Ireki menu nagusia

Aldaketak

ez dago edizio laburpenik
'''Joana III.a Albretekoa'''<ref>{{Erreferentzia|egilea= EIMA |url=http://www.hezkuntza.ejgv.euskadi.net/r43-573/eu/contenidos/informacion/dih/eu_5490/adjuntos/estilo_liburua/ONOMASTIKA/IZEN%20ZERRENDAK.pdf |izenburua= Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak}}</ref> ([[Saint-Germain-en-Laye]], [[1528]]ko [[azaroaren 16]]a - [[Paris]], [[1572]]ko [[ekainaren 9]]a), Nafarroako erregina izan zen 1555. urtetik 1572ra. [[Margarita Angulemakoa]]ren eta [[Henrike II.a Nafarroakoa]]ren alaba zen, eta [[Nafarroako errege-erreginen zerrenda|Nafarroako XXXIV. monarka]].
 
[[Joanes Leizarraga]]ri eskatu zion [[Itun Berria]]ren euskarazko itzulpena egiteko, [[Biblia]]ren lehenengo [[euskara]]zko itzulpena izangoizan zena.
 
[[Antonio I.a Nafarroakoa|Antonio Borboikoarekin]] ezkondu zen (1548).
[[1528]]ko [[azaroaren 16]]an [[Saint-Germain-en-Laye]]n jaio zen. [[Margarita Angulemakoa]]ren eta [[Henrike II.a Nafarroakoa]]ren alaba bakarra, [[Paris]]en hazi zuten.
 
Haurtzaroan bere osaba [[Frantzisko I.a Frantziakoa|Frantzisko I.a]] Frantziako erregearen menpean egon zen, ia-ia gatibu baitzeukan Plessis-les-Toursko gazteluan. Frantzisko I.ak bere esku izan nahi zuen [[Nafarroa]]ren geroa erabakikoerabaki behar zuen ezkontza mugatzea. Hortaz, hamahiru urte besterik ez zituenean, [[Wilhelm Jülich-Kleve-Berg|Kleveko dukearekin]] ezkonarazi zuen [[1541]]ean, Joana eta ingurukoak horren kontra azaldu arren<ref>{{Erreferentzia|izena1= Evelyne |abizena1= Berriot-Salvadore |izena2= Philippe |abizena2= Chareyre |izena3= Claudie |abizena3= Martin-Ulrich |izenburua= Jeanne d'Albret et sa cour : actes du colloque international de Pau, 17-19 mai 2001 |lekua= Paris |argitaletxea= Honoré Champion |bilduma= Colloques, congrès et conférences sur la Renaissance |urtea= 2004}}</ref>. Ezezkoa fisikoa ere izan zen, aldarera bultzatua izan zelako. Aldi berean, [[Karlos Habsburgokoa|Karlos I.a]] Espainiako enperadoreak bere semea [[Filipe II.a Espainiakoa|Filipe]] nahi zuen Joanaren senar, baina haren asmoa ez zen bere asmoa bete.
 
Joanak Nafarroakoak Kleveko dukearekin egindako ezkontza baliogabetzea lortu zuen [[1545]]eko [[urriaren 22]]an, [[Paulo III.a]] aita santuak horretarako baimena emanda<ref>{{Erreferentzia|egilea=Harleß |izenburua= Wilhelm V.| url=http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Wilhelm_V._%28Herzog_von_J%C3%BClich-Kleve-Berg%29|bilduma= Allgemeine Deutsche Biographie (ADB) |liburukia= 43 |argitaletxea= Duncker & Humblot |lekua= Leipzig |urtea= 1898 |orrialdeak= 106–113}}</ref>. Lehenengo ezkontza honetanhorretan ez zituzten ezkontza-eginbideak bete<ref>{{Erreferentzia|izena= Bernard |abizena= Berdou d'Aas |izenburua= Jeanne III d'Albret. Chronique (1528-1572) |lekua= Paris |argitaletxea= [[Éditions Atlantica|Atlantica]] |urtea= 2002}}</ref>.
 
[[1548]]an, Frantzisko I.aren semea eta oinordekoa zen [[Henrike II.a Frantziakoa|Henrike II.a]] Frantziako erregeak Antonio Borboikoarekin ezkonarazi zuen<ref>{{Erreferentzia|izena= Bernard |abizena= Berdou d'Aas |izenburua= Jeanne d'Albret reine de Navarre et vicomtesse de Béarn. Lettres suivies d'une ample déclaration|lekua= Paris |argitaletxea= [[Éditions Atlantica|Atlantica]] |urtea= 2007}}</ref>. Karlos V.a Espainiakoak ezkontza bidez Nafarroaz jabetzeko zituen asmoak zapuztu egin ziren. Ezkontza honenhorren ondorioz, erregina zeharo maitemindu zen<ref>{{Erreferentzia|abizena1=Robin |izena1= Diana Maury |abizena2= Larsen |izena2= Anne R. |abizena3= Levin |izena3= Carole |urtea=2007 |izenburua= Encyclopedia of women in the Renaissance: Italy, France, and England |argitaletxea= ABC-CLIO, Inc.|orrialdea= 2}}</ref>.
 
