«Austria»: berrikuspenen arteko aldeak

2.898 bytes added ,  Duela 3 urte
ez dago edizio laburpenik
| hiriburuaren_koordenatuak = {{koord|48|12|N|16|21|E}}
| gobernu_mota = [[Errepublika parlamentario]] [[federalismo|federala]]
| tituluakburu_titulu1 = Presidentea<br />Kantzilerra
| buru_izen1 = -
| izenak = [[Heinz Fischer]]<br />[[Werner Faymann]]
| buru_titulu2 = Kantzelerra
| buru_izen2 = [[Christian Kern]]
| hiri_handien = [[Viena]]
| azalera =
 
== Geografia ==
[[Fitxategi:SatelliteOesterreich image of Austria in March 2002topo.jpgpng|thumb|leftright|180px300px|AustriaAustriako satelitemapa irudiantopografikoa]]
Austriako lurraldearen gehiengoa - bi herenak - [[Alpeak|Alpeetako]] ekialdeko partean dago.
 
== Historia ==
{{sakontzeko|Austriako historia}}
 
=== Historiaurrea eta Erdi Aroa ===
[[Goi Brontze Aro]]an eta [[Burdin Aro]] goiztiarrean [[Hallstatt kultura]] garatu zen. [[Erromatar Inperioa|Erromatarrek]] [[Norika]] zeltiar erreinua menderatu eta izen bereko probintzia sortu zuten. [[Erromatar Inperioa|Erromako Inperioaren]] bukaeran, [[bavariar]], [[eslaviar]] eta [[avaro]]ek inbaditu zuten [[Danubio]]ren hegoaldean zegoen lurraldea. [[788]]an [[Frankoak|frankoen]] errege [[Karlomagno|Carolus Handiak]] lurraldea menpean hartu eta Ekialdeko Marka (''Marchia Orientalis'') sortu zuen<ref name=Harlu>[http://www1.euskadi.net/Harluxet/hiztegia.asp?sarrera=Austria Austria] Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa</ref>.
[[1955]]eko [[maiatzaren 15]]ean Austriak lau indar okupatzaileekin sinatu zuen itunaren ondorioz, independentzia osoa berreskuratu zuen. Urte bereko [[urriaren 26]]an parlamentuak Austriaren "betirako neutraltasuna" onartu zuen. Neutraltasun horrek gaurdaino jarraitzen du.
 
=== OrainaldiaAzken urteak ===
[[Austriako Bigarren Errepublika]]ren sistema politikoaren berezitasun nagusietako bat ''[[Proporz]]'' sistema izan da, hots, gai politiko garrantzitsuenak [[Austriako Partidu Popularra|Kontserbadoreek]] eta [[Austriako Sozial Demokratak|Sozial Demokratek]] elkarrekin adosten zituztela. Beste berezitasun nagusia kontsentsua zen, hau da, legegintza prozesuetan talde interesatuak kontsultatuak izaten ziren. Proporz eta kontsentsuak herrialdearen egonkortasuna mantendu zuten, baina gaur egun sistema hau historiaren zati bat baino ez da.
 
[[1995]]ean Austria [[Europar Batasuna|Europar Batasuneko]] kide bihurtu zen, baina bere neutraltasuna gordez. Dena dela, alderdi nagusiek iritsi kontrajarriak dituzte neutraltasun militarrari buruz: SPÖk egungo sistema atxiki nahi du, baina ÖVPk nahiago luke Austriak Europako seguritate politikan parte hartzea, eta baita [[Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundea|NATOren]] barruan egotea ere. Konstituzioa aldatzeko bi hereneko gehiengoa beharrezkoa denez, "betirako neutraltasuna" mantentzea espero da.
 
[[2000]]ko otsaileko hauteskundetan, [[Austriako Partidu Popularra]] eta [[Askatasun Partidua]] eztabaidatuak gobernuko koalizioa osatu zuten. Aldi berean, [[Europar Batasuna]]ko hamalau kideek (baina ez [[Europar Batasuna]] bera) koalizio berria gaitzetsi zuten. Baina [[Austriako Partidu Popularra]] mantendu ere mantendu zuen koalizioa [[2003]]ko otsaileko hauteskundetan. [[2006]]ko urriko hauteskundetan, [[Austriako Sozial Demokratak]] garaipena lortu zuten baina ez zen nahikoa izan bakardadean gobernatzeko. Hori dela eta, [[2007]]ko urtarrilean bi partidu nagusiak, koalizio handia osatu zuten, [[Alfred Gusenbauer]] Kantzelari Federala izanik.
== Banaketa administratiboa ==
 
== Gobernua eta administrazioa ==
== Politika ==
[[Fitxategi:Parlament Vienna June 2006 183.jpg|thumb|right|200px|Vienako parlamentua, [[Austriako Bundesrat|Bundesrat]] eta [[Nationalrat]]en egoitza.]]
Austria errepublika federal demokratikoa da. Bere lege nagusia [[1920]]an sortutako [[konstituzio]]a da, nahiz eta geroago aldatua izan den.
 
