Ireki menu nagusia

Aldaketak

ez dago edizio laburpenik
| hildata = c. [[852]]<ref name= "Mar"/>
| hillekua =
| ezkontidea = [[Oneka Belaskez|Oneka Beraskoitz]]
| senideak =
| semeak =
 
== Biografia ==
Pirinio inguruetan egoera ezberdina izan arren, haranetan kristauak gutxiengoa ziren. Orduko euskaldun batzuk alderdi [[Frankoak|frankoen]] alde egiten zuten, hasieran [[Karlomagno]]k eta gero [[Luis Errukitsua]]k eutsirik. BelaskotarBeraskotar leinu aberatsa frankoen alderdiaren buruzagia zen.
 
799an, karolingiarren aldekoek Iruñeko gobernadore musulmana edo ''[[vali (Islam)|wali]]''a, Eneko Aritzaren senidea zen [[Mutarrif ibn Musa]], erail zuten.<ref name= "Mar"/><ref name=LS>{{erreferentzia |abizena= Suárez Fernández|izena= Luis |izenburua= Historia de España Antigua y media |url= http://books.google.cat/books?id=OeiQxLSvC2IC&pg=PA155&lpg=PA155&dq=Batalla+de+Secunda+747&source=bl&ots=rQQLKy_Prf&sig=PlvY4NydhMUiwNh3F77cF1jnHuE&hl=ca&ei=uyY2Sur6KsWrjAfAi-2FCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4_result&ct=result&resnum= |argitaletxea= Ediciones Rialp |orrialdea=186-188 |isbn= 978-84-321-1882-1}}</ref> 806an, frankoek eskualdea kontrolpean zuten, BelaskoBerasko Baskoia edo Gaskoia izeneko gobernadorearen bitartez.<ref name= "Mar"/> 812an, Luis Errukitsuak Iruñerantz bidali zuen espedizio bat. Itzulera ez zen loriatsua, haurrak eta emakumeak hartu baitzituzten bahitu [[Orreaga]]ko mendatea zeharkatzeko.
 
816an, Ibn Hayyanen esanetan, Abd al-Karim ibn Abd al-Wahid ibn Mugitek frankoen aldeko "Jaungoikoaren Etsaia" zen BelaskoBerasko Baskoia ({{lang-ar|بلشك&nbsp;الجلشقي}}, ''Balašk al-Ŷalašqī''), Iruñeko ''[[sahib]]''aren ({{lang-ar|صاحب&nbsp;بنبلونة}}) aurkako espedizioa zuzendu zuen, alderdi kristau eta paganoa bildurik baitziren. [[Pancorboko gudua|Hiru eguneko gudu batean]] omeiarren aldeko alderdiak bere etsaiak menderatu eta BelaskoBerasko hil zuten, eta baita [[Alfontso II.a Asturiaskoa]]ren noblea zen Gartzia Lopez, Antso "Iruñeko zalduna" eta "Ṣaltān" izeneko zaldun paganoa ere. Frankoen aldekoen erabateko porrota erabilgarria izan zen Enekok baskoien buruzagitza lortzeko.<ref name "Sanchez"/> 820an, Enekok Aragoin zegoen frankoen basailua zen [[Aznar I.a Galindez|Aznar I.a Garindoitz]]en ordez [[Gartzea I.a Galindez|Gartzea "Gaiztoa"]] jartzeko.
 
