«Austria»: berrikuspenen arteko aldeak

38 bytes removed ,  Duela 3 urte
[[XIV. mendea|XIV.]] eta [[XV. mendea|XV. mendeetan]] zehar, [[Habsburgo]]tarrek mendean hartu zituzten [[Austriako Dukerria]]ren inguruko eskualdeak. Hori zela eta, [[1438]]an [[Alberto V.a Habsburgokoa|Alberto II.a]] [[Germaniako Erromatar Inperio Santu]]ko enperadore hautatu zuten. Koroatua izan baino lehen hil zen arren, handik aurrera Inperio Santuko enperadoreak Habsburgo etxekoak izan ziren, salbuespen bakar batekin.
 
Habsburgotarrek, konkistaz ez ezik, oinordetzaz ere lortu zituzten lurraldeak. [[Maximiliano I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa|Maximiliano I.a Habsburgokoak]], [[1477]]an [[Borgoinako Dukerria|Borgoinako Dukerriko]] oinordekoarekin ezkondu eta gero, [[Herbehereak]] bereganatu zituen. Maximilianoren seme [[Filipe I.a Gaztelakoa|Filipe Ederra]], berriz, [[Joana Gaztelakoa|Joanarekin]]rekin ezkondu zen, alegia, [[Gaztelako Erresuma|Gaztela]] eta [[Aragoiko Erresuma|Aragoiko]] oinordekoarekin,. ezkondu zen.Beraz, Filipe eta Joanaren seme [[Karlos Habsburgokoa|Karlosek]], Habsburgotarren lurraldeak, Borgoina, Gaztela eta Aragoi oinordetzeaz gain, [[Italia]]ko zati bat, [[Afrika]]ko lurraldeak eta [[Amerika]]ko lurrak ere jaso zituen. Karlosek [[1555]]-[[1556|56an]] abdikatu zuen. Espainia eta Herbehereak [[Filipe II.a Espainiakoa|Filipe II.a]] semeari utzi zizkion eta Austria [[Fernando I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa|Fernando I.a]] anaiari<ref name=Harlu/>.
 
Fernando I.a Habsburgokoa [[Ana Jagellon Hungariakoa|Ana Jagellonekin]], [[Bohemiako Erresuma|Bohemiako]] eta [[Hungariako Erresuma|Hungariako]] erregearen alabarekin, ezkondu zen. [[1526]]ko [[Mohácseko gudua]]n [[Luis II.a Hungariakoa]] hil ostean, Fernando eta Anak bi erresuma horiek jarauntsi zituzten. Hala ere, [[1533]]ko Konstantinoplako Itunak hiru zatitan banatu zituen Hungariako Erresumako lurrak: iparraldea eta mendebaldea Habsburgotarrentzat, erdialdea [[Otomandar Inperioa]]rentzat eta [[Transilvania]] [[Joan Zapolya]] eta honenharen oinordekoentzat<ref name=guiamun/>. [[Fernando II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa|Fernando II.a]], Bohemiako erregea [[1617]]tik eta Hungariakoa [[1618]]tik, [[kontrarreforma]] bultzatzen eta katolizismoa inposatzen saiatu zen. Baina [[Bohemia]]ko protestanteek Fernando kargutik kendu zuten eta, haren ordez, [[Frederiko V.a Palatinatuakoa|Frederiko V.a]] aukeratu zuten errege. Gertaera horrek piztu zuen [[Hogeita Hamar Urteko Gerra]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/204463/Ferdinand-II Ferdinand II], Encyclopædia Britannica, britannica.com</ref>.
 
[[Fernando II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa|Fernando II.a]], Bohemiako erregea [[1617]]tik eta Hungariakoa [[1618]]tik, [[kontrarreforma]] bultzatzen eta katolizismoa inposatzen saiatu zen. Baina [[Bohemia]]ko protestanteek Fernando kargutik kendu zuten eta, haren ordez, [[Frederiko V.a Palatinatuakoa|Frederiko V.a]] aukeratu zuten errege. Hori izan zen [[Hogeita Hamar Urteko Gerra]] piztu zuena<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/204463/Ferdinand-II Ferdinand II] Encyclopædia Britannica</ref>.
 
