«Bankuaren gerra»: berrikuspenen arteko aldeak

Zuzenketak
(banku asko zeuden, "Bankua" Estatu Batuetako Bankua da)
(Zuzenketak)
'''Bankuaren gerra''' (ingelesez, ''Bank War'') [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetan]] izandako gatazka politiko-finantzarioa izen zen, 1832-1837 bitartean [[Andrew Jackson]] presidentearen agintaldian gertatua. Gatazka horretan, Jacksonen aldeko [[Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Demokrata|Alderdi Demokratademokratek]]ko kideek eta [[Estatu Batuetako Bigarren Bankua|Estatu Batuetako Bigarren Bankuko]] finantza gizonek elkarren kontra jardun eta, ondorioz, banku hori bertan behera geratu zen, eta Andrew Jackson garaile atera. 1913 arte ez zuten lortu nazioarteko mailegari eta finantza gizonek Estatu Batuen finantzen jabetza berriz eskuratzea,<ref name="Still, 01:11'29">Still, 01:11'29"</ref> [[Erreserba Federala]] sortuz (Estatu Batuetako Hirugarren Bankua). Estatu Batuen izaeraren inguruko lehianlehiaren erealdetik, talka egin zuten [[Thomas Jefferson|jeffersondar]] eta [[Alexander Hamilton|hamiltondar]] ikuspuntu desberdinek talka egin zuten.
 
==Aurrekariak==
[[Fitxategi:General_Jackson_Slaying_the_Many_Headed_Monster.jpg|thumb|Jacksonek bankuaren kontra zeraman borrokaren marrazki satirikoa]]
Estatu Batuetako Bigarren Bankua Estatu Batuen banku ofiziala zen, diruaren jaulkitzailea eta, beraz, haren gaineko eskumenduna. Estatu Batuetako Lehenengo Bankuak 1791tik 1811ra iraun zenzuen, baina gobernuak ez zion baimena berritu. Hala ere, Rothschild familiako finantzari boteretsuek (Londresen oinarrituak) mehatxu egin zieten Estatu Batuetako agintariei Ingalaterraren bitartez, eta gerra piztu zen.<ref name="Still, 53'00">Still, 53'00"</ref> 1816an, Estatu Batuak Ingalaterrarekin izandako gerran zorpetuakzorpetu zirelarikondoren, finantzaren handikiek (Rothschild nazioarteko familia boteretsuaren agente bat, [[Nicholas Biddle]], buru zutela) [[dolar]]ra jaulkitzeko 20 urteko baimena eskuratu zuten, 1836 arte.
 
==Borroka gordina==
[[Fitxategi:JacksonAssassinationAttempt.jpg|thumb|right|Richard Lawrencek egindako Jacksonen kontrako hilketa ahalegina (1835ko koadroa)]]
===Jackson eta bankua, elkarren aurka===
Bankuaren kontrakoa zen Jackson. Estatu Batuetako Bigarren Bankua ez zen gobernuarena, pribatua baizik. [[Monopolio]]a eratzen zuelakoan, Andrew Jacksonek konstituzioaren aurkakotzat zuen, argudiatuz herritarren alde ez baizik eta finantzetako handikien talde baten onuran jokatujokatzen, hauteskunde-kanpainetan esku hartuhartzen eta Bankuaren aldeko legeak egiteko diputatuak erosten zituela argudiatuz.<ref name="Meacham, 53. or.">Meacham, 53. or.</ref> Berehala Jacksonek presidentetzatik urruntzeko kanpaina latzei egin zien aurre (bere eta emaztearen kontrako irainak ere tartean).
 
1828ko azarotik abendura bitarteko hauteskundeen lehia gogorra eta pertsonala izan zen, Jacksonek [[Henry Clay]] hautagai nazional errepublikanoa (Alderdi Errepublikanoaren fakzio batekoa) aurrean zuela. Hala ere, Jackson atera zen garaile gehiengo zabal batez. Bitartean, Jacksonek oso maite zuen emaztea hil baitzen presidente izendatu baino justu lehenago, abenduaren 22an (ofizialki bihotzekoak jota).<ref name="Meacham, 4-6. or.">Meacham, 4-6. or.</ref> Jacksonek bere etsaiei leporatu zien Rachel Donelson Jackson emaztearen heriotza, eta hilketatzat jo zuen.
 
