«Newtonen legeak»: berrikuspenen arteko aldeak

t
clean up using AWB
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
t (clean up using AWB)
== Newtonen bigarren legea edo Indarraren legea ==
 
Newtonen bigarren legea formulatzeko era asko daude, objektu batean eragiten duten indarrak eta objektu horrek duen [[momentu lineal]]aren aldakuntza erlazionatzen erlazionatzen dituelarik. Formulazioetatik lehena, hurrengo hau, [[mekanika newtondar]] eta [[mekanika erlatibista|erlatibistan]] betetzen da:
 
<blockquote>
* ''Objektu baten [[momentu lineal]]aren aldakuntza, gorputz horretan eragiten duten indarren erresultantearen proportzionala da eta aldakuntza horrek, indar erresultantearen noranzkoa izango du.''
 
Era matematikoan era honetan adierazten da:</br />
</br />
:<math> \vec{F}=\frac{d \vec{p} }{d t}</math>,
</br />
 
Aurreko erlazio matematikoa mekanika klasiko zein erlatibistan betetzen da nahiz eta momentu linealaren definizioa desberdina izan teoria bakoitzean. Mekanika newtondarrean definizioa (1a) da eta erlatibitate bereziaren teorian beste hau (1b) da:
 
</br />
:<math>\begin{cases} \vec{p}=m\vec{v} & (\mbox{1a}) \\
\vec{p}=\cfrac{m \vec{v}}{ \sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}} & (\mbox{1b}) \end{cases}</math>
</br />
non ''m'' partikularen [[masa inertzial]]a eta <math>vec{v}</math> beraren abiadura sistema inertzial jakin batekiko.
 
Lege hau, [[indar]] kontzeptuaren definizio operazionala da, [[azelerazio]]a bakarrik neurtu baitaiteke zuzenean. Era errazago batean eta mekanika newtondarretik irten gabe hurrengo hau esan daiteke:
 
* ''Gorputz batean eragiten duen indarra, objektuaren masa eta azelerazioaren arteko biderkaduraren zuzenki proportzionala da''</br>
</br>
:<math>\vec{F} = m \cdot \vec{a} \qquad (\mbox{2a})</math>
</br />
 
Bigarren formulazio honek inplizituki definizio bat darama (1) zeinaren arabera momentu lineala masa eta abiaduraren arteko biderkadura den. Baldintza hori ez denez betetzen Einsteinek garaturiko erlatibitate bereziaren teorian, indarraren adierazpenak azelerazioaren funtzioan ikuspegi desberdin bat hartzen du (3): </br />
</br />
:<math>\vec{F} = m \vec{a} \left( 1-\frac{v^2}{c^2} \right )^{-\frac{3}{2}} \qquad (\mbox{3})</math>
</br />
 
== Newtonen hirugarren legea edo Akzio-erreakzioaren legea ==
Nahiz eta indarrak magnitudez berdinak izan, azelerazioak ez dira izango: masa gutxiago duen gorputzak azelerazio handiagoa pairatuko du eta alderantziz, Newtonen bigarren legeak aurresaten duen moduan. Aipatzekoa da baita akzio/erreakzio indar bikoteak gorputz desberdinetan eragiten duela eta beraz ez dira sinplifikatzen.
 
Saskibaloiko baloi batek lurra jotzean, saskibaloiak Lurrari eragindako indarra, Lurrak saskibaloiari eragindakoaren berdina da. Dena dela, baloiaren masa askoz txikiagoa denez, Newtonen bigarren legeak baloiak azelerazio askoz handiagoa (Lurrarekin alderatuz gero) izango duela aurresaten du. Ezin da Lurraren higiduran desberdintasunik antzeman beraren masa oso handia delako.
 
== Garrantzia eta baliagarritasuna ==
Newtonen legeak esperimentu eta behaketen bidez frogatuak izan ziren 200 urte baino gehiagotan zehar eta hurbilketa bikainak dira eguneroko eskala eta abiadurekin erabiltzen badira. Newtonen legeek, grabitazio unibertsalaren legea eta [[kalkulua]]ren teknika matematikoarekin batera, fenomeno fisiko askori azalpen kuantitatibo eta batu bat emateko balio izan zuten.
 
Einstein en erlatibitatearen teoriaren arabera, ez dago erreferentzia sistema pribilegiaturik. Fisikaren legeak erreferentzia sistema guztietan betetzen dira. Higidura, erreferentzia-sistema batekiko neurtu behar da.
 
Lurreko gainazalean dagoen behatzaile batek ez luke desberdinduko Lurraren erakarpen grabitatorioaren eta suziri baten barruan 9,8m8&nbsp;m/s²-ko azelerazioaz mugitzen ari denean pairatuko lukeen [[inertzia indar]]raren artean. Hori dela eta, Newtonen legeak bakarrik dira baliagarriak [[erreferentzia sistema inertzial]]etan. Esan beharra dago lurraren gainazalak ez duela erreferentzia sistema inertzial bat definitzen, bere buruarekiko errotatzen ari baita eta grabitatea aldakorra delako lurreko puntu desberdinetan. Hala ere, errotazioa geldoa denez eta grabitatea ez denez asko aldatzen lurraren gainazalaren puntu batetik bestera, Newtonen legeak nahiko hurbilketa ona dira Lurrean. [[Erreferentzia sistema ez-inertzial]]etan [[indar irudikari]] edo [[inertzia indar]]rak kontuan hartu behar dira aipaturiko legeak bete daitezen.
 
[[Mekanika kuantiko]]an indarra, momentu lineala eta posizioa moduko kontzeptuak, egoera kuantikoan eragiten duten eragile linealez definiturik daude; [[argiaren abiadura]] baino askoz abiadura txikiagoan, Newtonen legeak eragile hauentzako, objektu klasikoentzako bezain zehatzak dira. Argiaren abiaduratik hurbil dauden abiadurarekin, bigarren legeak <math>F=dp/dt</math> forma mantentzen du, zeinak indarra momentu linealaren denborarekiko deribatuaren berdina den, baina, ez da <math>F = ma</math> betetzen.