«Uruguai»: berrikuspenen arteko aldeak

692 bytes added ,  Duela 3 urte
ez dago edizio laburpenik
| oharrak =
}}
'''Uruguai'''<ref>{{Web erref|izenburua=38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak|url=http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0038.pdf|argitaletxea=Euskaltzaindia|sartze-data=2010-12-29}}</ref> —ofizialki '''Uruguaiko Ekialdeko Errepublika'''— [[Hego Amerika]]ko estatua da, [[Amerika]]ko [[Hego Konoa]]ren ekialdean, [[Brasil]] eta [[Argentina]]ren artean dagoena. 176.220&nbsp;km²ko azalera du eta 2011n 3.286.314 biztanle zituen<ref name="ine">[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html 2011ko erroldaren emaitzak] Ine.gub.uy</ref>. Hego Amerikako bigarren estatu independente txikiena da, [[Surinam]]en atzetik.
 
== Geografia ==
Kontinenteko lur eremua 176.214&nbsp;km² eta jurisdikziopeko urak eta [[uharte]] txikien eremua 142.199 izanik, Uruguai Hego Amerikako bigarren estatu burujabe txikiena ([[Surinam]]en ondoren) eta hirugarren lurralde txikiena da ([[Guyana Frantsesa|Frantziar Guyana]] da txikiena). Lurraldea [[ordoki|zabaldi]] gorabeheratsuek eta mendilerro txikiek (''cuchillas'') osatzen dute, itsasertzeko ordoki emankorrarekin. [[Ibai]] ugariek herrialdea egituratzen dute, lau ibai arro edo deltaz osatua: [[Rio de la Plata|Río de la Plata]], [[Uruguai ibaia]], Laguna Merín eta Negro ibaia (lur barneko handiena). Atlantikoaren itsasertzean [[aintzira]] ugari daude. Gailurrik altuena [[Cerro Catedral (Uruguai)|Cerro Catedral]] da (513,66 m), Sierra de Carapé mendilerroan kokatua.
 
=== MugakideakMugak ===
Ipar-ekialdean [[Brasil]]go [[Hegoaldeko Rio Grande|Rio Grande do Sul]] estatuarekin du muga, mendebaldean [[Argentina]]ko [[Entre Ríosko probintzia|Entre Ríos]] eta [[Corrientesko probintzia|Corrientes]] probintziekin, hegoaldean [[Rio de la Plata]]rekin eta ekialdean [[Ozeano Atlantikoa]]rekin.
 
=== OrografiaErliebea ===
Uruguaiko lurraldea, Argentinako [[panpa]] hezearen eta [[Brasilgo goi-ordokia]]ren artean, muinoez eta higadurak laututako lurrez osatua da gehienbat. Batez besteko garaiera 200 mkoa du. Itsasertzak hondartzak eta aintzira txikiak ditu, eta Rio de la Plata ibaiaren ertza, berriz, alubioiez osatua da. Kostalde estu eta lau horren atzealdean muinoak dira nagusi. Lurraldearen erdialdea eta iparraldea higaduraz zelaitutako ordokia da. Ordokiaren hego-ekialdean [[Cuchilla Grande]]ko muinoak nabarmentzen dira, Cuchillas de [[Haedoko muinoak]] ipar-mendebalean eta, Brasilekin muga egiten, Cuchilla de Santa Anakoak. Cuchilla Grandeko muinoek ura Urugay ibaian eta Ozeano Atlantikoan isurtzen duten ibaien banalerroa eratzen dute, eta horietako mendixka batean du Uruguaik gailurra (501 m).
 
=== Hidrografia ===
Ibai gehienak [[Uruguai ibaia]]ren arrokoak dira. Mendebaldeko muga osoa egiten du ibai horrek, eta Salto hiriraino ontziz ibil daiteke. Ibaiadar nagusiak Brasilekin muga egiten duen [[Guareim]], [[Arapey Grande]], [[Queguay Grande]] eta, batez ere, Negro ditu. [[Negro ibaia]]k (800&nbsp;km) lurraldeko uraren heren bat hartzen ditu. Brasilen jaiotzen da eta Uruguaiko erdialdetik igarotzen, zeharka, ipar-ekialdetik hego-mendebalera. Erdialdean itxita dago eta aintzira handia eratzen du ([[Rincon del Bonete]], 1.100 km2), argindarra sortzeko erabiltzen dena. Ezkerraldetik Yi ibaiaren ura hartzen du. Beste ibai batzuen artean aipatzekoak dira [[Rio de la Plata]]ra isurtzen den Santa Lucia, eta [[Merin aintzira]]ra isurtzen diren [[Cebollati]] eta [[Yagauron]]. Azken ibai eta aintzira hauek Brasilekiko muga eratzen dute.
 
