Ireki menu nagusia

Aldaketak

t
clean up and re-categorisation per CFD
{{redirect|Txina|Txina (argipena)}}
{{Herrialde infotaula berria
| gentilizioa = txinatar<ref name="Euskaltzaindia"/>
| estatuaren_izenaohiko_izen = Txinako Herri Errepublika
| nongo = Txinako Herri Errepublikako
| berezko_izenaohiko_izen_luze = Txinako Herri Errepublika
| berezko_izena_hizkuntza_ofizialeanohiko_izen_luze_hizkuntza_ofizialean = 中华人民共和国<br />( Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó )
| bandera_irudiabandera_irudi = Flag of the People's Republic of China.svg
| armarri_irudiaarmarri_irudi = National Emblem of the People's Republic of China.svg
| lema_nazionalalema_nazional =
| estatuaren_mapamapa_irudi = People's Republic of China (orthographic projection).svg
| hizkuntzakhizkuntza_ofizialak = [[Txinera]]<sup>1</sup>
| ereserkiaereserki_nazional = Yìyǒngjūn Jìnxíngqú ([[Boluntarioen martxa]])
| hiriburuahiriburu = [[Beijing]]
| hiriburuaren_koordenatuak = 36°55′ I 116°23′ E
| gobernu_mota = Estatu [[Sozialismo|Sozialista]]
| tituluak = Presidentea<br />Lehen Ministroa
| izenak = [[Xi Jinping]]<br />[[Li Keqiang]]
| hiri_handienaren_izenahiri_handien = Shanghai
| azalera =
| azalera_zerrendan_kokapenaeremu_rankin = 4.
| azalera_zenbakiaeremu_km2 = 9.596.960<sup>2</sup>
| ur_portzentaia = 0,28<sup>2</sup>
| biztanleriabiztanle_zenbatespen = 1.350.695.000<sup>2</sup>
| estimaketa_urteabiztanle_zenbatespen_urte = 2012
| biztanleria_zerrendan_kokapenabiztanle_zenbatespen_rankin = 1.
| erroldatutako_biztanleriaerroldatutako_biztanle_zenbatespen = 1.339.724.852
| errolda_urteabiztanle_errolda_urte = 2010
| dentsitateabiztanle_dentsitate_km2 = 136,12<sup>2</sup>
| dentsitate_zerrendan_kokapenabiztanle_dentsitate_rankin = 71.
| subiranotasun_mota = Independentzia
| subiranotasunaren_gertaerak = Herri Errepublikaren <br />sorrera
| subiranotasun_urtea = {{data|1949|10|1}}
| txanponatxanpon = [[Renminbi]] (元)
| txanpon_kodeatxanpon_kode = CNY
| ordu_eremuaordu_eremu = UTC
| utc_zenbakiautc_offset = +8
| DST_ordu_eremuaDST_ordu_eremu =
| utc_offset_DST =
| utc_DST_bariazioa =
| domeinuadomeinu = cn
| aurrizki_zenbakiaaurrezenbaki = 86<sup>2</sup>
| oharrak = <sup>1</sup>[[Mandarin txinera]] batua (''pǔtōnghuà'') da hizkuntza ofizial bakarra Txina osoan, nahiz eta beste hainbat hizkuntza ere mintzatu: [[uigurrera]], [[mongoliera]], [[tibetera]] eta, batik bat, mandarinaren familia bereko txinerak, hala nola, [[kantonera]] (66 milioi hiztunetik gora). [[Hong Kong]]en kantonera eta [[ingeles]]a dira ofizialak eta [[Macau]]n [[kantonera]] eta [[portugesa]]. <br /><sup>2</sup>[[Hong Kong]] eta [[Macau]] sartu gabe.<br />{{Txineraz}}
}}
Mugakide hauek ditu: [[Errusia]] eta [[Mongolia]] iparraldean; [[Ipar Korea]], [[Itsaso Horia]] eta [[Txinako Itsasoa]] ekialdean; [[Vietnam]], [[Laos]], [[Myanmar|Myanmar edo Birmania]], [[India]], [[Bhutan]], eta [[Nepal]] hegoaldean; eta [[Pakistan]], [[Afganistan]], [[Tadjikistan]], [[Kirgizistan]] eta [[Kazakhstan]] mendebaldean.
 