BereHaren aita Henrike II.a hildakoan ([[1555]]) borroka zibil eta erlijiosoak areagotu egin ziren. Joanak Nafarroako erresumaz gainera (Nafarroa Garaia gaztelarren esku zegoen) Albret, Foix, Bigorra, Biarno eta beste lurralde asko jaso zituen.
 
[[Nafarroa]]ren defentsan [[Espainia]]ko eta [[Frantzia]]ko koroei aurre egin zien eta Joana III.a kalbindarren buruzagitzat hartu zuten. Henrike II.a Frantziakoa 1559an hil zen eta guztiz areagotu ziren erlijio borrokak Frantzian barrena.
 
[[Katolizismo|Katoliko]] eta [[kalbinismo|kalbindar]] erreformatzaileen arteko liskarrak ohikoak ziren eta, lehendik, amaren begikotasuna izan arren, agian [[Théodore de Bèze]]k bultzatua, 1560ko abuztuan [[Nérac]]en bihurtu eta [[gabon]]etan Joana III.ak bere [[kalbinismo|kalbindar]] sinesmena herriaren aurrean aitortu zuen<ref>{{Erreferentzia|izena1= Paul-F. |abizena1= Geisendorf |izenburua= Théodore de Bèze |lekua= Geneva| argitaletxea= Labor et Fides |urtea= 1949 |orrialdea= 120}}</ref>. Orduan, bere seme-alabak, [[Henrike III.a Nafarroakoa|Henrike]] eta [[Katalina Borboikoa|Katalina]], hain zuzen ere,seme-alabak sinesmenfede horiekinhorretan hezi zituen.
 
1561eko uztailaren 19ko agindu batek kalbinismoa onartu zuen bere erresuman. Antonio bere senarrak, [[Luis I.a Borboi-Condékoa|Luis Borboikoa]] bere anaiarekin batera, Parisko [[Frantziako Estatu Orokorrak|Estatu Orokorren]] aurrean protestanteen egoera salatu zuten. [[Condéko printzea]]ri 1560ko urriaren 31n atxilotua izan ostean, [[Condéko printzea]]ri [[heriotza zigor|heriotzheriotza zigorra]] ezarri zitzaion. 1562ko martxoaren 1ean, [[Parisko 16. barrutia|Passyko]] protestanteen sarraskiek hauenhaien matxinada piztu zuenzuten. [[Le Havre]]ren lagapenaren truke [[Alemania]] eta [[Ingalaterra]]ren laguntza izan zuten eta urte hartako irailaren 20an borroka hasi zen. Orduan, Condé [[Dreux]]en eta Antonio Borboikoa [[Rouen|Ruanen]] zeuden. 1562ko: azaroaren 10ean hiria setiatu zuten eta Joanaren senarra bertan hil zuten<ref>{{Erreferentzia|abizena1= Dupuy|izena1= Trevor|izena2= Curt |abizena2=Johnson |izena3= David L. |abizena3= Bongard |izenburua= The Harper Encyclopedia of Military Biography |argitaletxea= Castle Books |lekua= Edison |urtea= 1992|orrialdea= 98}}</ref>. 1563ko martxoaren 12an [[Amboise]]n sinaturiko itunak, Nafarroak, Bearnok eta Foixek parte hartu ez zuten gerraren amaiera ekarri zuen.
 
