«Bankuaren gerra»: berrikuspenen arteko aldeak

hizkuntza zuzenketa batzuk, tonu baloratiboko esamoldeak kendu
t
(hizkuntza zuzenketa batzuk, tonu baloratiboko esamoldeak kendu)
'''Bankuaren gerra''' (ingelesez, ''Bank War'') [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetan]] izandako gatazka politiko-finantzarioa izen zen, 1832-1837 bitartean [[Andrew Jackson]] presidentearen agintaldian gertatua. Gatazka horretan, Jacksonen aldeko errepublikanoek[[Ameriketako (Estatu Batuetako Alderdi Demokrata|demokratek)]] eta [[Estatu Batuetako Bigarren Bankua|Estatu Batuetako Bigarren Bankuko]] finantza gizonek elkarren kontra jardun eta, ondorioz, banku hori bertan behera geratu zen, eta Andrew Jackson garaile atera. 1913 arte ez zuten lortu nazioarteko mailegari eta finantza gizonek Estatu Batuen finantzen jabetza berriz eskuratzea,<ref name="Still, 01:11'29">Still, 01:11'29"</ref> [[Erreserba Federala]] sortuz (Estatu Batuetako Hirugarren Bankua). Estatu Batuen izaerariizaeraren buruzkoinguruko lehiarenlehian aldetikere, [[Thomas Jefferson|jeffersondar]] eta [[Alexander Hamilton|hamiltondar]] ikuspuntu desberdinek talka egin zuten orobat.
 
==Aurrekariak==
[[Fitxategi:General_Jackson_Slaying_the_Many_Headed_Monster.jpg|thumb|Jacksonek bankuaren kontra zeraman borrokaren marrazki satirikoa]]
Estatu Batuetako Bigarren Bankua Estatu Batuen banku ofiziala zen, diruaren jaulkitzailea eta, beraz, haren gaineko eskumenduna. Estatu Batuetako Lehenengo BankuaBankuak 1791tik 1811ra luzatuiraun zen, baina gobernuak ez zion baimena berritu. Hala ere, Rothschild familiako finantzari boteretsuek (Londresen oinarrituak) mehatxu egin ziotenzieten Estatu BatueiBatuetako agintariei Ingalaterraren bitartez, eta gerra piztu zen.<ref name="Still, 53'00">Still, 53'00"</ref> 1816an, Estatu Batuak Ingalaterrarekin izandako gerran zorpetuak zirelazirelarik, finantzaren handikiek (Rothschild nazioarteko familia boteretsuaren agente bat, [[Nicholas Biddle]], buru zutela) dolarra[[dolar]]ra jaulkitzeko 20 urteko baimena eskuratu zuten, (1836. urterainokoa,urtera beraz)arte.
 
==Borroka gordina==
[[Fitxategi:JacksonAssassinationAttempt.jpg|thumb|right|Richard Lawrencek egindako Jacksonen kontrako hilketa ahalegina (1835ko koadroa)]]
===Jackson eta bankua, elkarren aurka===
Bankuaren kontrakoa zen Jackson. Estatu Batuetako Bigarren Bankua ez zen gobernuarena, pribatua baizik. Horrenbestez[[Monopolio]]a eratzen zuelakoan, Andrew Jacksonek konstituziozkonstituzioaren kanpokotzataurkakotzat zeukan (monopoliotzat)zuen, herritarren alde ez baizik eta finantzetako handikien talde baten onuran jokatzen ari zelakoan, eta ez herriaren aldejokatu, hauteskunde-kanpainetan esku hartuzhartu eta Bankuaren aldeko legeak egiteko diputatuak erosizerosten zituela argudiatuz.<ref name="Meacham, 53. or.">Meacham, 53. or.</ref> Berehala Jacksonek presidentetzatik urruntzeko kanpaina latzei egin zien aurre (bere eta emaztearen kontrako irainak ere tartean).
 
1828ko azaro-abendukoazarotik abendura bitarteko hauteskundeen lehia gogorra eta pertsonala izan zen, Jacksonek aurrean [[Henry Clay]] hautagai Nazionalnazional Errepublikanoa zuelaerrepublikanoa (Alderdi Errepublikanoaren fakzioetakofakzio batbatekoa) aurrean zuela. AldizHala ere, Jackson atera zen garaile gehiengo zabal batez. Ahaleginak izan zuen bere zigorraBitartean, Jacksonek oso maite zuen emaztea hil baitzen presidente izendatu baino justu lehenago, abenduaren 22an (ofizialki bihotzekoak jota).<ref name="Meacham, 4-6. or.">Meacham, 4-6. or.</ref> Jacksonek bere etsaiei leporatu zien Rachel Donelson Jackson emaztearen heriotza, eta hilketatzat jo zuen.
 