Azalera, berriz, 9.600.000 &nbsp;km²-koa du. [[Tibet]] konkistatu zuenetik, munduko hirugarren herrialderik handiena da, [[Errusia]]ren eta [[Kanada]]ren ondoren. Haren tamaina dela eta, hainbat klima eta inguru ditu, oso ezberdinak. Ekialdean, [[Itsaso Horia]]ren eta [[Txinako Itsasoa]]ren kostaldean, ordoki oso populatu eta handiak daude. Hegoaldeko Txinako Itsasoko kostaldea menditsua da eta hegoaldean muino txikiak daude. Erdigunean, [[Ibai Horia]] eta [[Yangtze]] ibaiak daude, beren [[delta]] handiekin eta horiez gainera, besteak beste, [[Mekong]], [[Brahmaputra]], [[Amur]], [[Huai He]] eta [[Xi Jiang]] ere bai.
 
Mendebaldean mendilerro erraldoiak daude, [[Himalaia]] kasu; hango gailurra [[Everest]] mendia, iparraldeko isurialdea Txinan duena. Goi ordokietan, badira klima erdi lehor edo desertuaren antzeko eremuak, [[Takla-Makan]] eta [[Gobi]] kasu.
Ibai Horiaren kostaldean [[Shang dinastia]]ren aztarnak aurkitu dira, lehenengo txinatar kulturarenak. Dinastia hark [[K. a. XVII. mende]]tik [[K. a. XI. mende]] arte iraun zuen. Haren ondoren [[Zhou dinastia]]k hartu zuen boterea, [[K. a. XI. mende]]tik [[K. a. 256]] urtera. Zhou dinastiaren garaian jaio ziren [[Konfuzio]], [[Mencio]], [[Laozi]] eta [[Zhuangzi]] pentsalari eta filosofo handien ideiak.
 
[[Sima Qian]]ek, bere memorietan, haien aurretik [[Xia dinastia]] bizi zela idatzi zuen. Baina ez da oso datu fidagarria, kontuan hartuta liburu hori 15 mende geroago idatzi zela (Xia dinastiak [[K. a. XXII. mende]]tik [[K. a. XVII. mende]] arte iraun zuela idatzi zuen).
 
Shang dinastiaren garaian, herrialde bat baino gehiago, hainbat hiriren sarea zen lurraldea. Lurralde haietan erregea errespetatzen zen, baina baziren beste hiri batzuk, Shang dinastia onartzen ez zutenak. Haietako bat izan zen Zhou hiria, Shang garaitu eta Zhou dinastia ezarri zuena.
[[Han dinastia]]ren erregealdia bi ataletan bereizten da. Lehenengoak kortea mendebaldean zuen eta bigarrenak, presioak zirela eta, kortea ekialdera eraman zuen, [[Luoyang]] hirira. Bi epeen artean, [[Xin dinastia]]ko [[Wang Mang]]ek bere burua enperadore izendatu zuen eta [[konfuzianismo]]an oinarritutako estatu bat sortzen saiatu zen, baina ez zuen lortu.
 
Onura ekonomiko eta kultural handiko epea izan zen. [[Zetaren bidea]] sortu zen eta [[Sima Qian]]ek Txinako historia idatzi zuen. [[Xian enperadorea]], Han dinastiako azkena, erresistentzia militarren eskuetan erori eta ezin izan zuen lortu militarrek boterea igotzea. Haren heriotzaren ondoren [[192|192an]]an estatu golpe bat egin zuen [[Cao Cao]]k, baina horrek Txina batzea ez zuen lortu.
 