=== Austria Europako boterea ===
[[Fitxategi:Wappen röm.kaiser.JPG|thumb|left|250px|<small>[[Habsburgo]] etxeko enperadorearen armarria ([[1605]]).</small>]]
[[Leopoldo I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa|Leopoldo I.aren]] erreinaldian ([[1657]]–[[1705]]) Austriak [[Otomandar Inperioa]]ren eta [[Frantziako Erresuma|Frantziaren]] aurkako gatazkak izan zituen. [[1683]]an Viena setiatu zuten arren, otomandarrak garaituak izan ziren, eta [[1699]]ko [[Karlowitzeko Ituna]]ren ondorioz, ia [[Hungaria]] osoa Austriaren menpean gelditu zen. Frantziaren aurka borrokatu zen [[Bederatzi Urteko Gerra]]n eta [[Espainiako Ondorengotza Gerra]]n borrokatu zen<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/336625/Leopold-I Leopold I] Encyclopædia Britannica</ref>.
 
[[1792]]an, [[Frantziako Iraultza]] zela medio, [[1797]]Austria arteeta iraunFrantziaren zuenarteko Austriagerra etahasi zen, [[Frantzia1797]]ren artekoarte gudairaun hasi zenzuena. [[Napoleon Bonaparte|Napoleonen]] garaipenak [[Germaniako Erromatar Inperio Santua]]ren desagerpena ekarri zuen ([[1806]]). Baina [[Habsburgo]]tarrekHabsburgotarrek [[Austriar Inperioa|Austriako Inperioa]] eratu zuten ([[1804]]), hirurogei urte geroago [[Austria-Hungariako Inperioa]] izena hartuko zuena. [[1814]]an, Austriak, [[Errusia]]k eta [[Prusia]]rekink batera, [[Frantzia]] menperatumenperatzea zuenlortu zuten. [[1815]]eko [[Vienako Batzarra|Vienako Batzarrean]], garaileek adostu zuten Europako egoera berria adostu zuten. Batzarrean, besteak beste, [[Germaniar Konfederazioa]] osatueratzea erabaki zen, Austria buru zela baina [[Prusia]]renPrusiaren laguntzarekin.
[[Fitxategi:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|right|280px|<small>[[Austria-Hungariako Inperioa|Austria-Hungariako]] hizkuntza banaketa ([[1910]]).</small>]]
[[1848ko iraultzak]] alemaniar biztanleriaren arazo sozial, politiko eta nazionalak nabarmendu zituen. Lurraldetasun auzia nahiko korapilatsua zen: batzuk [[Alemania Handia]] (''Großdeutschland'') sortzearen aldekoak ziren, alemanerazalemanez mintzatzen zen Austriako lurraldeekin batera, eta beste batzuk [[Alemania Txikia]] (''Kleindeutschland'') sortzearen aldekoak. Austriak bere izaera ez galtzeko agertu zuen jarrera tinkoak ''KleindeutschlandenKleindeutschland''-en garaipena ekarri zuen.
 
[[1864]]an, Austria eta [[Prusia]]k [[Schleswig]] eta [[Holstein]] dukerriak defendatu zituzten [[Danimarka]]ren aurka. Garaipenaren ondoren, bi aliatuek ezin izan zuten adostu dukerrien administrazio berria. Hain zen gogorra auzia, non Austriak, Alemaniako estatu batzuekin batera, Prusiaren aurkako gudagerra egin baitzuen:, [[1866]]ko [[Austria-Prusia Gerra]], hain zuzen ere. Austriaren porrotak [[Sadowako gudua]]n Germaniargaldu Konfederazioarenondoren, desagerpenaAustriak ekarriutzi zuenbehar ([[Pragakoizan bakeazituen Alemania eta Italia, eta Germaniar Konfederazioa desagertu zen (1866)|Pragako bakea]]).
 
Hungariar nazionalismoa baretzeko asmoz, [[Frantzisko Josef I.a Austriakoa]]k [[Austria-Hungariako Inperioa]] eratu zuen: [[1867]]ko Austriar-Hungariar konpromisoaren arabera, boterea bitan banatu zen, Austriako Inperioa eta Hungariako ErreinuaErresuma, biak Frantzisko Josef I.aren agindupean. Baina lurraldean bizi ziren gutxiengoek ere ([[polonia]]rrek, [[ukraina|ukraniarrek]], [[Txekoslovakia|txekiarrek]], [[Txekoslovakia|eslovakiarrek]], [[eslovenia]]rrek, [[serbia]]rrek, [[kroazia]]rrek, [[italia]]rrek eta [[errumania]]rrek) Inperioreninperioren oinarriak azpijan zituzten.
 