1567ko [[Nimes]]ko katolikoen sarraskiek berriro gerra zibila piztu zuen<ref>{{Erreferentzia|izena= Alphonse |abizena= de Ruble |url= http://www.archive.org/stream/jeannedalbretet00rublgoog#page/n9/mode/2up |izenburua= Jeanne d'Albret et la guerre civile, Suite de Antoine de Bourbon et Jeanne d'Albret |lekua= Paris |argitaletxea= Émile Paul et Guillemin |urtea= 1897}}</ref>. 1568an, [[Karlos IX.a Frantziakoa]]k Joanaren lurraldeen konfiskazioa agindu zuen<ref>{{Erreferentzia|izena= David M. |abizena=Bryson |izenburua= Queen Jeanne and the Promised Land : Dynasty, Homeland, Religion and Violence in Sixteenth-Century France |argitaletxea= Brill |bilduam= Brill's Studies in Intellectual History |urtea= 1999}}</ref> eta Biarnon martxoan Antoine de Lomagne Terrideko jaunak matxinotu zen. Uztailean, Gabriel de Montgommeryk zuzenduriko kalbindar armadak eremua berreskuratu zuen. Joana protestanteen buru bilakatu eta orduan hamabost urte besterik ez zituen Henrike bere semeari [[Arroxela]]ko setioan parte hartzeko agindu zion<ref>{{Erreferentzia|izena= Pierre |abizena= Miquel |izenburua= Les Guerres de religion, |argitaletxea= Club France Loisirs |urtea= 1980 |isbn= 978-2-7242-0785-9| orrialdea= 245}}</ref>. 1568ko martxoaren 23an sinaturiko [[Longiumeau]]ko itunak bakea ekarri arren, laster hasikohasi dazen hirugarren Erlijio Gerra.
 
1569ko martxoaren 12ko [[Jarnaceko gudua]]n protestanteen buruzagia zenburuzagi Condé hil zenean, Henrike Nafarroakoa buruzagi politiko bilakatu zen, baina botere militarra [[Gaspard II.a Colignykoa|Coligny almirantearen]] eskuetan izanikzegoen. Joana Arroxelako andre bilakatu zen, gai militarretan izan ezik<ref>{{Erreferentzia|izena= Nancy |abizena= Lyman Roelker |izenburua= Jeanne d'Albret, reine de Navarre (1528-1572) |lekua= Paris |argitaletxea= Imprimerie nationale |urtea= 1979| orrialdeak =463 }}</ref>. Nazioarteko harremanez arduratu zen eta, nahiz eta [[Moncontourreko gudua]]n galdu, higanoteen aliantzari eustea lortu zuen. 1569ko abuztuan, Montmorency dukearen laguntzari esker bere lurralde guztiak berreskuratu zituen eta alderdikideek hala eskatuta, 1570ean katolikoekin negoziaketan hasi zen. Abuztuaren 8an, [[Saint-Germain-en-Layeko Bakea]] sinatu zuten<ref>{{Erreferentzia|izena= Henri |abizena= Martin |izenburua= Histoire de France |liburukia= 9 |edizioa= 4. |lekua= Paris |urtea= 1858 |orrialdea= 270}}</ref>. Hitzarmen honetanhorretan protestanteak administrazioan berriz onartzea adostu zen eta, baitahalaber, [[Margarita Frantziakoa|Margarita Valoisekoaren]] eta Henrike Borboikoa, [[Vianako Printzea]]ren arteko ezkontza ere. [[1571|Hurrengo urtean]] Joanak Arroxela utzi eta Biarnora itzuli zen. Ituna ondo ez betetzeagatik protesta egin zuen<ref>{{Erreferentzia|izena= Arlette |abizena= Jouanna |izenburua= La Saint-Barthélemy |argitaletxea= Gallimard |urtea= 2007 |orrialdea= 38}}</ref>.
 
1571eko uztailaren 19ko agindu baten bitartez, [[kalbinismo]]<nowiki/>a bere lurraldeen erlijio ofizial moduan ezarri zuen., Bainabaina aurretik ebanjelizazio lan handia egina zuen: 1563an, [[Joan Kalbin]]en katixima [[bearnera]]z argitaratu zuen; 1566an, [[Ortheze]]n akademia protestante bat eratu zuen; eliz- ordenantza berriak argitararazi zituen eta 1568an, [[Arnaud de Salette]]ri ''Psautier de Marot'' bearneraz itzultzea eskatu zion. 1571n eta kalbinismoa zabaltzeko asmoz, erreginak [[Joanes Leizarraga]]ri agindu zion [[Itun Berria]]ren euskarazko itzulpena egiteko, [[Biblia]]reneuskarazko lehenengo euskarazkolehen itzulpena izangoizan zena.
 
Joanak inoiz ez zion uko egin [[Nafarroako Erresuma]]ren batasuna lortzeari eta ahalegin militarrik egin ez bazuen ere, bere agintaldian, Filipe II.a Espainiakoarekin negoziatzen saiatu zen behin eta berriro; bere ahaleginak, ordea, alferrikakoak izan ziren.
 
Joana Nafarroakoa kulturaKultura handiko emakumea izan zen. Bere ama [[Margarita Angulemakoa]]ren obrak argitara eman zituen, baita oroitzapenak idatzi ere idatzi, eta [[Arroxela]]n argitaratu zituen: ''Mémoires, 1563 - 1568''.
 
