«Oliver Cromwell»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
| hillekua = [[Whitehall jauregia|Whitehall]], [[Londres]]<br />{{bandera|Ingalaterra}}
| ezkontidea = Elizabeth Bourchier
| senideak = Robert Cromwell (aita)<br />Elizabeth CromwellSteward (ama)
| semeak = Robert Cromwell<br />Oliver Cromwell<br />Bridget Cromwell<br />Richard Cromwell, Lord Zaindaria<br />Henry Cromwell, Irlandako Lord Diputatua<br />Elizabeth Cromwell<br />Mary Cromwell<br />Frances Cromwell
| lanbidea = Nekazari, legebiltzarkide eta buruzagi militarra
| web = http://www.olivercromwell.org/
}}
 
'''Oliver Cromwell''' ([[Huntingdon]], [[1599]]ko [[apirilaren 25]]a - [[Londres]], [[1658]]ko [[irailaren 3]]a) [[Ingalaterra]]ko militar eta politikaria izan zen, herrialdea errepublika bilakatzeagatik eta errepublika horren burua izateagatik ezaguna. [[Ingalaterra]], [[Eskozia]] eta [[Irlanda]] haren agindupean egon ziren [[1653]]ko [[abenduaren 16]]tik hil zen arte. Polemika handiko pertsonaia da, zeren, historialari batzuen ikuspuntutik, erregea erail zuen diktadorea baita, eta besteen aburuz, askatasunaren heroia.
 
Kontraesanez beteriko bizitzanbizitza izan zuen. [[Karlos I.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa|Karlos I.a]] hiltzera bidali zutenetakoa izanda, koroa arbuiatu zuen, nahiz eta errege horrek baino botere handiagoa eskuratu zuen;. parlamentuaParlamentaria bertanizan beherazen, uztekobaina parlamentariaparlamentuak izandeuseztatzeko zenagindu zuen. Bere agindupean erlijio askatasuna indarrean jarri zen arren, arnegubiraolariak egitentorturatu zutenaketa katolikoak torturatzenesetsi zirenzituzten. Denentzako justizia aldarrikatutaaldarrikatu bazuen ere, Parlamentuaren baimenik gabe zergak igotzeagatik kritika egiten ziotenak espetxeratu zituen. Haren aldekoek, hala ere, goresten dute, tirania suntsitu, errepublika ezarri eta askatasuna handitu zuelako.
 
== Bizitza ==
Richard Cromwell (c. 1560-1617) eta Elizabeth Stewarden († 1654) hamar haurretatik bigarren semea zen. [[Huntingdon]]go ikastetxean eta [[Cambridge]]ko Sidney Sussex College-n ikasi zuen, heziketa [[puritano]]a jasoz<ref name="har">{{erreferentzia|abizena= |izena= |url=http://www1.euskadi.net/harluxet/hiztegia1.asp?sarrera=Cromwell2 |izenburua= Oliver Cromwell |bilduma = Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa | argitaletxea= 1.euskadi.net |data= 2016-7-16}}</ref>. Baina [[1617]]ko ekainean aita hil zitzaion, eta etxera itzuli behar izan zuen<ref name="bcw">{{erreferentzia|abizena= Plant |izena= David |url=http://bcw-project.org/biography/oliver-cromwell |izenburua= Oliver Cromwell |bilduma = BCW Project | argitaletxea= bcw-project.org |data= 2016-7-16}}</ref>. [[1620]]an Elizabeth Bourchier-ekin ezkondu zen, Sir James Bourchier Londresko merkatariaren alabarekin. Huntingdonen kokatu ziren eta 9 seme-alaba izan zituzten. [[1628]]an, Huntingdonetik Parlamentuko diputatu hautatu zuten, eta [[Karlos I.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa|Karlos I.aren]] aurkariekin bat egin zuen. [[1620ko hamarkada]]ren amaieran, gaixoaldi baten ondoren, puritanismoaren aldeko sutsu bilakatu zen<ref name="bcw"></ref>.
Lehenengo berrogei urtetan erdi mailako nekazaria izan zen, baina eskarmentu erlijioso batek erlijioa bizitzako bihotzean jarrarazi zion. Soldadu bikaina, mailak igo zituen armadaren bururaino. [[Cambridgeko Unibertsitate]]ko diputatua izan zen ''Long Parlament'' izeneko parlamentuan. [[Puritanismo]]aren aldeko sutsua izan zen, eta [[Karlos I.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa|Karlos I.aren]] etsai amorratu bihurtu zen. Erregearen eta Parlamentuaren arteko gerra piztu zenean, Cromwell Parlamentuaren alde jarri zen eta ''Ironsides'' («Burdinazko aldeak») gudaroste ospetsuaren buru joanda, Marston Moor-ko ([[1644]]) eta Naseby-ko ([[1645]]) garaipenak lortu zituen.
 