1829 hasieratik, Jackson zen presidente, eta [[Louis McLane]] Diruzaintza Idazkari, Londresen enbaxadore-lanetan ibili eta itzuli berritan. McLanek lotura estua zuen Bankuaren presidente Nicholas Biddlerekin, baita Londreseko [[:en:Barings Bank|Barings]]ekin ere. Bada, McLane tematuta zegoen Bankua salbatzearekin, eta zirriborro bat prestatu zion Jacksoni 1832 urtearen hasieran, Bankuari garrantzi txikiko aldaketa batzuk egin eta baimenaldia (1836an bukatzekoa) berritzeko. Presidentearen Urteko Adierazpenaren zirriborro horrek, azken batean, kongresuaren eskubaitan uzten zuen Bankuaren patua erabakitzeko ahalmena.<ref name="Meacham, 198-200. or.">Meacham, 198-200. or.</ref>
 
Aldiz, Louis McLanek Roger B. Taney estatuaren fiskala zuen begira, Bankuaren kontrakoa, baita McLaneren asmoei igarri ere. Taneyk Jacksonen konfiantza irabazi zuen pixkanaka, eta Adierazpenaren esaldi erabakigarriak anbiguotasunez jantzi zituen.<ref name="Meacham, 200-201. or.">Meacham, 200-201. or.</ref> Modu batera edo bestera, artean baimenaldia bukatzeko lau urte falta zirela eta 1832 amaierako hauteskundeak gainean zituztela, McLanek Bankuaren baimenaldiaren gaia Kongresura ekartzeko deliberoa hartu zuen; hartara, Jackson behartu eta kinka larrian jarri zuen. Jacksonek boterearen lehiari buruzko Bankuaren hordagotzat jo zuen.<ref name="Meacham, 201. or.">Meacham, 201. or.</ref>
 
===Gobernuaren une erabakigarria===
1832ko abenduan, Jackson berriz izan zen hautatua, oraingoan goiburu garbi bat aldean hartuta: "JacksonenJackson aldebai, eta BankuarenBankurik aurkaez!". Hauteskundeen ondoren indarberrituta, Jacksonek erabaki sendoa hartu zuen 1833an, bere laguntzaile Francis Preston Blairrek Bankuak (Biddlek) gobernuaren ondasun publikoak gobernuaren kontra erabiltzen zituela baieztatu ondoren<ref name="Meacham, 256. or.">Meacham, 256. or.</ref>. Gobernuaren ondasun publikoak Estatu Batuetako Bigarren Bankutik ateratzeko agindu zion [[Louis McLane]] bere Diruzaintza Idazkariari, dirua "herriari bueltatzeko" eta estatuen artean banatzeko, ahalmen hori berriz gobernuaren eskuetan jartzeko alegia. Bankuaren, Kongresuaren eta nazioarteko kapitalen kontrako gatazkabataila orokorrean, Filadelfiatik Parisera, Jacksonek Amos Kendall, F.P. Blair eta Andrew Jackson Donelson iloba hartu zituen konfiantzazko bidelagun (''the Kitchen Cabinet'').
 
Bankuaren erroak luzeak ziren, ordea, eta McLanek (bankua erreformatzearen, ez kentzearen aldekoa) uko egin zion presidentearen agindua betetzeari. Orduan, Jacksonek McLane kargugabetu zuen, eta William J. Duane filadelfiarra jarri, ustez Bankuaren aurkako irmoa (1833ko ekainaren 1a), baina zalantzak gogoa lausotu zion Duaneri ere, Kongresuari kontsultatu behar zitzaiola argudiatuta. Hala ere, Jacksonen erabakia irmoa zen, kosta ahala kosta.<ref name="Meacham, 254-256. or.">Meacham, 254-256. or.</ref>
 
Duanek uko egin zion dimisioa emateari, postua berea zelakoan; Jacksonek, berriz, ministroa presidentearen beso exekutiboa zela ("a secretary, sir, is merely an executive agent, a subordinate").<ref name="Meacham, 268. or.">Meacham, 268. or.</ref> Duaneren ukoarengatik asaldatuta, Jacksonek Duane kargugabetu zuen 1833ko irailaren 23an. [[:en:Roger B. Taney|Roger B. Taney]] fiskal nagusia jarri zuen bere ordez. Asmoa gobernuaren bankukoBankuko gordailuak urriaren 1ean ateratzen hastea zen.<ref name="Still, 01:05'41">Still, 01:05'41"</ref>
 