Botere betearazlea Presidenteak dauka. Estatu burua Presidente Federala da, sei urteetako eperako herri-boto zuzenaz hautatua. Gobernu burua Kantzelari Federala edo ''[[Alemaniako kantziler|Bundeskanzler]]'' da, ministro kontseilua zuzentzen duena. Ministro guztiak Parlamentuan arduradun izan behar dira.
 
Botere legegilea bi ganbaratan banatuta dago: Ganbara Garaia edo ''[[Austriako Bundesrat|Bundesrat]]'' (64 kide) eta Ganbara Behea edo ''[[Nationalrat]]'' (183 kide). Kontseilu Nazionala edo Ganbara Beheko kideak lau urterako epea hautatzen dute, eta benetako erabakigarri organoa ordezkatzen dute. Kontseilu Federal edo Ganbara Garaiko kideak, aldiz, Estatu bakoitzak hautatzen du eskualdeko agindu bezalako eperako. Hori dela eta, barneko konposaketa aldatu ohi du eskualdeko hauteskundeen arabera. Kontseilu Federalak [[betoa]] jarri liezaieke Kontseilu Nazionalaren erabakiei. Hau gertatzen denean, Kontseilu Nazionalak ''beharrungsbeschluss'' edo iraunkor botoa erabili dezake bataila bere alde bukatzeko.
 
=== Banaketa administratiboa ===
{{sakontzeko|Austriaren banaketa administratiboa}}
[[Fitxategi:The States of Austria Numbered.png|right|350px]]
# [[Vorarlberg]] ([[Bregenz]]).
# [[Viena|Wien]] edo [[Viena]]ko hiria
 
== Politika ==
[[Fitxategi:Parlament Vienna June 2006 183.jpg|thumb|right|200px|Vienako parlamentua, [[Austriako Bundesrat|Bundesrat]] eta [[Nationalrat]]en egoitza.]]
Austria errepublika federal demokratikoa da. Bere lege nagusia [[1920]]an sortutako [[konstituzio]]a da, nahiz eta geroago aldatua izan den.
 
Botere betearazlea Presidenteak dauka. Estatu burua Presidente Federala da, sei urteetako eperako herri-boto zuzenaz hautatua. Gobernu burua Kantzelari Federala edo ''[[Alemaniako kantziler|Bundeskanzler]]'' da, ministro kontseilua zuzentzen duena. Ministro guztiak Parlamentuan arduradun izan behar dira.
 
Botere legegilea bi ganbaratan banatuta dago: Ganbara Garaia edo ''[[Austriako Bundesrat|Bundesrat]]'' (64 kide) eta Ganbara Behea edo ''[[Nationalrat]]'' (183 kide). Kontseilu Nazionala edo Ganbara Beheko kideak lau urterako epea hautatzen dute, eta benetako erabakigarri organoa ordezkatzen dute. Kontseilu Federal edo Ganbara Garaiko kideak, aldiz, Estatu bakoitzak hautatzen du eskualdeko agindu bezalako eperako. Hori dela eta, barneko konposaketa aldatu ohi du eskualdeko hauteskundeen arabera. Kontseilu Federalak [[betoa]] jarri liezaieke Kontseilu Nazionalaren erabakiei. Hau gertatzen denean, Kontseilu Nazionalak ''beharrungsbeschluss'' edo iraunkor botoa erabili dezake bataila bere alde bukatzeko.
 
[[2000]]ko otsaileko hauteskundetan, [[Austriako Partidu Popularra]] eta [[Askatasun Partidua]] eztabaidatuak gobernuko koalizioa osatu zuten. Aldi berean, [[Europar Batasuna]]ko hamalau kideek (baina ez [[Europar Batasuna]] bera) koalizio berria gaitzetsi zuten. Baina [[Austriako Partidu Popularra]] mantendu ere mantendu zuen koalizioa [[2003]]ko otsaileko hauteskundetan. [[2006]]ko urriko hauteskundetan, [[Austriako Sozial Demokratak]] garaipena lortu zuten baina ez zen nahikoa izan bakardadean gobernatzeko. Hori dela eta, [[2007]]ko urtarrilean bi partidu nagusiak, koalizio handia osatu zuten, [[Alfred Gusenbauer]] Kantzelari Federala izanik.
 