==== Hiru erreinuak ====
[[618]]an [[Li Yuan]]ek boterea hartu zuen [[Gaozu]] enperadore moduan eta Tang dinastia ezarri. Haren semeetako batek [[624]]an bere bi anaiak hil zituen [[Xuawu]]<nowiki/>ko atean; [[Chang'an]]en eta aitaren abdikazioa behartu ondoren , [[Taizong]] bigarren Tang enperadore bilakatu zen.
 
Aitaren eta semearen konkubina izan zen emakume batek botere handia hartu eta [[Zhongzong]] bere seme eta tronurako ondorengoa erditik kendu ondoren, [[Wu enperatriz]] izendatu zuten, Txinako historian izan den goi agintari emakumezko bakarra. Emakume hori [[Zhou dinastia]]ko kidea zen eta urte horietan bere dinastia berrezarri zuen. Hala ere, [[705]]ean [[Zhongzong]]ek bere ama tronutik kendu eta Tang dinastia berrezarri zuen. Horrek barne borrokak sortu zituen eta azkenean Tang dinastiakoa [[Xuanzong]] enperadoreak lortu zuen boterea.
 
Arazo horiek guztiak kontuan izanda ere, Txinako historiako garairik oparoena izan zen. [[Xinjiang]] probintzia erreinuari gehitzeak Txinaren tamaina sekulan ez bezala emendatu zen, [[Qing dinastia]]n lortu zuen tamainara iritsi ez bazen ere.
 
[[755]]an [[An Lushaneko matxinada]]k estatuaren boterea izugarri murriztu zuen. Haren eragina mendetan nabaritu zen eta [[uigur]] eta [[tibetar]] herriei eskubide batzuk eman behar izan zizkieten, Txinaren errekurtsoak gutxiagotuz.
 
[[X. mendea]]n itzali zen dinastia. [[904]]an [[Zhu Wen]]ek [[Chang'an]] konkistatu zuen, [[907]]an azken Tang enperadorea hil eta [[Liang dinastia]] aldarrikatu zuen.
==== Yuan dinastia ====
{{sakontzeko|Yuan dinastia}}
Mongoliarrak herri altaiko nomada ziren, baina munduan inoiz egon den lur-inperiorik handiena konkistatu zuten. Euren mugak [[Europa]] ziren mendebaldean, [[Iran]] hegoaldean eta Txina ekialdean.
 
[[Genghis Khan]]ek Xiak konkistatu zituen eta bere semea [[Ogedei Khan]]ek Jinak [[1234]]an. [[1271]]an [[Kublai Khan]] [[Yuan dinastia]] sortu zuen [[Beijing]]en. [[1279]]an [[Song dinastia]] garaitu zuen guztiz. Garai horretan, Ibai Horiak sorturiko uholdeek eta izurriteek gosea eta gaixotasunak ekarri zituzten. Hori dela eta, ezegonkortasun handiko epea zabaldu zen.
==== Qing dinastia ====
{{sakontzeko|Qing dinastia}}
[[Qing dinastia]]k [[1644]]tik [[1911]]rarte agindu zuen Txinan. [[Mantxuria]]tik etorriak ziren eta horregatik euren hizkuntza ezarri zuten ofizial gisa. [[Taiwan]], [[Tibet]], [[Mongolia]] eta [[Xinjiang]] konkistatu zituzten.
 
Botere handia zuten baina matxinada handiak ere izan zituzten. [[1851]]tik [[1864]]ra [[Taiping matxinada]] izan zuten, milioika hildako eragin zituena. [[XIX. mendea]]n [[Opioaren Gerrak]] egin zituzten [[Britania Handia]]ren aurka, [[Hong Kong]] galduz.
 
