«Cusco»: berrikuspenen arteko aldeak

27 bytes removed ,  Duela 4 urte
== Izena ==
 
Hiriaren izenaren jatorria [[kitxua]]zko ''Qusqu'' edo ''Qosqo'' da. Tradizioak dioenez, ''erdigunea, zilborra, gerrikoa'' esan nahi du. [[Inken mitologia]]ren arabera, bertan, beheko mundua edo [[Uku Pacha]], mundu ikusgaia edo [[Kay Pacha]] eta goiko mundua edo [[Hanan Pacha]] elkartzen baitziren. Horrela, hiria ''munduaren zilborra'' deitua izan zen eta hala deitua da oraindik ere, unibertsoari erreferentzia eginez. Hala ere, egungo kitxuakitxuazko hizkuntza bakarhitz batek ere ez du hitza esanahi horrrekinhorrekin lotzen.
 
[[Espainia]]r konkistatzaileak iritsi zirenean, hiriaren izena [[gaztelania]]ra ''Cuzco'' eta ''Cusco'' formekin pasatu zen. Bi izenak berdin erabiltzen dira ordutik. Hala, ''Cuzco'' ageri da [[Karlos Habsburgokoa|Karlos I.a Espainiakoaren]] errege zeduletan, [[Francisco de Jerez]]en kroniketan ([[1534]]), [[Estatuko Aldizkari Ofiziala (Espainia)|Estatuko Aldizkari Ofizialeko]] hainbat agiritan eta [[XIX. mendea|XIX. mendeko]] mapetan ([[1815]]etik) nahiz [[XX. mendea|XX. mendekoetan]] ([[1976]] arte gutxienez).
 
Hala, ''Cuzco'' ageri da [[Karlos Habsburgokoa|Karlos I.a Espainiakoaren]] errege zeduletan, [[Francisco de Jerez]]en kroniketan ([[1534]]), [[Estatuko Aldizkari Ofiziala (Espainia)|Estatuko Aldizkari Ofizialeko]] hainbat agiritan eta [[XIX. mendea|XIX. mendeko]] mapetan ([[1815]]etik) nahiz [[XX. mendea|XX. mendekoetan]] ([[1976]] arte gutxienez).
 
''Cusco'' [[XVI. mendea|XVI. mendeko]] [[Peru mapa historikoetan|Peruko mapa historikoetan]] ageri da ([[1597]]tik, artikulu honetako mapan azaltzen denez), baita [[XVII. mendea|XVII.]], [[XVIII. mendea|XVIII.]] eta [[XIX. mendea|XIX. mendekoetan]] [[1814]] arte.
Hiri garapena, behin baino gehiagotan, zenbait lurrikararen triskantzek eten zuten. [[1650]]ean, lurrikara gogor batek ia eraikin kolonial guztiak suntsitu zituen. Lurrikara hartan, garrantzi handia hartu zuen [[Dardaren Jauna]]ren irudiak, gaur egun, oraindik ere, urtero prozesioan ateratzen dena.
 
[[1780]]an, Jose Gabriel Condorcanquik ([[Tupac Amaru II.a]]k) hasitako mugimenduak asaldatu zuen Cusco, espainiar administrazioaren aurka altxatu zenean. Haren altxamendua Cuscon aurkitzen ziren erregeordetza autoritateak estututa eduki zituen zenbait hilabetetako borrokaren ondoren apaldua izan zen. Tupac Amaru garaituagaraituta, preso hartuahartu zuten eta, bere familia guztiarekin batera, Cuscoko armen plazan exekutatua izan zenexekutatu. Gaur egun, oraindik, [[Jesusen Konpainia]]ren elizaren ondoan, Tupac Amaru II.arentzako presondegitzat erabili zen kapera mantentzenkaperak dadirau. Mugimendu hura laster asko hedatu zen [[Andeak|Ande]] guztietatik, eta hegoamerikar independentzia prozesuaren abiapuntua izan zen.
 
[[XIX. mendea]]n, Cuscon, erregeordetza administrazioaren aurkako beste altxamendu bat gertatu zen. [[Mateo Pumacahua]] [[brigadier]]ra<nowiki/>k, Tupac Amaru II.aren armadaren aurka borrokatu zuen cuscotar mestizoak, beste mugimendu bat abiarazi zuen [[Angulo anaiak|Angulo anaiekin]] batera, Peruren independentzia lortzeko. Altxamendu hura ere itzali egin zuten.
2.626

edits