=== Lehen Mundu Gerra ===
[[Fitxategi:Franzferdinand.jpg|thumb|right|180px|<small>[[Franz Ferdinand Austriakoa|Franz Ferdinand artxidukea]] familiarekin.</small>]]
[[1914]]ko [[ekainaren 28]]an, [[Gavrilo Princip]]ek ([[Esku Beltza]] serbiar taldeko kidea) [[Franz Ferdinand Austriakoa|Franz Ferdinand artxidukea]] hil zuen [[Sarajevo]]n. Gertaera hau [[Lehen Mundu Gerra]]ren lehergaia izan zen. Gudak anabasa politikoa eta hondamena ekarri zizkien [[Erdialdeko Inperioak|Erdialdeko Potentziei]] (Austria-Hungaria, [[Bulgariako Erresuma]], [[Alemaniar Inperioa|Alemania]] eta [[Otomandar Inperioa|Turkia]]) eta [[Austria-Hungariako Inperioa]]ren bukaera eragin zuen.
 
[[1919]]ko irailean garaileek eta Austriak sinatutako [[Saint-Germaingo Ituna]]k Habsburgotar monarkiaren amaiera ekarri zuen. Hungariaren burujabetasuna onartu zen, [[Txekoslovakia]], eta [[Jugoslaviako Erresuma|Serbiar, Kroaziar eta Esloveniarren Erresuma]] (aurrerago [[Jugoslaviako Erresuma]] deitua) sortu ziren eta beste lurralde batzuk [[Polonia]] eta [[Italiako Erresuma (1861-1946)|Italiako Erresumari]] eman zitzaizkien<ref>[http://www.puntubi.com/testuinguruak/saint-germaingoituna.htm Saint-Germaingo Ituna], Puntubi.com</ref>. Austria errepublika bilakatu zen ([[Austriako Lehenengo Errepublika]]) baina Inperiokoinperioko eskualde aleman-hiztun batzuk ([[Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoa|Hego Tirol]], [[Sudeteak]]) kanpo gelditu ziren. Horrez gain, [[Alemania]]rekin bat egitea debekatu zitzaion. [[1920]]an [[konstituzio]] berria promulgatu zen.
 
Gerraren ostean Austriako egoera oso larria zen. Hondamen ekonomikoa bukatu zedin, [[1922]]an nazioarteko mailegua lortu zuen, [[Nazioen Liga]]k gainbegiraturik. Finantzak egonkortu ziren arren, langabeziak oso handia izaten jarraitu zuen. [[1929]]tik aurrera, [[Depresio Handia]]k gogor astindu zuen herrialdea<ref>[http://www.universalis.fr/encyclopedie/autriche/ Autriche], Encyclopédie Universalis</ref>.
 
=== Austrofaxismoa eta Hirugarren Reicha ===
Arazo ekonomikoez gain, [[1920ko hamarkada]]n alderdi nagusien armada paramilitarren arteko gerra zibil isila izan zen. Sozial Kristauen laguntza zuen [[Heimwehr]] talde erreakzionarioaren eta [[Austriako Sozial Demokratak|Sozial Demokraten]] aldeko [[Republikanischer Schutzbund]]en artean liskar ugari gertatu zen<ref name=briaustr>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33378/First-Republic-and-the-Anschluss Austria: First Republic and the Anschluss], Encyclopædia Britannica</ref>.
 
[[Fitxategi:Bundesarchiv Bild 146-1985-083-10, Anschluss Österreich, Wien.jpg|thumb|right|280px|<small>[[Anschluss]]: Alemaniako indarrak [[Viena]]n sartzen ([[1938]]ko [[martxoaren 15]]).</small>]]
[[Fitxategi:KZ Mauthausen.jpg|thumb|right|280px|<small>[[Mauthausen-Gusen kontzentrazio-esparrua]]ren askapena ([[1945]]ko [[maiatzaren 6]]a).</small>]]
[[Austriako Lehenengo Errepublika]]k [[1933]] arte iraun zuen. Urte hartan, [[Engelbert Dollfuss]] kantzilerrakkantzelerrak parlamentua desegin eta Italiako [[faxismo]]aren pareko erregimen autokratikoa ([[austrofaxismoa]]) ezarri zuen. Ordurako (1933ko udaberria) Alemanian [[Adolf Hitler|Hitler]] zegoen agintean, eta naziek Alemania eta Austria batzearen aldeko propaganda egiten zuten. Hori eragozteko Dollfussek [[Hungaria]] eta Italiaren laguntza bilatu zuen. Sozial Demokratak jazarriak izan ziren eta 1934ko otsailean armak hartu zituzten. Lau egun iraun zuten borroketan Heimwehr taldea eta Dollfuss garaile irten ziren. Urte berean, alderdi politiko guztiak, Dollfussen ''Fronte Patriotikoa'' izan ezik, legez kanpo gelditu ziren eta maiatzeko konstituzio berriak kantzillerrarenkantzelerraren boterea indartu zuen. Baina 1934ko [[uztailaren 25]]ean [[nazionalsozialismo|nazi]] talde batek Engelbert Dollfuss hil zuen<ref name=briaustr/>.
 