1829 hasieratik, Jackson zen presidente, eta [[Louis McLane]] Diruzaintza Idazkari, Londresen enbaxadore-lanetan ibili eta itzuli berritan. McLanek lotura estua zuen Bankuaren presidente Nicholas Biddlerekin, baita Londreseko [[:en:Barings Bank|Barings]]ekin ere. Bada, McLane irmo etsitatematuta zegoen Bankua salbatzerasalbatzearekin, eta zirriborro bat prestatu zion Jacksoni 1832 urtearen hasieran, Bankuari irismengarrantzi txikiko aldaketa batzuk egin eta baimenaldia (1836an agortzekoabukatzekoa) berritzeko. Presidentearen Urteko Adierazpenaren zirriborro horrek, azken batean, kongresuaren baitanesku uzten zuen Bankuaren patua erabakitzeaerabakitzeko ahalmena.<ref name="Meacham, 198-200. or.">Meacham, 198-200. or.</ref>
 
Aldiz, Louis McLanek Roger B. Taney estatuaren fiskala zuen begira, Bankuaren kontrakoa, baita McLaneren asmoei igarri ere. Taneyk Jacksonen konfiantza irabazi zuen pixkanaka, eta Adierazpenaren esaldi erabakigarriak anbiguotasunez jantzi zituen.<ref name="Meacham, 200-201. or.">Meacham, 200-201. or.</ref> BateraModu batera edo bestera, baimenaldiarenartean mugaegunerako,baimenaldia artean,bukatzeko lau urte falta zirela eta 1832 amaierako hauteskundeak gainean zituztela, McLanek Bankuaren baimenaldiaren gaia Kongresura ekartzeko deliberoa hartu zuen; hartara, Jackson behartu eta kinka larrian jarri zuen. Jacksonek boterearen lehiari buruzko Bankuaren hordagotzat jo zuen.<ref name="Meacham, 201. or.">Meacham, 201. or.</ref>
 
Kongresuko eztabaidan, Jacksonek gobernuak gehiengoaren interesak babesteko daukan betebeharra defendatu zuen, eta gutxiengo aberatsak eta boteretsuek gobernua beren alde bihurritzeko daukaten joeraz ohartarazi.<ref name="Meacham, 209-210. or.">Meacham, 209-210. or.</ref> Aldiz, Kongresua ez zuen bere alde izan, eta onartu egin zuen Bankuari baimena berritzea (1832ko uztailaren 3a). Ez zen falta izan eroskeriarik bozketetan, Karolina Iparraldeko kongresu-kide Samuel Price Carsonena adibidez, Bankuaren kontrako garbia, baina Bankuaren 20.000 dolarreko kreditu baten truke bere botoa aldatutakoa. Taneyk giza gogoaren ahuldadearen eta Bankuak demokraziari ekartzen omen zion ustelkeriaren adierazgarritzat jo zuen kasu hori.
 
===Gobernuaren une erabakigarria===
1832ko abenduan, Jackson berriz izan zen hautatua, oraingoan goiburu garbi bat aldean hartuta: "JacksonJacksonen alde eta ezBankuaren Bankurikaurka!". Hauteskundeen ondoren indarberrituta, Jacksonek erabaki sendoa hartu zuen 1833an, bere laguntzaile Francis Preston Blairrek Bankuak (Biddlek) gobernuaren ondasun publikoak gobernuaren kontra erabiltzen zituela baieztatu ondoren:<ref name="Meacham, 256. or.">Meacham, 256. or.</ref>. gobernuarenGobernuaren ondasun publikoak Estatu Batuetako Bigarren Bankutik ateratzeko agindu zion [[Louis McLane]] bere Diruzaintza Idazkariari, dirua "herriari bueltatzeko" eta estatuen artean banatzeko, ahalmen hori berriz gobernuaren eskuetan jartzeko alegia. Bankuaren, Kongresuaren eta nazioarteko kapitalen kontrako gudugatazka orokorrean, Filadelfiatik Parisera, Jacksonek Amos Kendall, F.P. Blair eta Andrew Jackson Donelson iloba hartu zituen konfiantzazko bidelagun (''the Kitchen Cabinet'').
 