824an, [[Pepin I.a Akitaniakoa|Pipino I.a]] errege frankoak eta bere menpeko jaun euskaldunak berriro armada bidali zuten Iruñera, baina bueltakoan, Orreaga-Garaziko inguruko mendietan, Eneko Aritza eta bere suhiak frankoen armadari gailendu zitzaizkien. [[Orreagako gudua (824)|Orreagako guduan]] [[Eblo]] eta [[Aznar Antso]] kondeak preso hartu zituzten. Oroel haitzean, [[Jaka]]tik gertu, baskoi nobleek Eneko Aritza errege goratu eta [[Iruñeko Erresuma]] burujabea sortu zuten.<ref name= "Mar"/><ref>{{erreferentzia|izena= Béatrice |abizena= Leroy |izenburua= Histoire du Pays Basque |argitaletxea= Jean-Paul Gisserot |urtea= 2005 |orrialdea= 17}}</ref>
 
Eneko Aritza saiatu zen buruzagi euskaldunekin harreman onak izaten eta familia loturak hedatzen, Tuterako Banu Qasi godo musulmanekin eta Gartzea "Gaiztoa" [[Aragoiko konderria|Aragoiko kondearekin]] bereziki. Halaber, Arabako BelaBeila eta BelaskoBerasko familiekin eta [[Frankoak|frankoen]] menpe bizi ziren [[Pirinioak|Pirinioez]] bestaldeko euskaldunek bera alde jartzen.
 
Garai hartan Iruñea zenez [[baskoi]]en hiri nagusia, Eneko Aritzak bertan kokatu zuen bere gortea. Iruñea leku estrategikoa bilakatzearekin batera frankoen eta arabiarren jomuga ere bihurtu zen. Eneko Aritzak ez zuen euskaldun guztiak aginte bakar batera ekartzea lortu, baina, baskoi-euskaldunak bizi ziren lurraldetara zabaldu zituen bere ekintza armatuak. Arabako lurraldeek etengabe jasaten zuten [[Asturiasko Printzerria|Asturias]] aldeko godoen, Kasio familiaren eta [[Zaragoza]]ko musulmanen erasoei aurre egin eta iparraldetik zetozen [[Frankoak|frankoei]] eutsi egin zien.
 
840. urtean Abd Allah ibn Kulayb Zaragozako ''wāli''ak Enekoren eremuak eraso zuenez, Musa ibn Musa bere anaia matxinatu zen.<ref>{{erreferentzia|abizena= de la Granja |izena= Fernando |izenburua= La Marca Superior en la obra de Al-'Udri |aldizkaria= Estudios de Edad Media de la Corona de Aragon |alea= 8 | urtea= 1967 |orrialdea= 468-9}}</ref> [[Gartzea Eneko|Gartzea Enekoitz]] bere semea aritu zen erregeorde- agian 841ean gaixotasun batek Eneko elbarritu utzi zuen eta<ref name= "Mar"/>- [[Orti Enekoez|Orti Enekoitz]] ({{lang-ar|فرتون&nbsp;بن&nbsp;ونّقه}}, ''Furtūn ibn Wannaqo'') bere osabarekin batera. Biek Musarekin bat egin zuten Kordobako emirerriaren aurka. [[Abd ar-Rahman II.a]] emirrak hurrengo urteetan zigor-kanpainak ordenatu zituen. 843an izandako gudu batean, Orti Enekoitz hil zen, Musak zaldia galdu eta oinez ihes egin behar izan zuen, Enekoren semea zen Garindo zauritua izan zen eta noble batzuk, artean BelaskoBerasko Gartzez, bando aldatu eta Abd ar-Rahmanen alde egin zuten. Musulmanek, porrotaren ondorioz, haien tropak hiriburuan sartu zituzten.<ref>{{erreferentzia|abizena = Cañada Juste|izena= Alberto|izenburua = Los Banu Qasi (714-924)|urtea = 1980|aldizkaria = Príncipe de Viana| alea = 58-59|orrialdea = 5-96|issn= 0032-8472|url =http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/15651.pdf}}</ref>. Bien bitartean Europan [[Verdungo Hitzarmena|Verdungo banaketa]] adostu zuten urte hartako abuztuan.<ref>{{erreferentzia|izena= Joseph |abizena= Calmette| url= http://books.google.fr/books?ei=wW5ZTNiPFpOk4QblyaWKDQ&ct=result&id=96_RAAAAMAAJ&dq=trait%C3%A9+Verdun+843+texte+perdu+date&q=%2210+ao%C3%BBt+843%22 |izenburua= Trilogie de l'histoire de France - Le Moyen Âge |argitaletxea= Fayard |urtea= 1952|orrialdea= 109}}</ref>
 
