Oneka Ortitz Iruñekoa: berrikuspenen arteko aldeak

Ezabatutako edukia Gehitutako edukia
«Península_ibérica_910.svg» fitxategiaren ordez «Map_Iberian_Peninsula_910-es.svg» jarri da (eragilea: CommonsDelinker; arrazoia: File renamed: File renaming criterion #4: To harmonize the file names o
Urtar (eztabaida | ekarpenak)
No edit summary
12. lerroa:
| hillekua = ?
| afiliazioak =
| ezkontidea = [[AbdulahAbd Allah I.a Kordobakoa|AbdulahAbd Allah Kordobakoa]] (862/863)<br />[[Aznar Antso Larraungoa]] (882/883)
| senideak = [[Orti I.a Gartzez]] (aita)<br />[[OriaAuria (Iruñeko erregina)|OriaAuria]] (ama)
| seme-alabak = MohamedMuhammad ibn AbdulahAbd Allah<br />al-Baha'<br />Fatima Gaztea<br />Antso<br />[[Tota Aznar]]<br />[[Antsa Aznar]]
| egoitza = [[Iruñea]] eta [[Kordoba]]
| dirutza =
22. lerroa:
| oharrak =
}}
'''Oneka Orti'''<ref>EIMA: [http://www.hezkuntza.ejgv.euskadi.net/r43-573/eu/contenidos/informacion/dih/eu_5490/adjuntos/estilo_liburua/ONOMASTIKA/IZEN%20ZERRENDAK.pdf ''Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak''].</ref> ([[848]] inguru – [[890]] eta gero)<ref name="Stasser 815">[[#Sta99|Stasser 1999]], [http://books.google.com/books?id=_XCIsEyrT10C&pg=PA815 815–816. orr.]</ref> [[Iruñeko Erresuma]]ko [[baskoi]] printzesa bat izan zen.<ref name="Barrucand">[[#Bar99|Barrucand & Bednorz 1999]], [http://books.google.com/books?id=gyTqAAAAMAAJ&q=grandmother 51. orr.]</ref> [[Orti I.a Gartzez]] erregearen eta haren emazte [[OriaAuria (Iruñeko erregina)|OriarenAuriaren]] alaba. Oneka jaio zenean, hau da, [[848]]. eta [[850]]. urteen bitartean, ia [[Iberiar penintsula]] osoa [[musulmanek Iberiar penintsula konkistatzea|omeiatar leinuaren]] eskuetan zegoen. Iparraldeko [[Asturiasko Erresuma|Asturias]] eta Iruñeko Erresumak baino ez zeuden [[kristautasun|kristauen]] eskuetan, [[Kordoba]]tik zetorkien mehatxua jasan arren. Oneka [[Eneko Aritza]] bere birraitonak sorturiko [[Aritza leinu]]ko kidea izan zen.<ref>[[#Sal08|Salas Merino 2008]], [http://books.google.com/books?id=s-YxL2tIbEgC&pg=PA90 p. 90]</ref>
 
Bere bizitzari buruzko informazioa erabat lausoa da. Xehetasun biografikoak bi iturrietatik datozkigu: alde batetik [[Rodako kodexa]] eta bestetik [[al Al-Andalus|andalustar]] historialari musulmanen kronikak. Azken hauek Oneka deitzeko '''Durr''' (در) bere [[arabiera]]zko [[izen berezi]]a erabiltzen dute, [[euskara]]z "perla" esan nahi duena. Oneka omeiar leinuaren kide batekin ezkontzeagatik ezaguna da. Nahiz eta buruzagi musulman eta bere esklabo-ohaide kristau arteko ezkontzak arruntak izan, Onekarena printzesa kristau eta agintari musulman arteko ezkontza gutxienetariko bat da.<ref name="Jayyusi 463">[[#Jay92|Jayyusi 1992]], [http://books.google.com/books?id=cbfORLWv1HkC&pg=RA1-PA463 463. orr.]</ref> Bere ezkontzak Iberiar penintsula gobernatzen zuten familia kristau eta musulman nagusien arteko harremanak sortu zituen, aritzatarren eta omeiatarren arteko aliantza eratuz<ref name="Faro Carballa">[[#Far07|Faro Carballa eta besteak 2007]], [http://www.google.com/search?tbs=bks%3A1&tbo=1&q=Onneca+rama+parentesco+Arista+Omeyas 102. orr.]</ref>. Ezkontza honen ondorio politikoek Oneka beraren heriotza igaro zuten.
 