1572an, [[Paris]]en zegoenzen, semearen ezkontza-ituna negoziatzeko. Ezin izan zuen Margarita Frantziakoa protestantismora bihurtu, ezta ezkontza ikusi ere, 1572ko ekainaren 9an hil zelako (ezkontza abuztuaren 18an izan zen). Higanotek zabaldutako zurrumurruen arabera, orduan erregeordea zenerregeorde [[Katalina Medici]]k erailahil izan zen, baina autopsiaren arabera, [[tuberkulosi]]ak jota hil zen<ref>{{Erreferentzia|abizena= Knecht |izena= R. J. |izenburua= Catherine de' Medici |lekua= Londres eta New York|argitaletxea= Longman |urtea= 1998 |isbn= 0-582-08241-2|orrialdea= 151}}</ref>.
 
[[San Bartolome gaueko sarraskia]] baino zertxobait aurrerago hil izanak higanoten alderdian ''a posteriori'' pozoiduraren zurrumurru funsgabeak zabaldu zituen<ref>Zurrumurruen arabera, René Bianchik, Katalina Mediciren florentziar lurringileak, erreginari pozoituriko eskularruak saldu zizkion. Lehendabizikoz 1574an agertu arren ({{erreferentzia|izenburua= Discours Merveilleux de la vie, actions et deportements de Catherine de Medicis, Royne-mere |izena= Nicole |abizena= Cazauran |lekua= Geneva|argitaletxea= Librairie Droz | urtea= 1995| edizioa= 8. | orrialdea= 200}}), [[Alexandre Dumas]]ek zabaldu zituen batez ere 1845eko ''La reine Margot'' bere eleberrian.</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena= Robert |izena= Marc | url= http://www.archive.org/details/lesempoisonnemen00robeuoft | izenburua= Les empoisonnements criminels au 16e siècle | urtea=1903}}</ref>. [[Denis Diderot|Diderotek]]<ref>{{Erreferentzia|izena= Denis |abizena=Diderot |izenburua= Encyclopédie |liburukia= 12 |orrialdea= 192}}</ref> eta [[Voltaire]]k<ref>{{Erreferentzia|abizena= Voltaire |izena= Jean-Marie | url= http://www.voltaire-integral.com/Html/08/02N.htm |izenburua= Note de 1723 sur le site de l'intégrale}}</ref> errefuxatuerrefusatu arren, zurrumurruak probarik gabe mantendu ziren [[XIX. mendea|XIX. mendera]] arte, Émile eta Eugène Haag historialariek errepikatu zituzteneanzituzten arte<ref>{{Erreferentzia| izena1= Eugène |abizena1= Haag |izena2= Émile |abizena2= Haag |url= http://books.google.com/books?id=kK0PAAAAQAAJ&pg=PA57&dq=%22Jeanne+d%27albret%22+empoisonnée+preuve&client=safari&hl=fr#v=onepage&q=%22Jeanne%20d'albret%22%20empoisonnée%20preuve&f=false |izenburua= La France protestante ou vies des protestants français}}</ref>. Egun, eleberrietan baino ez da horrelakorik agertzen.
 
== Ezkontzak eta haurrak ==
Joana bi aldiz ezkondu zen<ref>{{Erreferentzia|izena= Alphonse |abizena= de Ruble |url= http://www.archive.org/stream/lemariagedejean00rublgoog#page/n13/mode/2up |izenburua= Le Mariage de Jeanne d'Albret| lekua= Paris |argitaletxea= Adolphe Labitte 1urtea= 1877 |orrialdea= 321}}</ref>.
 
* Lehenik, [[1541]]eko [[uztailaren 13]]an, [[Châtellerault]] hirian, Clèveko dukea zen Gilen I.arekin. Ezkontza desegina izandesegin zen [[1545]]eko [[urriaren 15]]an.
 
* Bigarrenik, [[1548]]ko [[urriaren 20]]an, [[Moulins]] hirian, [[Vendôme]]ko dukea zenduke [[Antonio I.a Nafarroakoa|Antonio I.arekin]]<ref>{{Erreferentzia|izena= Alphonse |abizena= de Ruble |izenburua= Antoine de Bourbon et Jeanne d'Albret, suite de Le mariage de Jeanne d'Albret| url= http://www.archive.org/stream/antoinedebourbon01rubluoft#page/n7/mode/2up |lekua= Paris |argitaletxea= Adolphe Labitte |urtea= 1881-1886}}</ref>. Bost seme-alabakalaba izan zituzten:
** Henrike ([[1551]]-[[1553]]), haurtzaroan hila.
** [[Henrike III.a Nafarroakoa|Henrike]] ([[1553]]-[[1610]]), Nafarroako eta Frantziako errege
2.555

edits