=== KlimaFauna eta landarediaflora ===
Klima epel hezea du Uruguaik, [[Ozeano Atlantikoa]]ren eragin handia duena. Montevideon hilabete hotzeneko (uztaila) batez besteko tenperatura 12,5 °Ckoa da eta beroenekoa (urtarrila) 22,6 °Ckoa. Kostaldean udako eta neguko batez besteko hozberoaren gorabehera txikiagoa da. 1.000-1.200&nbsp;mm euri izaten dira urtean zehar; hilabete euritsuenak martxoa, apirila eta iraila dira, eta, oro har, euri gehixeago izaten da iparraldean hegoaldean baino. Klimaren eta lurraldearen leuntasunagatik oso belardi zabalak dira Uruguain. Zuhaiztiek lurraldearen % 5 baizik ez dute hartzen; horietatik gehienak ibai ertzetan eta mendixka gainetan hazten dira. Aipagarriak dira, zur bikainekoen artean, Schinopsis generoko zuhaitzak eta urunday arbola (''[[Astronium balansae]]''), eta, landatu berrien artean, [[eukalipto]]ak.
 
=== Klima ===
Klima epel hezea du Uruguaik, [[Ozeano Atlantikoa]]ren eragin handia duena. Montevideon hilabete hotzeneko (uztaila) batez besteko tenperatura 12,5 °Ckoa da eta beroenekoa (urtarrila) 22,6 °Ckoa. Kostaldean udako eta neguko batez besteko hozberoaren gorabehera txikiagoa da. 1.000-1.200&nbsp;mm euri izaten dira urtean zehar; hilabete euritsuenak martxoa, apirila eta iraila dira, eta, oro har, euri gehixeago izaten da iparraldean hegoaldean baino.
 
== Historia ==
 
=== XX. mendea ===
[[File:JoseBatlle1900.jpg|thumb|200px|<small>[[José Batlle y Ordóñez]] 1900 aldean.</small>]]
Mende hasierako politikoen artean aipagarria da [[José Batlle y Ordóñez]], Alderdi Gorrikoa, [[1903]]-[[1907]] eta [[1911]]-[[1915]] urteetan lehendakari izan zena, eta ondoren ere eragin handia izan zuena. Batlleren ideologia liberal berriaren administraziopean (''batllismoa''), esportazioetan oinarritzen zen ekonomiaren sendotzearekin batera, oso urte oparoak izan zituen Uruguaik alor guztietan, erdiko mailako klasearen nagusitasuna ekarri zutenak. Besteak beste, langileen eskubideei eta betebeharrei buruzko eta gizarte laguntzaren babeserako legedi aurreratuak egin ziren, Europako zenbait herrialdetakoak baino aurreratuagoak.
 
[[1999]]tik [[2002]]ra krisi ekonomiko larria izan zen. [[2001]]eko udan, bankuak astebetez itxi zuten, eta, abuztuan, harrapaketak izan ziren Montevideoko auzo batzuetako denda eta saltokietan. Uruguai kaos ekonomikoan murgildua zegoen artean, [[Nazioarteko Diru Funtsa|NDFk]] Uruguairi batere dirurik ez mailegatzeko agindua eman zuen. Azkenean, negoziazio gogorren ondoren, Estatu Batuek 1.500 milioi dolarreko mailegu bat eman zioten Uruguairi banku estatalak kapitalizatzeko. Orduan hasi zen krisiaren konponbidea, baina haren ondorioak latzak izan ziren: 2003 eta 2004 urteetan, soldataren batez bestekoa %22 jaitsi zen 2000 urtearekin konparatuz; langabezia-tasa %17raino igo zen 2002an; suizidio-tasa ere %12,6 igo zen 2002an. [[2004]]ko hauteskundeetan, [[Tabaré Vázquez]] hautagai sozialista aukeratu zuten lehendakari.
 
== Gobernua, biztanleria eta administrazioa ==
=== Politika ===
[[1973]]-[[1984]] urteetako errejimen militarrean izan ezik [[1966]]tik indarrean dagoen konstituzioaren arabera lehendakariak du aginpide eragilea, bera da estatu burua, gobernu burua eta gudarosteko buruzagi nagusia; bost urtez behin hautatzen da bozketa bidez. Legegintzako aginpidea, berriz, Diputatuen eta Senatarien Ganbarei dagokie, 30 eta 39 kidez osatuak hurrenez hurren; hauek ere bost urtez behin hautatzen dira.
 