== Ekonomia ==
Lehen Mundu Gerraren ondoren, industria eskualderik gabe gelditu zen Austria. 1929ko krisiak, Alemaniaren batasunak eta Bigarren Mundu Gerrak areagotu baizik ez zuten egin egoera latz hori. Azken gerraren ondoren, oreka ekonomiko berria lortu zuten Austrian, Marshall plangintzatik abiatuta. Gaur egun, biztanleko barne produktu gordina munduko garaienetakoa da (28.000 dolarrekoa 1997an, munduko zortzigarrena). Inbertsioei eman zaien garrantziari esker (barne produktu gordinaren % 20-25), lortu da emaitza hori. 1946. urteaz geroztik, ekonomia jarduera nagusiak nazionalizatu egin ziren (petrolioa, merkataritza banku handienak, ibai eta aire garraio nagusiak, burdinbiderako gaien fabrikak, gas naturalaren ekoizpena, elektrizitatea, besteak beste), baina azken urteetan pribatizazioa bultzatu da. Austria eredutzat har daiteke ekonomia dinamikoa eta askotarikoa gauzatzen jakin duen estatu menditsua den aldetik.
Austriako [[ekonomia]] [[Liberalismo|merkatuko ekonomia]] ikur soziala dunakoa da. Ikur soziala mantentzeko bai enpresa pribatuak bai enpresa publikoak daude. Hori dela eta, [[Bigarren Mundu Gerra]] ostean oinarrizko aktibitateak nazionalizatu zituzten. Austria [[Europa]]ko herrialderik garatuenetariko eta oparoenetariko bat da.
 
=== Lehen sektorea ===
Austriarren komertzio-kide nagusia [[Alemania]] da.
Nekazaritza. Nekazaritzak eta basozaintzak barne produktu gordinari egiten dioten ekarpena (% 3 baino gutxiago) sektore horietan diharduen langile kopurua baino txikiagoa da, nekazari asko jarduera batean baino gehiagotan aritzen baita, mendialdean batez ere; inguru horietan turismoa, eskulangintza eta industria jarduera osagarriak baitira. Austriaren orografia egokia ez bada ere nekazaritzarako, produkzioa askotarikoa izatea lortu da: garia, garagarra, oloa, artoa, azukre erremolatxa. Mahastiak eta fruitu arbolak ordokietan landatzen dira. Belardi eta larreak ugari dira (eremuaren % 28). Behi aziendak garrantzi handia du: Austria esne, gazta eta gurin ekoizle handia da. Fruituak, barazkiak eta, batez ere, olioak, ordea, inportatu egin behar dira.
 
=== Industria ===
Herrian erabiltzen den dibisa [[Euro]]a da, nahiz eta [[2002]] arte austriar [[Schilling]]a erabili.
Biztanle aktiboen % 47 industrian ari da lanean. Bertako lehengaietan eta energian oinarritzen da industria (burdina, kobrea, beruna, grafitoa; kaolina, talkoa eta magnesita). 1990. urtea arte Austriako industriak gorakada izugarria izan zuen: bertako baliabideak ekoizteko malgutasuna izan da gorakada horren arrazoi nagusia. Horrez gainera, esku lanaren maila hartu behar da kontuan. Hala, enpresa txikiez eta erdi mailakoez osatutako industria sare bat eratu da. Bestalde, Austriak emaitza ezinhobeak izan ditu ingeniaritzaren alorrean. Industria sektore nagusia eraikuntza metalikoek, mekanikoek eta elektrikoek osatua da; horren atzetik daude janari industria, kimika, ehungintza, beirak eta portzelana. Austrian debekatuta dago energia nuklearra ekoiztea (1978ko erreferenduma), eta energia balantza defizitarioa da, nahiz eta ahalegin handiak egin diren hidroelektrizitatearen alde: 1.300 zentral hidraulikok energia elektrikoaren % 60 sortzen dute.
 