[[1894]] eta [[1895]]an [[Korea]]ren inguruko gaiengatik [[Lehen Txina-Japonia Gerra]] izan zen. Gerra honetan Korea eta Taiwan galdu zituen eta hauek Japoniaren esku geratu ziren. Galdu zutenez jendea altxatu eta [[errepublika]]ren aldeko aldarri handiagotu zen.
[[Sun Yan-sen]] iraultzaile txinatarra [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBtik]] etorri eta [[Txinako Errepublika]]ko presidente izendatu zuten. Horrek [[Yuan Shikai]] Qing militarrarekin akordioa lortu eta bera izendatu zuten presidente berri. Bere anbizioak bultzatuta [[1915]]an bere burua enperadore izendatu zuen. Orduan Sun Yat-senek bere alderdi [[Kuomintang]] zuzentzeko berriro erbestetik itzuli zen. [[Guangzhou]] bere indarrak bildu eta bertatik [[Chiang Kai-shek]]ek zuzendutako armadak Txinako zati handi bat konkistatu eta [[Nanjing]]en jarri zuten hiribura.
 
Chiang Kai-shek Errepublikako presidente izendatu zuten. Hasieratik bi arazori aurre egin behar izan zion. Alde batetik, [[Txinako Alderdi Komunista]] eta estatu komunista bat sortzeko asmoa. Bestetik, Japoniak Txinarekiko zuen jarrera. [[1931|1931n]]n Japoniak [[Mantxuria]] konkistatu zuen eta bertan [[Manchukuo]] estatua sortu. [[1937]]an Japoniak Txina inbaditu zuen.
 
[[1945]]an [[II. Mundu Gerra]] bukatu ostean Japoniak Asia kontinentalan zituen lurrak utzi zituen eta Txinak Manchuria eta Taiwan bereganatu zituen. Hala ere [[1947]]an komunistek berriro ere ekin zioten eta [[1947]]an [[Txinako Gerra Zibila|Gerra Zibila]] hasi zen. Komunistek irabazi eta Txinako Herri Errepublika aldarrikatu zuten; gauzak horrela, Txinako Errepublikako agintariek ihes egin eta Taiwanen finkatu ziren.
Txinako populazioaren gorakada ekiditeko [[ume bakarraren politika]] jarri zuen martxan. Politika horrek hirietako familiak haur bakarra izatera derrigortzen ditu; herriguneetan bi izan ditzakete, baldin eta lehena emakumea bada. Halakorik gertatzen denean, emakume askok [[abortoa]] egiten dute bigarrena gizonezkoa izateko, ekonomiaren aldetik hobea dela uste baitute. Hori dela eta, 100 emakume jaiotzen direnean, 199 gizonezko jaiotzen dira. Egoera saihesteko neurriak hartu ditu gobernuak. Alde batetik, sexua aurrez jakiteko teknikak mugatu egin dituzte eta bestetik, diru-laguntzak eman dizkiete bi neska dituzten familiei.
 
Politika horrek kritika handiak jaso ditu, baina baita txalo ugari ere. [[NBE]]k populazioa 200.000.000 pertsonatan jaitsi dela kalkulatu du.
 
Gaur egun populazioa 10.000.000 biztanletan gehitzen da urtero eta horrela [[2043]]an Txinak 1.550 milioi biztanle izango dituela uste da, eta zenbaki horren inguruan geldituko dela.
== Kultura ==
 
=== Hizkuntzakhizkuntza_ofizialak ===
[[Fitxategi:Ethnolinguistic_map_of_China_1983.jpg|thumbnail|200px|Txinako mapa etnolinguistikoa]]
Txinako hizkuntza nagusia [[txinera]] (汉语/漢語, Pinyin: Hànyǔ, 华语/華語, Huáyǔ edo 中文, Zhōngwén) da. [[Txinako Herri-Errepublika]]n eta [[Txinako Errepublika]]n ([[Taiwan]]en) ofiziala da, eta 1.300 milioi hiztun baino gehiago ditu. [[Sinotibetar]] familiakoa da. Munduan hiztun gehien dituen hizkuntza da.
Txinako gehiengoak bere burua ez-erlijiosotzat du, % 59, hau da, 767 milioi biztanle. Hala ere erlijioak paper garrantzitsu bat jokatzen du euren bizitzatan, batez ere [[Konfuzianismo]] eta [[Taoismo]]ak. Populazioaren %33aren siniskerak nahiko nahasiak dira eta "Siniskera Tradizionala" izenarekin klasifikatu ohi dira.
 