Aldiz, Bankuaren erroak luzeak ziren, ordea, eta McLanek (bankua erreformatzearen, ez kentzearen aldekoa) uko egin zion presidentearen agindua betetzeari. Orduan, Jacksonek McLane kargugabetu zuen, eta William J. Duane filadelfiarra jarri, ustez Bankuaren aurkariaurkako irmoa (1833ko ekainaren 1a), baina zalantzak gogoa lausotu zion Duaneri ere, Kongresuari kontsultatu behar zitzaiola argudiatuta. Hala ere, Jacksonen erabakia irmoa zen, kosta ahala kosta.<ref name="Meacham, 254-256. or.">Meacham, 254-256. or.</ref>
 
Duanek uko egin zion dimisioa emateari, postua berea zelakoan; Jacksonek, berriz, ministroa presidentearen beso exekutiboa zela ("a secretary, sir, is merely an executive agent, a subordinate").<ref name="Meacham, 268. or.">Meacham, 268. or.</ref> Duaneren ukoarengatik asaldatuta, Jacksonek Duane kargugabetu zuen 1833ko irailaren 23an. [[:en:Roger B. Taney|Roger B. Taney]] fiskal nagusia jarri zuen bere ordez. Asmoa gobernuaren gordailuakbankuko Bankutikgordailuak urriaren 1ean ateratzen hastea zen.<ref name="Still, 01:05'41">Still, 01:05'41"</ref>
 
Jackson pozpozik batean zenzegoen, baina aurrez aurre talka egin zuen orduan finantza gizonekin hil ala biziko borrokan. Bankuko lehendakaripresidente [[Nicholas Biddle]]k mehatxu egin zuen ekonomiaekonomiaren uzkur-arazikoaurka joko zuela, dirua jaulkitzeari utzitautziz, maileguak bueltatzeko agindutaaginduz eta maileguak emateari uko egindaeginez. Ezohiko zintzotasun batez, ondorengoOndorengo adierazpen hau egin zuen Filadelfian egindako bilkuran, 1833ko urriaren 7an:
 
{{esaera2|Soilik sufrimendu orokorrak izango du eraginik Kongresuaren baitan... Gure salbubide bakarra murrizketa bide irmo bati ekitea da, eta ez dut zalantzarik horrelako bide batek azkenean diru mota berrezarri egingo duela, eta Bankuaren baimena luzatu.<ref name="Meacham, 269. or.">Meacham, 269. or.</ref><ref name="Still, 01:06'48">Still, 01:06'48"</ref>}}
 
Hartara, Jacksonen gobernuaren kontrako erreakzioa eragingo zuelakoan, Biddleren neurriek finantzetako izua zabaldu zuten gizartean: ekonomiak behera egin zuen larrinabarmen. Ez hori bakarrik, Bankuak politikarien soldatak eteteko mehatxua ere egin zuen. New Yorkeko ordezkaritza batek Jacksonengana jo zuen, bere erabakian atzera egin eta bizi zuten porrot finanatzariotikfinantzariotik ateratzeko. Jacksonek Nicholas Biddlengana zuzendu zituen, konponbidea bere eskuetan zegoelakoan ("Biddlek dauka diru guztia").<ref name="Meacham, 271. or.">Meacham, 271. or.</ref>
[[File:Philly_secondBank_(2).JPG|thumb|Estatu Batuetako Bigarren Bankuaren eraikina ([[Filadelfia]])]]
Beste estatu batzuetako ordezkariak ere hartu zituen, baita guztiei ere garbi utzi ere ez zituela ondasun publikoak Bankuan berrezarriko. Adierazi zuenenezzuenez, "Espainiako hamar inkisizioren torturak pairatuko ditut lehenago", ondasunok Bankura berriz sartu edo bere baimenaldia berritu baino. Jacksonen kontrako heriotza-mehatxuko eskutitzen artean, 1833ko abenduaren 3an, A.J. Donelsonek gordailu publikoak Bankutik ateratzen bukatu zutela jakinarazi zion Kongresuari. Denek, Senatuak (26 20renalde eta 20 kontra) eta prentsak ere tartean, Jacksonen kontra jo zuten, zentsura mozio baten bitartez (1834ko martxoaren 26an). Jacksonen posizio exekutiboa, Kongresuaren kontrakoa, ez zen arriskurik gabea, kolokan jar baitzitzakeen bere errepublikar babesak eta printzipioak. Hala ere, Jacksonen esanetan, Kongresua Bankuak erosita zeukan,<ref name="Meacham, 258. or.">Meacham, 258. or.</ref> eta Jackson bera omen zen zuzenean estatubatuar herriaren aurrean erantzule.
 