Dollfussen ondorengo [[Kurt Schuschnigg]], Dollfussen ondorengoak herrialdearen independentziari eusten saiatu zen, baina 1936an[[1936]]an Mussolinik[[Mussolini]]k Hitlerrekin elkar hartu zuenetik Austria erabat bakarturik gelditu zen. [[1938]]ko [[martxoaren 12]]an, Alemaniako armada Austrian sartu zen eta biharamunean Hitlerrek herrialdearen [[Anschluss]] edo anexioa aldarrikatu zuen.
 
Alemania naziak arras beretu zuen Austria eta [[Ostmark]] izena eman zion (''Alpen- und Donau-Reichsgaue'' [[1942]]tik aurrera). [[Kristal hautsien gaua|Kristal hautsien gaueko]] gertakariek erakutsi zuten bezala, [[antisemitismo]]a oso bortitza zen Austrian. Juduen erdiek (100.000 inguru) [[Bigarren Mundu Gerra]] hasi baino lehenago ihes egin zuten herrialdetik. Gerra amaitzerako, 65.000 judu austriar baino gehiago erailak izan ziren, hauetako asko [[sarraski-esparru]]etan, [[ijito]], aurkari politiko eta ahalmen urriko pertsona askorekin batera. Ehunka mila austriar [[Wehrmacht]]en borrokatu ziren, eta ez gutxi [[Waffen-SS|SSetan]]. Borroketan 250.000 inguru hil ziren, eta beste asko preso eraman zituzten. Nazien aurkako erresistentzia, bai ezkerrekoa (sozialistak eta komunistak), bai kontserbadorea (sozial kristauak eta monarkikoak) haintzat hartzekoa izan zen. Hamarka mila pertsona motibo politikoengatik atxilotu zituzten, eta asko sarraski-esparru edo espetxeetan hil ziren<ref name=briaustr/>.
 
=== Aliatuen okupazioa ===
[[1945]]eko apirilean, [[Hirugarren Reicha]] bukatzear zegoela, [[Karl Renner]]ek behin-behineko gobernua osatu zuen [[Viena]]n, Sozial Demokrata, SoziakSozial Kristau eta komunisten parte hartzeaz eta [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|Sobietar Batasunaren]] isilbidezko onarpenaz. Aliatuek 1945eko maiatzaren 9an okupatu zuten herrialdea eta uztailean lau okupazio eremutan banatu zuten, [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|Sobiet Batasuna]], [[Ameriketako Estatu Batuak|AEB]], [[Frantzia]] eta [[Britainia Handia]]k administraturik. Viena ere, [[Berlin]] bezala, lau zatitan banandu zuten. 1945eko azaroko hauteskundeetan, [[Karl Renner]] aukeratu zuten bigarren errepublikako presidente aukeratu zuten. Gerraren ondoren, ekonomia lur jota zegoen, baina [[1948]]tik aurrera [[Marshall Plana]]k suspertzen lagundu zuen<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria/33383/Second-Republic?anchor=ref409212 Austria: Second Republic], Encyclopædia Britannica</ref>.
 
[[1955]]eko [[maiatzaren 15]]ean Austriak lau indar okupatzaileekin sinatu zuen itunaren ondorioz, independentzia osoa berreskuratu zuen. Urte bereko [[urriaren 26]]an, parlamentuak Austriaren "«betirako neutraltasuna"» onartu zuen. Neutraltasun horrek gaurdaino jarraitzen du.
 
=== Azken urteak ===
31.403

edits