Hiru alderdi politiko nagusi dira: ''Zuria'' (lurjabe handiena), ''Gorria'' (hirietako erdiko mailako klasearena) eta, 1970tik aurrera, ''Fronte Zabala'' (kristaudemokratak, sozialistak eta komunistak). Administrazioari dagokionez 19 departamentutan banatua dago. Departamentu horietako bakoitzak legegintzako erakundeak ditu. Osasun egoera, gizarte laguntzaren babesa, eta uruguaiarren batez besteko bizitza eta kultura maila Hego Ameriketako handienetakoak dira. Irakaskuntza doakoa da maila guztietan, eta lehen mailako ikasketak eta bigarren mailako lehen ziklokoak nahitaezkoak.
 
=== biztanle_zenbatespen ===
Gaur egungo biztanle gehienak europar jatorrikoak dira, [[espainia]]r eta [[italia]]r etorkinen ondorengoak gehienak, baina baita [[Argentina]], [[Brasil]], [[Portugal]], [[Frantzia]] eta [[Alemania]]tik joandakoenak ere. Gainerakoak zurien eta esklabotasuna [[1842]]an desagertu zen arte Brasildik iritsi ziren esklabo beltzen arteko nahasketaren ondorengo mestizoak, beltzak eta, gutxiago, mulatoak dira. [[Indiar]]rak [[XIX. mendea]]n desagertu ziren. Etorkin gehienak XIX. mendearen bigarren erditik 1930 ingurua arte iritsi ziren. Biztanleriaren erdia gutxi gorabehera hiriburuan eta hiriburuko aldirietan bizi da, eta gainerako gehienak [[Rio de la Plata]] estuarioaren ertzeko hirietan. Iparraldean, berriz, oso jende gutxi bizi da. Etorkinen kopuruak behera egin zuenez gero biztanleriaren ugaltzea asko moteldu zen. Gaur egun jaiotza eta heriotza tasak 0 18 eta 0 9,6 dira, hurrenez hurren, eta biztanleriaren ugaltzea 0 8,4. Bizi itxaropena 70 urtekoa da gizonezkoentzat eta 75 urtekoa emakumezkoentzat.
 
=== Banaketa administratiboa ===
{{Sakontzeko|Uruguairen banaketa administratiboa}}
[[Fitxategi:Uruguay departments numbered.png|right|300px]]
 
Uruguai 19 departamendutan banatua dago (hiriburuak hesi artean):
 
# [[Tacuarembó departamendua|Tacuarembó]] ([[Tacuarembó]])
# [[Treinta y Tres departamendua|Treinta y Tres]] ([[Treinta y Tres (Uruguai)|Treinta y Tres]])
 
== Demografia ==
=== Biztanleria ===
Uruguaik 3.286.314 biztanle zituen 2011n<ref name="ine"></ref>, 3.351.016 biztanle 2016ko uztaileko zenbatespenaren arabera<ref name="cia">{{erreferentzia|izena= |abizena= |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |izenburua= Uruguay | argitaletxea= The World Factbook, cia.gov |sartze-data=2016-10-23}}</ref>. Gaur egungo biztanle gehienak, %87,7 baino gehiago 2011n<ref>{{erreferentzia|izena= Juan José|abizena= Calvo|url=https://web.archive.org/web/20140209083630/http://www.ine.gub.uy/biblioteca/Atlas_Sociodemografico/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf |izenburua= Atlas Sociodemografico y de la Desigualdad en Uruguay, 2011 | argitaletxea=ine.gub.uy |sartze-data=2016-10-23}}</ref>, europar jatorrikoak dira, [[espainia]]r eta [[italia]]r etorkinen ondorengoak gehienak, baina baita [[Argentina]], [[Brasil]], [[Portugal]], [[Frantzia]] eta [[Alemania]]tik joandakoenak ere. Gainerakoak zurien eta esklabotasuna [[1842]]an desagertu zen arte Brasildik iritsi ziren esklabo beltzen arteko nahasketaren ondorengo mestizoak, beltzak eta, gutxiago, mulatoak dira. [[Indigena]]k [[XIX. mendea]]n desagertu ziren. Etorkin gehienak XIX. mendearen bigarren erditik 1930 ingurua arte iritsi ziren.
 
Gaur egungo biztanle gehienak europar jatorrikoak dira, [[espainia]]r eta [[italia]]r etorkinen ondorengoak gehienak, baina baita [[Argentina]], [[Brasil]], [[Portugal]], [[Frantzia]] eta [[Alemania]]tik joandakoenak ere. Gainerakoak zurien eta esklabotasuna [[1842]]an desagertu zen arte Brasildik iritsi ziren esklabo beltzen arteko nahasketaren ondorengo mestizoak, beltzak eta, gutxiago, mulatoak dira. [[Indiar]]rak [[XIX. mendea]]n desagertu ziren. Etorkin gehienak XIX. mendearen bigarren erditik 1930 ingurua arte iritsi ziren. Biztanleriaren erdia gutxi gorabehera hiriburuan eta hiriburuko aldirietan bizi da, eta gainerako gehienak [[Rio de la Plata]] estuarioaren ertzeko hirietan. Iparraldean, berriz, oso jende gutxi bizi da. Etorkinen kopuruak behera egin zuenez gero, biztanleriaren ugaltzea asko moteldu zen. Gaur egun2016ko jaiotza eta heriotza tasak 0 18‰13 eta 0 9‰9,64 diraziren, hurrenez hurren, eta biztanleriaren ugaltzea %0 8,427. Bizi itxaropena 7074,1 urtekoa da gizonezkoentzat eta 7580,5 urtekoa emakumezkoentzat (2016)<ref name="cia"></ref>.
 