Jackson pozikpoz zegoenbatean zen, baina aurrez aurre talka egin zuen orduan finantza gizonekin hil ala biziko borrokan. Bankuko presidente [[Nicholas Biddle]]k mehatxu egin zuen ekonomiarenekonomia aurka jokouzkurtuko zuela, dirua jaulkitzeari utziz, maileguak bueltatzeko aginduz eta maileguak emateari uko eginez. Ondorengo adierazpen hau ere egin zuen Filadelfian egindako bilkuran, 1833ko urriaren 7an:
 
{{esaera2|Soilik sufrimendu orokorrak izango du eraginik Kongresuaren baitan... Gure salbubide bakarra murrizketa bide irmo bati ekitea da, eta ez dut zalantzarik horrelako bide batek azkenean diru mota berrezarri egingo duela, eta Bankuaren baimena luzatu.<ref name="Meacham, 269. or.">Meacham, 269. or.</ref><ref name="Still, 01:06'48">Still, 01:06'48"</ref>}}
 
Hartara, Jacksonen gobernuaren kontrako erreakzioa eragingo zuelakoan, Biddleren neurriek finantzetako izua zabaldu zuten gizartean: ekonomiak behera egin zuen nabarmenlarriki. Bankuak politikarien soldatak eteteko mehatxua ere egin zuen. New Yorkeko ordezkaritza batek Jacksonengana jo zuen, bere erabakian atzera egin eta bizi zuten porrot finantzariotik ateratzeko. Jacksonek Nicholas Biddlengana zuzendu zituen, konponbidea bere eskuetan zegoelakoan ("Biddlek dauka diru guztia").<ref name="Meacham, 271. or.">Meacham, 271. or.</ref>
[[File:Philly_secondBank_(2).JPG|thumb|Estatu Batuetako Bigarren Bankuaren eraikina ([[Filadelfia]])]]
Beste estatu batzuetako ordezkariak ere hartu zituen, baita guztiei garbi utzi ere ez zituela ondasun publikoak Bankuan berrezarriko. Adierazi zuenez, "Espainiako hamar inkisizioren torturak pairatuko ditut lehenago", ondasunok Bankura berriz sartu edo bere baimenaldia berritu baino. Jacksonen kontrako heriotza-mehatxuko eskutitzen artean, 1833ko abenduaren 3an, A.J. Donelsonek gordailu publikoak Bankutik ateratzen bukatu zutela jakinarazi zion Kongresuari. Denek, Senatuak (26 alde eta 20 kontra) eta prentsak ere tartean, Jacksonen kontra jo zuten, zentsura mozio baten bitartez (1834ko martxoaren 26an). Jacksonen posizio exekutiboa, Kongresuaren kontrakoa, ez zen arriskurik gabea, kolokan jar baitzitzakeen bere errepublikar babesak eta printzipioak. Hala ere, Jacksonen esanetan, Kongresua Bankuak erosita zeukan,<ref name="Meacham, 258. or.">Meacham, 258. or.</ref> eta Jackson bera omen zen zuzenean estatubatuar herriaren aurrean erantzule.
===Bankuaren eta Biddleren gainbehera===
[[Fitxategi:Appletons' Biddle Nicholas financier.jpg|thumb|Nicolas Biddle banku-gizona]]
Biddlek ekonomiaren aurkakontra jotzeko 1833an egindako ahaleginak kontrako ondorioa izan zuen 1834an: bere ospea makurtu zuen, baita Estatu Batuetako finantzen eta ekonomiaren zentro askotan ere. Ia ezustean, 1834ko apirilean 4an, lehen egindakoaren kontrako norabidea hartu zuen Kongresuak: dirua jaulkitzeko Bankuaren baimena, 1836an amaitzekoa, kentzearen alde bozkatzea (134 alde eta 82 kontra).<ref name="Still, 01:09'38">Still, 01:09'38"</ref> Gainera, ikerketa batzorde bat eratzea erabaki zuen, ekonomiaren beheraldian Bankuak erantzukizunik izan ote zuen argitzeko.<ref name="Meacham, 278. or.">Meacham, 278. or.</ref> Jackson lorian zen, bere hitzetan:
 