=== Turismoa ===
Baliabide natural gutxikoa izanda ere, Austriako [[nekazaritza]]k [[sagar]]rak ekoizten ditu eta [[abeltzaintza]]n [[ardi]]ak eta [[ahuntz]]ak dituzte.
Turismoak garrantzi handia du hirugarren sektorean, mendiari eta mendiaren inguruko kirolei atera zaien etekinari esker. Horrez gainera, aipatzekoa da Austriak duen arkitektura ondarea. 1996an Austrian 17 milioi turista inguru izan ziren, batez beste 2 turista biztanleko.
 
== Demografia ==
=== Biztanleria ===
[[2006]]ko urrian, Austria 8,292,322 biztanle zituen hau da 97 biztanle/[[kilometro koadro|km²]]. Hiriburua da hiririk jendetsuena; herrialdeko biztanleen laurdena inguru bizi dira bertan, hango bizi mailak eta kultura eskaintzak erakarrita. Gainerako hiri nagusiak ez dira hain handiak. Munduko jaiotza tasa apalenetakoa du (1,4 haur emakumeko) eta heriotza tasa baino apalagoa; herrialdeak hazkunde negatiboa du, beraz.
 
=== Banaketa etnikoa ===
[[2006]]ko urrian, Austria 8,292,322 biztanle zituen hau da 97 biztanle/[[kilometro koadro|km²]]. Biztanleriaren %65a hirietan bizi da.
Austriako biztanle gehienek alemana erabiltzen dute, hala ere, austriar hiritartasuna duten sei gizatalde txikik (1976. urteaz geroztik, kroaziarrak, hungariarrak, txekiarrak, esloveniarrak, eslovakiarrak, eta 1994tik aurrera, ijitoak), ''talde etnikoa''-ren estatusa lortu zuten eta hainbat hizkuntza eskubide aitortu zizkieten; sektore batzuen arabera, eskubide horiek ez dira bete hainbat kasutan. [[Kärnten]]en bizi diren 13.000-40.000 [[eslovenia]]rrak eta [[Burgenland]]eko 30.000 [[kroazia]]r eta [[hungaria]]rrak eskubide bereziak dituzte, adibidez, hezkuntza beren ama hizkuntzan. Baina [[Steiermark]]eko 1.600-5.000 [[eslovenia]]rrak ez dira oraindik aintzat harturik. Gaur egun, atzerritarrak dira biztanleen %10 inguru.
 
Herrialdeak etnia-nahastura handia du. Alde batetik, [[Austria-Hungariako Inperioa]]k ekarrita, hain zuzen ere [[kroazia]]rrak eta [[hungaria]]rrak. Bestetik [[Bigarren Mundu Gerra]] ostean immigrazio berria, batez ere [[Turkia]] eta [[Serbia]]tik etorrita.
 
Austriako [[Kärnten]] Estatuan dauden 13,000 - 40,000 [[eslovenia]]rrak eta [[Burgenland]] dauden 30.000 [[kroazia]]r eta [[hungaria]]rrak gutxiengo aintzat hartua dira eta eskuin bereziak dituzte, adibidez, hezkuntza bere ama hizkuntzan. Baina [[Steiermark]] dauden 1600 - 5000 [[eslovenia]]rrak ez dira oraindik aintzat harturik.
 
== Azpiegiturak ==
}}
 
=== Hezkuntza ===
Austriako hezkuntza-sistema maila handikoa da. Duela gutxi arte, Unibertsitatearenunibertsitatearen sarbidea doakoa zen baina orain kuota txiki bat ordaindu behar da, beste herrialde askorekin konparatuta txikia izanda ere. Austrian 20 unibertsitate daude, 8 hiritan banatuak.
 
Austrian 20 Unibertsitate 8 hiri ezberdinetan daude.
 
== Biografiak ==
 
== Austriar ospetsuak ==
=== Politika ===
* [[Theodor Herzl]] ([[1860]]—[[1904]]), [[Sionismo]]aren sortzaileetakoa.
 
== Erreferentziak ==
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2016/10/25}}
{{erreferentzia_zerrenda|2}}
 
== Kanpo loturak ==
{{commonskat}}
* {{en}} [http://www.austria.info/xxl/_site/sp/_area/420639/home.html Austriako agentzia turistikoaren webgune ofiziala.]
* {{de}} [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Austria:_Primary_Documents Austriako historiari buruzko dokumentuak.]
* {{en}} [http://www.univie.ac.at/ Vienako unibertsitatea]
 
{{commonskat}}
 
{{Europako herrialde aurkibidea}}
31.359

edits