== Ekonomia ==
Uruguaiko ekonomiak, abere hazkuntzan oinarritua, nolabaiteko oparotasuna izan zuen [[XX. mendea]]ren lehen erdian. Harrezkero, ordea, gorabehera handiak eta krisi larriak izan ditu, lehengaiak, erregaiak eta gainerako industria gai gehienak inportatzera behartua egonik, ekonomiaren oinarriak aldatu ez izateagatik, eta beste herrialde batzuekiko merkataritza harremanen mendean egoteagatik (Malvinak uharteetako gerran, adibidez, 103 enpresa itxi behar izan ziren). Gaur egun zerbitzuek (% 57) eta industriak (% 31) hartzen dute langileriaren parterik handiena, eta askoz gutxiago ari dira lehen sektorean (% 11), nahiz eta azken hau izan, industriarekin batera, ekonomiaren oinarria.
 
Lur erabilgarriaren hiru laurdenak baino gehiago larreak eta belardiak dira. Horietan 8,9 milioi behi eta 26 milioi ardi bazkatzen dira; horietatik ateratzen diren gaiek esportazioen eta industriaren oinarria osatzen dute. Lur sailak hegoaldean eta Uruguay ibaiaren ertzean dira. Lantzen diren gai nagusiak laboreak ([[gari]]a, [[arto]]a, [[arroz]]a, [[garagar]]ra eta [[basarto]]a), azukre erremolatxa, azukre kanabera, patatak, mahatsa, tabakoa eta fruitu garratzak dira, biztanleriaren beharrak asetzeko eta, batzuetan, esportatzeko adina. Arrantza aurrerabidean da nazioarteko diru laguntzei esker (26.000 tona 1986an, 143.500 tona 1991n).
Oso mea baliabide urriak ditu ([[talko]]a, [[haitzurdin|marmola]], [[granito]]a, [[urre]]a), eta horien artean energia sortzailerik batere ez. Hala ere, Negro eta Uruguay ibaietako uraren indarraz baliatzen da behar duen adina [[argindar|elektrizitate]] lortzeko. Industria gehienak Montevideon dira, abereen haragia, larrua eta artilea saltzea eta eraldatzera bideratuak gehienbat.
 
Industria horiez gainera aipagarriak dira kimika industria, zementugintza, metalurgia, papergintza, kautxugintza eta tabakogintza. Bestalde, turismoa ere garrantzi handiko diru iturria da. Merkataritza harreman gehienak Brasilekin, Argentinarekin, Estatu Batuekin eta Alemaniarekin ditu.
 
Bestalde, turismoa ere garrantzi handiko diru iturria da. Merkataritza harreman gehienak Brasilekin, Argentinarekin, Estatu Batuekin eta Alemaniarekin ditu.
 
=== Azpiegiturak ===
Uruguaik 50.000&nbsp;km errepide eta 3.000&nbsp;km [[burdinbide]] ditu, Argentinarekin eta Brasilekin lotura dutenak. Merkataritza harreman gehienak itsasoz egiten dira. Portu nagusia Montevideokoa da. Garrantzi handikoa da halaber [[Uruguay ibaia]] zama eta pertsona garraiorako. Aireportu nagusia Carrascokoa da, hiriburutik hurbil.
 
==== Aireportuak ====
{{Graph:Street map with marks | lat= -32.7 | lon= -56.5 | zoom=7 | width = 900 | height = 600 | wdqs=
SELECT DISTINCT ?airport ?coord ?range
=== Literatura ===
{{Sakontzeko|Literatura amerikar|Gaztelaniazko literatura}}
 
[[Juan Carlos Onetti]], [[Mario Benedetti]] eta [[Eduardo Galeano]] idazle uruguaiarrik ezagunenen artean ditugu.
 
=== Beste arlo batzuk ===
[[Alfredo Zitarrosa]] herrialdeko abeslaririk famatuena izan da.
 
== Ikus, gainera ==
* [[Hispanofonia]]
* [[Euskal etxeak|Euskal Diaspora]]
 
== Erreferentziak ==
 
{{Amerikako herrialde eta lurralde aurkibidea}}
[[Kategoria:Uruguai| ]]
 
[[Kategoria:Uruguai]]
31.120

edits