«Bankuaren gerra»: berrikuspenen arteko aldeak

t
instrumentalaren erabilera okerrak zuzentzea (http://mendekotasunaeuskaraz.blogspot.com.es/2013/09/gerundioaren-erabilera-okerrak_26.html) eta beste
t (instrumentalaren erabilera okerrak zuzentzea (http://mendekotasunaeuskaraz.blogspot.com.es/2013/09/gerundioaren-erabilera-okerrak_26.html) eta beste)
'''Bankuaren gerra''' (''the Bank War'') [[Andrew Jackson]] [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetako]] presidentearen agintaldiko finantza gatazka da, 1829-1837 bitartean. Gatazka horretan, Jacksonen aldeko errepublikanoak (demokratak) eta [[Estatu Batuetako Bigarren Bankua|Estatu Batuetako Bigarren Bankuko]] finantza gizonak elkarren kontra jardun eta, ondorioz, banku hori bertan behera geratu zen, eta Andrew Jackson garaile atereazatera. 1913 arte ez zuten lortu nazioarteko mailegari eta finantza gizonek Estatu Batuen finantzen jabetza berriz eskuratzea,<ref name="Still, 01:11'29">Still, 01:11'29"</ref> [[Erreserba Federala]] sortuz (Estatu Batuetako Hirugarren Bankua). Estatu Batuen izaerari buruzko lehiaren aldetik, [[Thomas Jefferson|jeffersondar]] eta [[Alexander Hamilton|hamiltondar]] ikuspuntu desberdinek talka egin zuten orobat.
 
==Aurrekariak==
[[Fitxategi:General_Jackson_Slaying_the_Many_Headed_Monster.jpg|thumb|Jacksonek bankuaren kontra zeraman borrokaren marrazki satirikoa]]
Estatu Batuetako Bigarren Bankua Estatu Batuen banku ofiziala zen, diruaren igorleajaulkitzailea eta, beraz, haren gaineko eskumenduna. Estatu Batuetako Lehenengo Bankua 1791tik 1811ra luzatu zen, baina gobernuak ez zion baimena berritu. Hala ere, Rothschild familiako finantza gizonfinantzari boteretsuek (Londresen oinarritutaoinarrituak) mehatxu egin zioten Estatu Batuei Ingalaterraren bitartez, eta gerra piztu zen.<ref name="Still, 53'00">Still, 53'00"</ref> 1816an, Estatu Batuak Ingalaterrarekin izandako gerran zorpetuak zirela, finantzaren handikiek (Rothschild nazioarteko familia boteretsuaren agente bat, [[Nicholas Biddle]], buru zutela) dolarra igortzekojaulkitzeko 20 urteko baimena eskuratu zuten (1836an agortzekoa beraz).
 
==Borroka gordina==
[[Fitxategi:Jackson 4.jpg|thumb|Bankuari buruzko karikatura, Jacksonen erreformaren harira (1833): "Arratoiak hondoratzen den ontzitik alde egiten"]]
[[Fitxategi:JacksonAssassinationAttempt.jpg|thumb|right|Richard Lawrencek egindako Jacksonen kontrako hilketa ahalegina (1835ko koadroa)]]
===Jackson aurrezeta aurrebankua, bankuarekinelkarren aurka===
1829an, Andrew Jackson jenerala aukeratu zuten Estatu Batuetako presidente,; Bankuaren kontrakoa zen Jackson. Estatu Batuetako Bigarren Bankua ez zen gobernuarena, pribatua baizik. Horrenbestez, Andrew Jacksonek konstituzioz kanpokotzat zeukan (monopoliotzat), handikifinantzetako finantzarioenhandikien talde baten onuran jokatzen ari zelakoan, eta ez herriaren alde, hauteskunde-kanpainetan esku hartuz eta Bankuaren aldeko legeak egiteko diputatuak erosiz.<ref name="Meacham, 53. or.">Meacham, 53. or.</ref> Berehala Jacksonek presidentetzatik urruntzeko kanpaina latzei egin zien aurre (bere eta emaztearen kontrako irainak ere tartean).
 
1828ko azaro-abenduko hauteskundeen lehia gogorra eta pertsonala izan zen, Jacksonek aurrean [[Henry Clay]] hautagai Nazional Errepublikanoa zuela (Alderdi Errepublikanoaren fakzioetako bat). Aldiz, Jackson atera zen garaile gehiengo zabal batez. Ahaleginak izan zuen bere zigorra, Jacksonek oso maite zuen emaztea hil baitzen presidente izendatu baino justu lehenago, abenduaren 22an (ofizialki bihotzekoak jota).<ref name="Meacham, 4-6. or.">Meacham, 4-6. or.</ref> Jacksonek bere etsaiei leporatu zien Rachel Donelson Jackson emaztearen heriotza, eta hilketatzat joaz.jo zuen.
 