Parlamentuko buruzagi nagusi izendatu zuten, eta Karlos I.a erregea hiltzera kondena zezaten lortu zuen [[1649]]. urtean.
[[1631]]ean, Cromwellen ekonomia gainbeheran zegoen; jabetza gehienak saldu ondoren, etxalde bat errentan hartu eta bost urtez nekazaritzan aritu behar izan zuen. Egoera erabat aldatu zen [[1636]]an, osaba batek utzitako ondare handia jaso baitzuen<ref name="bcw"></ref>. [[1640]]an, [[Cambridgeko Unibertsitate]]ko diputatua aukeratu zuten ''Long Parlament'' izeneko parlamentuan. Erregearen eta Parlamentuaren arteko gerra piztu zenean, Cromwell Parlamentuaren alde jarri zen eta ''Ironsides'' («Burdinazko aldeak») gudaroste ospetsuaren buru joanda, Marston Moor-ko ([[1644]]) eta Naseby-ko ([[1645]]) garaipenak lortu zituen. Parlamentuko buruzagi nagusi izendatu zuten, eta Karlos I.a erregea hiltzera kondena zezaten lortu zuen [[1649]]. urtean.
 
Errepublika edo Commonwealth aldarrikatu ondoren, Cromwellek Irlanda (Droghedako gudua, 1649) eta Eskozia (Dunbar, [[1650]]) konkistatu zituen, basakeria izugarria erabiliz, eta [[Karlos II.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa|Karlos II.aren]] armadak (Worcester, [[1651]]) garaitu zituen. Parlamentua bere gogora ezin baitzuen antolatu, [[1653]]. urtean bere burua estatuburu izendatu zuen Lord Protector tituluaz, eta diktadura ezarri zuen. Herbehereak bere mende jarri ondoren (Itsasketako akta, [[1651]]), Cromwell [[Espainia]]ren aurka borrokatu zen (Jamaikako konkista, [[1655]]) eta [[Frantzia]]ri [[Dunkerke]] hiria kendu zion [[1658]]. urtean. Oliver Cromwell 1658ko irailaren 3an hil zen, bere herriaren haserrea eta arerioen gorroto bizia bildu ondoren. Erregezaleek boterea berreskuratu zutenean, haren gorpua hilobitik atera zuten eta, kateatuta, burua moztu zioten.
 
== Oliver Cromwell kulturan ==
== Zinema ==
[[19701827]]eanan, haren[[Victor bizitzanHugo]]k oinarritutako''Oliver Cromwell'' drama historikoa kaleratu zuen. 5 ekitaldi ditu eta bertsoz idatzita dago. Sarreran, drama erromantikoaren oinarriak azaltzen ditu. [[1970]]eko ''[[Cromwell (filma)|Cromwell]]'' filma estreinatu zenfilmean, [[Richard Harris]] irlandar aktoreak Oliverantzeztu Cromwellenzuen paperaOliver antzeztu zuelarikCromwell.
 
== Erreferentziak ==
{{erreferentzia_zerrenda}}
 
== Kanpo loturak ==
{{commonskat}}
* {{en}} [http://www.olivercromwell.org/ The Cromwell Association], olivercromwell.org
 
{{bizialdia|1599ko|1658ko|Cromwell, Oliver}}
[[Kategoria:Ingalaterrako errege-erreginak]]
29.971

edits