«Zuberera»: berrikuspenen arteko aldeak

1.724 bytes added ,  Duela 4 urte
Koldo Zuazoren euskalkiak.com webgunetik osatzea
(Koldo Zuazoren euskalkiak.com webgunetik osatzea)
Bere kokagunea dela eta, [[bearnera|biarnesaren]] ([[okzitaniera]]ren) eragina izan du hiztegian eta fonologian. Berdintasun handiko euskalkia bada ere, bi aldaera nagusitan banatu izan da: '''[[Pettarra]]'''ko aldaera iparraldean eta '''[[Basabürüa|Basabürü]]'''koa hegoaldean. Iparraldeko zenbait herrixka [[Amikuze]]ko euskarara hurbiltzen dira, eta hangoa behenafar eta zuberotarraren tarteko hizkeratzat hartzen da. Herri horiek [[Domintxaine-Berroeta]], [[Arüe-Ithorrotze-Olhaibi]], [[Lohitzüne-Oihergi]] eta [[Etxarri]] dira.
 
Bere urruntasun administratibo eta geografikoagatik, [[Euskaraeuskara batu]]arekin desberdintasun handien dituen euskalkia da [[bizkaiera]]rekin batera, bai ahoskeran (azentu markatua, ''ü'' hotsa eta txistukari ahostunak), bai hiztegian eta morfologian. Euskalkien artean, egun desagertua dagoen [[Erronkarieraerronkariera]]rekin antzekotasun gehien zituen euskalkia da,; hainbeste, non [[Luis Luziano Bonaparte|Bonaparteren]] sailkapenean dialekto bakarra osatzen baitzuten.
 
 
== Ezaugarri orokorrak ==
Gainerako euskaldunengandik bereiz samar ibili dira zuberotarrak, eta hizkuntzan ere ezagun dira horren ondorioak: eten nabarmena dago [[Nafarroa Beherea]] eta [[Zuberoa]] bitartean. Aspaldiko garaietan gehienbat, zuberotarrek lotura estua eduki dute [[Bearno]]rekin, eta [[gaskoi (hizkuntza)|gaskoia]] da, hain zuzen, zuberotar euskararen bereizgarri askoren jatorria.<ref name=ZuazoEuskalkiakCom>[[Koldo Zuazo]]: [http://euskalkiak.eu/ezaugarriak.html ''Euskalkiak.com''].</ref>
 
Dena dela, Zuberoaren bakardadea ez da izan erabatekoa. Arestian aipatu da ipar-mendebaleko herriak [[Donapaleu]]rekin lotuta egon direla. Hegoaldeko herriek, berriz, Nafarroa Garaiko [[Erronkari]]ko ibarra eduki dute ondoan. Erronkariarrak izan dira, gehienbat, zuberotarren euskaratik elikatu direnak. Hori dela eta, beraz, zuberotar euskararen ezaugarri asko Nafarroa Beherean eta Erronkarin ere aurkituko ditugu.<ref name=ZuazoEuskalkiakCom/>
=== [[Fonologia]] ===
 
Zuberotar euskararen batasuna da nabarmendu beharreko beste gertakari bat. Iragan garaietan, hegoaldeko alderdi menditsuko hizkera, [[Basabürü]] eskualdekoa, desberdina zela esan izan da. [[Arnaut Oihenart]] izan zen horretaz ohartzen lehena, 1657an plazaratutako poesia eta atsotitz bilduman. Azkenaldian, ordea, berdintzera egin du Zuberoako euskarak eta, aldakuntza txiki batzuk gorabehera, ez da azpieuskalki eta hizkera berezirik ageri.<ref name=ZuazoEuskalkiakCom/>
'''Bokalak'''
 
Zuberotar euskararen berezitasunik gehienak fonologian eta lexikoan agertzen dira eta, gorago esan dudanez, horietako zenbait gaskoitik mailegatu ditu.<ref name=ZuazoEuskalkiakCom/>
 
=== [[Fonologia]] ===
''';Bokalak'''
 
* '''u > ü''' bilakaera,. honakoHonako kasuetan ez da inoiz gertatzen:
:a) '''r''' biguinaren aurretik eta ondotik: ''hur'' (ur, isurkaria), baina ''hür'' (fruitua); ''gü'' eta ''zü'', baina ''gu(r)e'' eta ''zu(r)i''.
 
* Euskararen bokal [[sudurkari]] zaharrak gorde dituzte zubererak eta [[erronkariera]]k: ''ãhãl'', ''ãmã'', ''ãhãri'', ''mĩhĩ'', e.a.
 
''';Kontsonanteak'''
 
* Txistukari ahostunak, [[gaskoi (hizkuntza)|gaskoieraren]] eraginez jasoak. Zubererak bederatzi txistukari ditu, ohiko seien ordez.
* '''n''', '''l''' ondoren, '''p''' eta '''t''' zaharrak gorde dira: ''-entako'', ''sükhalte'' (sukalde), ''etxalte'' (etxalde, baserri), ''igante'' (igande), ''hántik'' eta ''hánko'' (handik eta hango), e.a.
 
''';Azentua'''
 
* Gehienetan, azkenaurreko silaban: ''bezaláko''.
=== Izen morfologia ===
 
* Hitzak artikulurik bagegabe erabiltzeko joera: ''gue aitá záhar da''.
 
* NONDIK: '''-RIK''' izen berezia denean, '''-TI''' edo '''-TIK''' izen arrunta denean. ''Altzükürik'' eta ''menditi(k)''.
 
=== Hiztegia ===
Hitz berezi asko dauzka zuberotar euskarak. Horietako batzuk aspaldi hartutako maileguak dira: ''baranthalla'' 'otsaila', ''boronte'' 'kopeta', ''godalet'' 'edalontzi', ''kota'' 'gona', ''uñhu'' 'tipula'... Beste batzuk, berriz, antzina eremu zabalekoak ziren eta gaur egun Zuberoan gorde dira: ''baratxe'' 'astiro, poliki', ''ediren'' 'aurkitu', ''oski'' 'oinetako', ''zi'' 'ezkur'...<ref name=ZuazoEuskalkiakCom/>
 
Ondorengo hauek Zuberoan bertan sortutakoak dirudite: ''amiñi'' 'apur', ''arramaiatz'' 'ekain', ''bedatse'' 'udaberri', ''belhagile'' 'sorgin', ''düründa/ühülgu'' 'ostots, trumoi', ''haboro'' 'gehiago', ''heltübada'' 'beharbada', ''pikarrai'' 'biluzik', ''ürhentü'' 'bukatu'...<ref name=ZuazoEuskalkiakCom/>
Hiztegia ezberdina izan daiteke eskualdetik eskualdera, baita herri batetik bestera ere kasu askotan. Hemen hitz ezagun batzuk baino ez dira agertzen.
{|width=100%
|width=30%|
* '''agitü''': gertatu, jazo
* '''borthü''': mendi.
* '''ebi''': euri
* '''eijer''': eder
* '''ekhi''': eguzki
|width=30%|
* '''elki''': irten
* '''hunki, ontsa''': ongi
* '''lili''': lore
* '''manex''': Lapurtar edo baxenabarra
* '''koblakari''': bertsolari
* '''sükalte''': sukalde
|width=30%|
* '''üken''': ukan
* '''ürhentü''': bukatu, amaitu
* '''üsü''': maiz, sarri
* '''Xiberoa''': Zuberoa
|}
 
== Hedabideak ==