldeko hizkuntza eslaviarren taldekoa. [[Hungariera]]k eta [[italiera]]k [[Hizkuntza ofizial|estatus ofiziala]] dute [[Hungaria]] eta [[Italia]]ko mugen ondoko lurraldetan.
 
Esloveniako biztanleen % 91 esloveniar jatorrikoak dira ([[eslaviar]] herrietako bat). Badira beste talde etniko batzuetako herritarrak ere (kroaziarrak, serbiarrak), baina gutxi dira. Gainera, 1990 aldera, [[Bosnia-Herzegovina]]ko gerratik ihesi joandako 60.000 iheslari Eslovenian babestu ziren. Hizkuntza ofiziala esloveniera dute, eslaviar hizkuntzen familiakoa, eta serbokroaziera ere hitz egiten da zertxobait. Beste eslaviar kultura batzuek ez bezala, [[Italia]]ko, [[Alemania]]ko eta [[Austria]]ko kulturen eragin handia jaso dute esloveniarrek mila urtez baino gehiagoz. Hori dela eta, 70 urte inguruz Jugoslavia osatzen zuten errepubliketako bat izan bada ere, esloveniar kulturak parekotasun handiak ditu Alemaniako eta Italiako kulturekin. Esloveniera, esate baterako, latin alfabetoz idazten da, eta ez, serbiera eta eslaviar hizkuntza gehienak bezala, [[alfabeto ziriliko]]z.
 
=== Hiri handienaknagusiak ===
2015eko erroldaren datuak dira<ref>[http://www.citypopulation.de/Slovenia-Cities.html www.citypopulation.de]</ref>.
{| class="wikitable"
|-
! # !! Hiria !! Populazioa
|-
| 1 || [[Ljubljana]] || 278.789 bizt.
|-
| 2 || [[Maribor]] || 95.881 bizt.
|-
| 3 || [[Celje]] || 37.540 bizt.
|-
| 4 || [[Kranj]] || 37.373 bizt.
|-
| 5 || [[Koper]] || 25.459 bizt.
|-
| 6 || [[Velenje]] || 25.122 bizt.
|-
| 7 || [[Novo Mesto]] || 23.317 bizt.
|-
| 8 || [[Ptuj]] || 17.810 bizt.
|-
| 9 || [[Trbovlje]] || 14.165 bizt.
|-
| 10 || [[Kamnik]] || 13.803 bizt.
|}
 
== Ekonomia ==
 
[[Erregimen sozialista]] izan duten herrialde gehienek ez bezala, Esloveniak hirugarren sektore modernoa eta eraginkorra garatzen jakin izan du (BPGaren 60%). 1991ko ekainaren 25ean independentzia eskuratu ostean, ekonomia-trantsizio motel baina zuhur bati ekin zion Esloveniak, eta langabezia-tasa txikiari, maila oneko soldatei eta inflazio moderatuari eusten saiatu da geroztik. Pribatizazio-legea 1993an sartu zen indarrean. Esloveniaren ingurumen-arazo nagusiak hauek dira: [[Sava|Sava ibaiaren]] kutsadura, etxeetako eta industrietako ur zikinek eragindakoa; itsasertzeko uren kutsadura, metal astunak eta ekoizkin kimiko toxikoak direla-eta; Koper inguruko basoetan [[euri azido]]ak eragindako kalteak (metalurgiak eta industria kimikoak eragindako kutsadura atmosferikoaren ondorioz).
 
== Demografia ==
Eslovenian bizi diren talde etniko nagusiak hauek dira: esloveniarrak (% 89); kroaziar, bosniar, serbiar eta [[Jugoslavia]] ohiko bestelako taldeak (% 10); eta hungariar eta italiar gutxiengoak (% 0,5).
 
Dentsitatea 95 biztanle/km<sup>2</sup> da. Biztanleen erdiak hirietan bizi dira, eta beste erdiak landa-eremuetan.
 
Hizkuntza ofiziala [[esloveniera]] da, hegoaldeko hizkuntza eslaviarren taldekoa. [[Hungariera]]k eta [[italiera]]k [[Hizkuntza ofizial|estatus ofiziala]] dute [[Hungaria]] eta [[Italia]]ko mugen ondoko lurraldetan.
 
== Azpiegiturak ==
68.495

edits