Hurrengo urtean, 844an, Garindo Enekoitzek eta Musaren semea zen [[Lope ibn Musa|Lubb ibn Musa]]k berriro kordobarren aurka egin zuten, eta Musa makurrarazi zuten. 845ean kanpaina labur bat egin ondoren, bakea adostu zuten.<ref name= "LeviGomez">{{erreferentzia|abizena1= Lévi-Provençal |izena1= Évariste |izena2= Emilio |abizena2= García Gómez |izenburua= Textos inéditos del ''Muqtabis'' de Ibn Hayyan sobre los orígines del Reino de Pamplona |aldizkaria= Al-Andalus |alea= 19 |orrialdea= 295–315 |urtea=1954}}</ref><ref name "Sanchez">{{erreferentzia|abizena= Sánchez Albornoz |izena= Claudio |izenburua= Problemas de la historia Navarra del siglo IX|aldizkaria= Princípe de Viana |alea= 20 |orrialdea= 5–62 |urtea= 1959}}</ref> 850. urtean, Musa berriro matxinatu zen, aritzatarren laguntzarekin,<ref name= "LeviGomez"/>. Urte hartan ere, ''Induo'' (adituen ustez Eneko) eta ''Mitio'',<ref>
 
== Ezkontza eta seme-alabak ==
Lévi-Provençalen ustez, Banu Qasi bere senideen moduan, [[poligamia|poligamoa]] izan zen.<ref name= "Levi">{{erreferentzia|abizena1 = Lévi-Provençal|izena1= Évariste|egile1-lotura=Évariste Lévi-Provençal|izenburua = Du nouveau sur le royaume de Pampelune au IXe siècle|urtea = 1953|aldizkaria = Bulletin Hispanique|liburukia= 55|alea = 1|orrialdea = 5-22|issn= 0214-3038|argitaletxea=[[Bordeleko Unibertsitatea]] | issn =0007-4640 |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/hispa_0007-4640_1953_num_55_1_3340}}</ref> Beste adituek, berriz, Enekok Tota edo [[Oneka Belaskez|Oneka Beraskoitz]]<ref>{{erreferentzia|abizena= Settipani |izena= Christian |izenburua= La Noblesse du Midi Carolingien |argitaletxea= Occasional Publiucations of the Unit for Prosopographical Research |liburukia= 5 |urtea= 2004}}</ref>, BelaskoBerasko 816an hildako Iruñeko gobernadorearen alaba edo Aznar I.a GalindezenGarindoitzen senidea,<ref>{{erreferentzia|abizena= Mello Vaz de São Payo |izena= Luiz |izenburua= A Ascendência de D. Afonso Henriques |argitaletxea= Raízes & Memórias |alea= 6 |orrialdea= 23–57 |urtea= 1990}}</ref><ref>{{erreferentzia|abizena= Stasser |izena= Thierry |izenburua= Consanguinity et Alliances Dynastiques en Espagne au Haut Moyen Age: La Politique Matrimoniale de la Reinne Tota de Navarre |aldizkaria= Hidalguia |alea= 277 |orrialdea= 811–39 |urtea=1999}}</ref> ezkondu zuela diote. Edonola ere, lau seme-alaba ezagun izan zituen:<ref name="Lacarra" /><ref name= "LeviGomez"/><ref name "Sanchez"/>
* Asona Enekoitz, [[Musa ibn Musa|Musa ibn Musa ibn Furtun]], Tutera eta [[Huesca]]ko ''wali''a ezkondu zuena.
* [[Gartzea Eneko|Gartzea Enekoitz]], Iruñeko buruzagia.<ref name= "Levi"/>
561

edits