Siniskera Tradizionala izenarekin arbasoen gurtza, [[Budismo]]a eta [[Taoismo]]a nahasten dituen herri siniskera ezagutzen da. Gainera [[neolitiko]]tik datorren [[animalia|animalien]] gurtza eta [[eguzkia]], [[ilargia]], [[zeru]]a eta hainbat [[izar]]ren gurtza ere egiten da. Beste erlijioekin nahasten da eta askotan ez ditu muga zehatzak. Hala ere 850 milioi jarraitzaile ditu. Mitologia atalean hainbat jainko azaltzen dira.
 
Populazioaren %6a [[Budismo|Budista]] da eta horren barruan batez ere [[Mahayana Budismoa]] (大乘) eta bere azpian dauden [[Lur Puroa]] (净土宗) eta [[Zen]] (禅宗) dira praktikatuenak. Gutxi gora behera 100 milioi budista daude eta beraz antolatutako erlijiorik zabalduena da. [[Theravada Budismoa]] eta [[Tibetar Budismoa]] ere praktikatzen dira, baina oso loturik daude minoria etnikoekin. [[Hui herria|Huien]] artean 20 milioi [[musulman]] daude eta gainera 15 milioi [[protestantismo|protestante]] eta 5 milioi [[katoliko]].
* Hezkuntza gorena: 14 eta 18 edo 19 urte bitarte: historia, filosofia, literatura, naturaren zientziak eta abar ikasten zituzten. Familiaren administrazioa eta herriaren gobernua ere irakasten zitzaien.
 
Aisiari dagokionez berriz, haur txinatarrek, munduko gainontzeko lekuetakoek bezala, jolasteko grina handia erakusten zuten. Bazituzten aktibitate fisikoari lotutako jokoak: gure oilo-itsuaren antzekoa, korrika-lehiak… Oso ohikoa izaten zen herensuge baten irudikapena egitea eta, norbaitek harat-honat zebilkiela, gainontzeko haurrek haren isatsaren muturra harrapatzen saiatzea. Nonahi zabalduta zegoen, baita ere, cuju izeneko jokoa (Cu: ostikoa, Ju: pilota), gure gaurko futbolaren antzekoa zena.
 
Bazituzten, noski, joko lasaiagoak ere: xakea, dominoa… Azpimarratu behar da Go izeneko estrategia-joko korapilatsua bezain herrikoia, tablero baten gainean pasatzen dena eta bi partaideren artean jokatzen dena.
 
=== Kirolak ===
Txina gaur egun potentzia handi bat da hainbat kiroletan eta bereziki [[ping-pong]], [[badminton]] eta [[boleibol]]ean. [[Xake]]a, [[Go]] eta [[Xiangqi]] jokoek jokalari ugari dituzte eta norgehiagokak antolatzen dira.
 
Txinak guztira [[Joko Olinpiko]]etan 278 domina irabazi ditu [[1984]]tik.
 
[[Barne Mongolia]]n eta [[Tibet]]en zaldiekin harremanetan dauden herri-kirolak jokatzen dira.
 
== Gizateriaren ondarea ==
Txinak 38 leku izendatu ditu, eta munduko hirugarren postuan aurkitzen da, [[Italia]] eta [[Espainia]]ren atzetik (44 eta 41, hurrenez hurren).
 
{{Gizateriaren ondarea Txinan}}