1829 hasieratik, Jackson zen presidente, eta [[Louis McLane]] Diruzaintza Idazkari, Londresen anbaxadoreenbaxadore-lanetan ibili eta itzuli berritan. McLanek lotura estua zuen Bankuaren presidente Nicholas Biddlerekin, baita Londreseko [[:en:Barings Bank|Barings]]ekin ere. Bada, McLane irmo etsita zegoen Bankua salbatzera, eta zirriborro bat prestatu zion Jacksoni 1832 hasieran, Bankuari irismen txikiko aldaketa batzuk egin eta baimenaldia (1836an agortzekoa) berritzeko. Presidentearen Urteko Adierazpenaren zirriborro horrek, azken batean, kongresuaren baitan uzten zuen Bankuaren patua erabakitzea.<ref name="Meacham, 198-200. or.">Meacham, 198-200. or.</ref>
 
Aldiz, Louis McLanek Roger B. Taney estatuaren fiskala zuen begira, Bankuaren kontrakoa, baita McLaneren asmoei igarri ere. Taneyk Jacksonen konfiantza irabazi zuen pixkanaka, eta Adierazpenaren esaldi erabakigarriak anbiguotasunez jantzi zituen. Batera edo bestera, baimenaldiaren mugaegunerako, artean, lau urte falta zirela eta 1832 amaierako hauteskundeak gainean zituztela, McLanek Bankuaren baimenaldiaren gaia Kongresura ekartzeko deliberoa hartu zuen; hartara, Jackson behartuzbehartu eta kinka bateanlarrian jarri jarrizzuen. Jacksonek boterearen lehiari buruzko Bankuaren ordagotzathordagotzat jo zuen.
 
Kongresuko eztabaidan, Jacksonek gobernuak gehiengoaren interesak babesteko daukan betebeharra defendatu zuen, eta gutxiengo aberatsak eta boteretsuek gobernua beren alde bihurritzeko daukaten joeraz ohartarazi.<ref name="Meacham, 209-210. or.">Meacham, 209-210. or.</ref> Aldiz, Kongresua ez zuen bere alde izan, eta onartu egin zuen Bankuari baimena berritzea (1832ko uztailaren 3a). Ez zen falta izan eroskeriarik bozketetan, Karolina Iparraldeko kongresukide Samuel Price Carsonena adibidez, Bankuaren kontrako garbia, baina Bankuaren 20.000 dolarreko kreditu baten truke bere botuabotoa aldatutakoa. Taneyk giza gogoaren ahuldadearen eta Bankuak demokraziari ekartzen omen zion ustelkeriaren adierazgarritzat jo zuen kasu hori.
 
Uztailaren 4an, Jacksonek honela adierazi zion Van Buren Estatu Idazkariari (presidente bilakatuko zenari):
Duanek uko egin zion dimisioa emateari, postua berea zelakoan; Jacksonek, berriz, ministroa presidentearen beso exekutiboa zela ("a secretary, sir, is merely an executive agent, a subordinate").<ref name="Meacham, 268. or.">Meacham, 268. or.</ref> Duaneren ukoarengatik asaldatuta, Jacksonek Duane kargugagbetu zuen 1833ko irailaren 23an. [[:en:Roger B. Taney|Roger B. Taney]] fiskal nagusia jarri zuen bere ordez. Asmoa gobernuaren gordailuak Bankutik urriaren 1ean ateratzen hastea zen.<ref name="Still, 01:05'41">Still, 01:05'41"</ref>
 
Jackson poz batean zen, baina aurrez aurre talka egin zuen orduan finantza gizonekin hil ala biziko borrokan. NicholasBankuko Biddleklehendakari Bankuaren[[Nicholas presidenteak ekonomia uzkurtzekoBiddle]]k mehatxu egin zuen ekonomia uzkurraraziko zuela, dirua igortzearijaulkitzeari utzizutzita, maileguak bueltatzeko aginduzaginduta eta maileguak emateari uko eginezeginda. Ezohiko zintzotasun batez, ondorengo adierazpenaadierazpen hau egin zuen Filadelfian egindako bilkuran, 1833ko urriaren 7an:
 
{{esaera2|Soilik sufrimendu orokorrak izango du eraginik Kongresuaren baitan... Gure salbubide bakarra murrizketa bide irmo bati ekitea da, eta ez dut zalantzarik horrelako bide batek azkenean diru mota berrezarri egingo duela, eta Bankuaren baimena luzatu.<ref name="Meacham, 269. or.">Meacham, 269. or.</ref><ref name="Still, 01:06'48">Still, 01:06'48"</ref>}}
 
