«Cusco»: berrikuspenen arteko aldeak

14 bytes removed ,  Duela 4 urte
'''Cusco''' edo '''Qosqo'''<ref>{{Erreferentzia|url=http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0170.pdf|egilea=[[Euskaltzaindia]]|data = 2012-05-25|izenburua= 170. araua: Amerikako toponimia}}</ref> (bigarrena ofiziala hirian 1990az geroztik) [[Cusco eskualdea]]ren hiriburua da, [[Inka Inperioa]]ren hiriburua izandakoa.
 
Herrialdeko hegoaldeko mendilerroan dago, Huatanay ibaiaren arroan. BereHaren biztanleria, gutxi gora-beheragorabehera, 300.000 biztanlekoa da. Peruko toki turistiko nagusia da: urtean, milioi bat pertsona joaten dira hiria bisitatzera. [[UNESCO]]k, [[1983]]an, [[Gizateriaren ondare|Gizateriaren Ondare]] izendatu zuen.
 
[[Fitxategi:Plaza de Armas de Cuzco.jpg|thumb|left|250px|Arma Plaza]]
[[1993]]ko Peruko Konstituzio Politikoko 49. artikuluan, herrialdeko hiriburu historikoa ezartzean, idazteko modu ofiziala ''Cusco'' dela dio.
 
Cuscoko Udal Kontseiluak, ([[1990]]eko [[ekainaren 23|ekainakekainaren 23tik]]), honako hau ezartzen duen 078 udal adostasuna onartzen duzuen: '''Qosqo''' izena ezartzeaerabiltzea, ''Cusco'' hitzaren ordez, Cuscoko Udal Gobernuaren agiri guztietan.
 
[[Zalantzen hiztegi panhispanikoa]]rean arabera, Perutik kanpora, gehienbat, ''Cuzco'' idazkera erabiltzen da.
Datu arkeologiko eta antropologikoen bidez, Cuscoren okupazioaren benetako prozesua aztertzen joan da. Adostasunak, Taypiqala erresumaren gainbeherak, erresuma horretako herriaren migrazioa eragin zuela adierazten du. 500 gizon inguruko taldetxo hau, pixkana-pixkana, Huatanay ibaiaren haranean ezartzen hasiko zen, Cuscoren fundazioarekin amaituko zen prozesua. Gutxi gora-beherako data ez da ezagutzen, baina, hondakin batzuei esker, hiria dagoen tokia, duela 3.000 urte jada populatua zegoela ebazten da. Baina, soilik, haren kokapena, [[Inka Inperioa]]ren hiriburutzat hartuta ([[XIII. mendea]]ren erdialdea), Cusco [[Amerika]] osoko hiri populaturik zaharrena da.
 
Inken erresumako hiriburua eta gobernuaren egoitza izan zen, eta halaxe iraun zuen inperio garaian, [[Andeak|Andeetako]] eta [[Hego Amerika|Hegoamerika]] osoko hiririk garrantzitsuena bihurtuzbihurtuta. Zentralismo horrek garrantzia eman zion, eta gune kultural nagusia eta gurtza erlijiosoaren ardatz izan zen.
 
[[Pachacutec]] gobernariari ematen zaio Cusco gune izpiritual eta politiko bihurtu izanaren meritua. Pachacutec [[1438]]an iritsi zen boterera eta berak eta bere seme [[Tupac Yupanqui]]k bost hamarkada eman zituzten hainbat tribu talde euren agindupean bateratzen eta antolatzen, besteak beste, ''Lupaca'' eta ''Colla'' tribuak. Pachacutec eta Tupac Yupanquiren garaian, Cuscoren domeinua [[Quito]]tik iparraldean, [[Maule ibaia|Maule ibaira]] hegoaldean iritsi zen, kulturalki, 4.500 kilometroko [[mendilerro]]etako biztanleak barneratuz.
 
=== Gaur egun ===
[[1950]]ean, beste lurrikara batek astindu zuen hiria, eta bertako eraikin guztien heren bat suntsituzsuntsitu. Hiria turismoTurismo toki garrantzitsu bihurtzen hasi zenez, turistabisitarien kopuru handiagoa jasotzen hasi zen.
 
[[1990eko hamarkada]]tik, aktibitatejarduera turistikoak paper berezia bete zuen hiriko ekonomian; horren ondorioz, ostatu jardueraostalaritza handitu zen. Gaur egun, Cusco [[Peru]]ko toki turistikorik garrantzitsuena da. BestetitikBestetik, hiriak hazten segitzen du, [[San Sebastian barrutia (Cusco)|San Sebastian]] eta [[San Jeronimo barrutia (Cusco)|San Jeronimo]] barrutietara ere hedatu baita.
 
[[Daniel Estrada Perez]], [[Kitxua Hizkuntzaren Akademia Nagusia]]ren babeslea, Cuscoko alkate izan zen denboran —[[1983]]tik [[1995]]era bitartean—, hiriari besteQosqo izen ofizial batofiziala gehitu zioten, Qosqo, eta kaleen antzinako kitxuazko izenak ofizialdu zituzten.
 
[[Fitxategi:Cuzco_-_Panorama_de_nuit.JPG|thumb|650px|center|<center>Cuscoren gaueko ikuspegi panoramikoa. Cusco, bizitzaz beteriko hiria.</center>]]
2.636

edits