{{esaera2|Arrakasta itzela lortu dut. [Kongresuak] (...) ustelkeriaren eta boterearen piztitzarra akabatu du: Estatu Batuetako Bankua.<ref name="Meacham, 278. or.">Meacham, 278. or.</ref>}}
 
Orduan, bankuakBankuak (Biddle buru zuela) uko egin zion agintari publikoei bere dokumentuak eta erregistroak auditatu eta aztertzen uzteari, baita Washingtonen ikerketa batzordearen aurrean deklaratzeari ere.<ref name="Still, 01:09'49">Still, 01:09'49"</ref> 1834rako, Bankuaren patua erabakita zegoela zirudien. 1835ean, Jacksonek gobernuaren kanpo zorra kitatzea lortu zuen (1835eko urtarrilaren 8a),<ref name="Meacham, 298. or.">Meacham, 298. or.</ref> harrezkero Estatu Batuetako gobernu batek inoiz ez lortutakoa.<ref name="Still, 01:10'12">Still, 01:10'12"</ref>
 
Aldiz, astebete batzuk geroago, 1835eko urtarrilaren 30ean, Richard Lawrence ingelesak Jacksonen kontrako hilketa ahalegina egin zuen. Erotzat jo eta eroetxe batean sartu zuten denbora batez.<ref name="Meacham, 298, 300. or.">Meacham, 298, 300. or.</ref> Behin askatuta, ordea, lagunei aho beroaldi batean adierazi zien Europako gizon boteretsuek babesten zutela.
 
Biddle indarra galtzen hasiahasi zen ordurakobetiko, iruzurragatik auzipetua ere izan zen, azkenean errugabetzat hartu bazuten ere; nolanahi ere, beste auzi zibiletan harrapatuta segitu zuen. Dena den, 1836an, Bigarren Bankuak Estatu Batuetako banku zentral izateari utzi zion,<ref name="Still, 01:11'16">Still, 01:11'16"</ref> eta Estatu Batuetako ondasun publikoak estatuetako bankuetan gorde ziren.
 
==Ondorioak==
1836ko otsailean, Estatu Batuetako Bigarren Bankua [[Pennsylvania]]ko legearen peko beste banku pribatu bat bihurtu zen. 1839an, ordainketak eten zituen, eta 1841ean likidatua izan zen. Hala ere, Bankua garaituta, ez ziren gauzak baretu ekonomian eta politikan. Lurraren eta burdinbidearen gaineko espekulazioa zabaldu zen eta, gainera, Atlantiko itsasoaz bestaldeko erreakzioa ekarri zuen. Londresek Estatu Batuekiko salerosketak murriztu zituen, ordainketa-baldintzak zorroztu, eta inbertsioak eten zituen (ordurako [[Ingalaterrako Bankua]] Rothschild familiaren eskuetan zegoen). [[''1837ko izua]]'' piztu zen, askok Jacksoni leporatutakoa, estatuaren diru-funtsak Bankutik atera behar ez zituela leporatzeanzituelakoan. 1841erako bere txarrena emana zen, eta ekonomia suspertuz joan zen.
 
Estatu Batuetako Bigarren Bankuaren finantzen nagusitasuna estatuetako bankuetara pasa zen, eta, beraz, bankari handiek banku horietanhorietara jarritakozuzendu bankarizituzten handiekoraingoan boterea metatzen joateko ahaleginak hasi ziren. 1837an, Europatik [[August Belmont]] heldu zen Estatu Batuetara N M Rothschild & Sonsen agente-lanetan, egoera nazioarteko finantzari-familiaren alde berrezartzera.
 
Andrew Jacksonek bere bizitzako balentria handienaz galdetuta, honela erantzun zuen: "Bankua hiltzea!" (''I killed the Bank'').<ref name="Still, 01:11'43">Still, 01:11'43"</ref> Bere ondorengoak, [[Martin Van Buren]]ek, Jacksonen banku-politikari eutsi zion, eta zorrean oinarritutako banku monopolio pribatua baztertu zuen.