Hartara, Jacksonen gobernuaren kontrako erreakzioa eragingo zuelakoan, Biddleren neurriek izufinantzetako finantzarioaizua zabaldu zuten gizartean: ekonomiak behera egin zuen larri. Ez hori bakarrik, Bankuak politikarien soldatak eteteko mehatxua ere egin zuen. New Yorkeko ordezkaritza batek Jacksonengana jo zuen, bere erabakian atzera egin eta bizi zuten porrot finanatzariotik ateratzeko. Jacksonek Nicholas Biddlengana zuzendu zituen, konponbidea bere eskuetan zegoelakoan ("Biddlek dauka diru guztia").<ref name="Meacham, 271. or.">Meacham, 271. or.</ref>
[[File:Philly_secondBank_(2).JPG|thumb|Estatu Batuetako Bigarren Bankuaren eraikina ([[Filadelfia]])]]
Beste estatu batzuetako ordezkariak ere hartu zituen, baita guztiei ere garbi utzi ez zituela ondasun publikoak Bankuan berrezarriko. Adierazi zuenenez, "Espainiako hamar inkisizioren torturak pairatuko ditut lehenago", ondasunok Bankura berriz sartu edo bere baimenaldia berritu baino. Jacksonen kontrako heriotzheriotza-mehatxuko eskutitzen artean, 1833ko abenduaren 3an, A.J. Donelsonek gordailu publikoak Bankutik ateratzen bukatu zutela jakinarazi zion Kongresuari. Denek, Senatuak (26 20ren kontra) eta prentsak ere tartean, Jacksonen kontra jo zuten, zentsura mozio baten bitartez (1834ko martxoaren 26an). Jacksonen posizio exekutiboa, Kongresuaren kontrakoa, ez zen arriskurik gabea, kolokan jar baitzitzakeen bere errepublikar babesak eta printzipioak. Hala ere, Jacksonen esanetan, Kongresua Bankuak erosita zeukan,<ref name="Meacham, 258. or.">Meacham, 258. or.</ref> eta Jackson bera omen zen zuzenean estatubatuar herriaren aurrean erantzule.
 
Zorionez Jacksonentzat, Pennsylvaniako gobernari George Wolf bere alde atera zen, Bankuaren erabakia gaitzetsizgaitzetsita. Jackson, orduan, honela zuzendu zen Bankuaren jabeen kontra:
 
{{esaera2|Sugegorrien habi bat zarete, zuek erauzteko asmo irmoa daukat eta, Alajainkoa, erauziko zaituztet!}}
===Bankuaren eta Biddleren gainbehera===
[[Fitxategi:Appletons' Biddle Nicholas financier.jpg|thumb|Nicolas Biddle banku-gizona]]
Biddlek ekonomia uzkurtzeko 1833an egindako ahaleginak kontrako ondorioa izan zuen 1834an: bere ospea makurtu zuen, baita Estatu Batuetako finantzen eta ekonomiaren zentro askotan ere. Ia ezustean, 1834ko apirilean 4an, lehen egindakoaren kontrako norabidea hartu zuen Kongresuak: dirua igortzekojaulkitzeko Bankuaren baimena, 1836an amaitzekoa, kentzearen alde bozkatzea (134 82ren kontra).<ref name="Still, 01:09'38">Still, 01:09'38"</ref> Gainera, ikerketa batzorde bat eratzea erabaki zuen, ekonomiaren beheraldian Bankuak erantzukizunik izan otenote zuen argitzeko.<ref name="Meacham, 278. or.">Meacham, 278. or.</ref> Jackson lorian zen, bere hitzetan:
 
{{esaera2|Arrakasta itzela lortu dut. [Kongresuak] (...) ustelkeriaren eta boterearen piztitzarra akabatu du: Estatu Batuetako Bankua.<ref name="Meacham, 278. or.">Meacham, 278. or.</ref>}}
Estatu Batuetako Bigarren Bankuaren finantzen nagusitasuna estatuetako bankuetara pasa zen eta, beraz, orain horietara bildu zituzten bankari handiek boterea metatzen joateko ahaleginak. 1837an, Europatik [[August Belmont]] heldu zen Estatu Batuetara N M Rothschild & Sonsen agente-lanetan, egoera nazioarteko finantzari-familiaren alde berrezartzera.
 
Andrew Jacksonek bere bizitzako balentria handienaz galdetuta, honela erantzun zuen: "Bankua hiltzea!" (''I killed the Bank'').<ref name="Still, 01:11'43">Still, 01:11'43"</ref> Bere ondorengoak, [[Martin Van Buren]]ek, Jacksonen banku-politikari eutsi zion, zorrean oinarritutako banku monopolio pribatuari izkinaizkin eginezeginda.
 
[[Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako historia]]