Zorionez Jacksonentzat, Pennsylvaniako gobernari George Wolf bere alde atera zen, Bankuaren erabakia gaitzetsita. Jackson, orduan, honela zuzendu zen Bankuaren jabeen kontra:
===Bankuaren eta Biddleren gainbehera===
[[Fitxategi:Appletons' Biddle Nicholas financier.jpg|thumb|Nicolas Biddle banku-gizona]]
Biddlek ekonomiaekonomiaren aurka uzkurtzekojotzeko 1833an egindako ahaleginak kontrako ondorioa izan zuen 1834an: bere ospea makurtu zuen, baita Estatu Batuetako finantzen eta ekonomiaren zentro askotan ere. Ia ezustean, 1834ko apirilean 4an, lehen egindakoaren kontrako norabidea hartu zuen Kongresuak: dirua jaulkitzeko Bankuaren baimena, 1836an amaitzekoa, kentzearen alde bozkatzea (134 82renalde eta 82 kontra).<ref name="Still, 01:09'38">Still, 01:09'38"</ref> Gainera, ikerketa batzorde bat eratzea erabaki zuen, ekonomiaren beheraldian Bankuak erantzukizunik izan ote zuen argitzeko.<ref name="Meacham, 278. or.">Meacham, 278. or.</ref> Jackson lorian zen, bere hitzetan:
 
{{esaera2|Arrakasta itzela lortu dut. [Kongresuak] (...) ustelkeriaren eta boterearen piztitzarra akabatu du: Estatu Batuetako Bankua.<ref name="Meacham, 278. or.">Meacham, 278. or.</ref>}}
Aldiz, astebete batzuk geroago, 1835eko urtarrilaren 30ean, Richard Lawrence ingelesak Jacksonen kontrako hilketa ahalegina egin zuen. Erotzat jo eta eroetxe batean sartu zuten denbora batez.<ref name="Meacham, 298, 300. or.">Meacham, 298, 300. or.</ref> Behin askatuta, ordea, lagunei aho beroaldi batean adierazi zien Europako gizon boteretsuek babesten zutela.
 
Biddle indarra galtzen hasihasia zen betikoordurako, iruzurragatik auzipetua ere izan zen, etaazkenean errugabetzat hartuahartu bazuten ere; nolanahi ere, beste auzi zibiletan harrapatuta segitu zuen. Dena den, 1836an, Bigarren Bankuak Estatu Batuetako banku zentral izateari utzi zion,<ref name="Still, 01:11'16">Still, 01:11'16"</ref> eta Estatu Batuetako ondasun publikoak estatuetako bankuetan gorde ziren.
 
==Ondorioak==
1836ko otsailean, Estatu Batuetako Bigarren Bankua [[Pennsylvania]]ko legearen peko beste banku pribatu bat bihurtu zen. 1839an, ordainketak eten zituen, eta 1841ean likidatua izan zen. Hala ere, Bankua garaituta, ez ziren gauzak baretu ekonomian eta politikan. Lurraren eta burdinbidearen gaineko espekulazioa zabaldu zen eta, gainera, Atlantiko itsasoaz bestaldeko erreakzioa ekarri zuen. Londresek Estatu Batuekiko salerosketak murriztu zituen, ordainketa-baldintzak zorroztu, eta inbertsioak eten zituen (ordurako [[Ingalaterrako Bankua]] Rothschild familiaren eskuetan zegoen). ''1837ko izua'' piztu zen, askok Jacksoni leporatutakoa, estatuaren diru-funtsak Bankutik atera behar ez zituelakoanzituela leporatzean. 1841erako bere txarrena emana zen, eta ekonomia suspertuz joan zen.
 
Estatu Batuetako Bigarren Bankuaren finantzen nagusitasuna estatuetako bankuetara pasa zen, eta, beraz,banku orainhorietan horietara bildu zituztenjarritako bankari handiek boterea metatzen joateko ahaleginak hasi ziren. 1837an, Europatik [[August Belmont]] heldu zen Estatu Batuetara N M Rothschild & Sonsen agente-lanetan, egoera nazioarteko finantzari-familiaren alde berrezartzera.
 
Andrew Jacksonek bere bizitzako balentria handienaz galdetuta, honela erantzun zuen: "Bankua hiltzea!" (''I killed the Bank'').<ref name="Still, 01:11'43">Still, 01:11'43"</ref> Bere ondorengoak, [[Martin Van Buren]]ek, Jacksonen banku-politikari eutsi zion, eta zorrean oinarritutako banku monopolio pribatuaripribatua izkinbaztertu egindazuen.
 
[[Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako historia]]
48.195

edits