== Ezkontza AbdulahAbd Allah emirrarekin ==
[[Fitxategi:Map Iberian Peninsula 910-es.svg|thumb|right|300px|Iberiar penintsula X. mendearen hasieran:
{{legend|#88FF00|[[Kordobako emirerria]]|border=1px #555 solid}}
32. lerroa:
{{legend|#FF973F|[[Iruñeko Erresuma]]|border=1px #555 solid}}
{{legend|#A4C400|[[Banu Qasi]]en lurraldeak|border=1px #555 solid}}]]
[[860]]an Onekaren aita zen [[Orti I.a Gartzez|Orti Gartzez]], orduan Nafarroako tronuaren oinordekoa zela, [[MohamedMuhammad I.a Kordobakoa]] emir musulmanak berak zuzenduriko [[Iruñeko Erresuma]] eta bere aliatuak ziren [[Musa ibn Musa]]k zuzenduriko [[Banu Qasi]]ren aurkako zigor-espedizio batean [[Milagro]]n harrapatua izan zen. Espedizioan eskualde osoa arpilatu zuten eta kristauek hiru gotorleku galdu zituzten, tartean ''Falah'san'' ([[Faltzes]]).<ref>[[#Ban|Cañada 1980]], 5-96. orr.</ref> Orti Gartzez, begi bakarra zuenez musulmanek ''al-Anqar'' (الأنقر) edo begioker ziotenari, Kordobara eraman zuten eta bertako urrezko kaiolan bi hamarkada eman zituen<ref>[[#Lév99|Lévi-Provençal 1999]], [http://books.google.com/books?id=a9wpAPjm-fIC&pg=PA323 323. orr.]</ref>. Onekak Kordobaraino bere aita lagundu edo jarraitu zuen non [[862]] edo [[863]] inguruan MohamedenMuhammaden semea zen [[AbdulahAbd Allah I.a Kordobakoa|AbdulahAbd Allah ibn MohamedMuhammad al-Umawi]] ezkondu zuen. Nola ailegatu zen Kordobaraino ezezaguna da, litekeena da aitarekin batera atxilotua izatea edo gero aitarekin egoteko emirraren Gortera bidalia izatea. Edonola ere, Oneka oraindik nerabe bat besterik ez zen [[864]]an AbdulahriAbd MohamedAllah-ri Muhammad izeneko seme bat eman zionean<ref name="Stasser 815"/><ref>[[#Lak|Lakarra 1945]], 230-231. orr.</ref>. AbdulahAbd Allah emirraren oinordekoaren emazte bezala, Onekak [[arabiera]]zko izen bat hartu zuen: Durr hain zuzen ere<ref>[[#Haj70|Hajji 1970]], [http://books.google.com/books?id=zR9pAAAAMAAJ&q=Onneca 58. orr.]</ref>. Iturri batzuen arabera, orduan [[Islam]]era aldatu zen<ref name="Goyhenetche">[[#Goy98|Goihenetxe 1998]], [http://www.google.com/search?tbs=bks%3A1&tbo=1&q=Onneca+islam+Reconqu%C3%AAte+850&btnG=Search+Books 169. orr.]</ref><ref name="Lévi-Provençal">[[#Lév53|Lévi-Provençal 1953]], [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/hispa_0007-4640_1953_num_55_1_3340 18–19. orr.]</ref>
 
MohamedezMuhammadez gain, Onekak alaba bi ere eman zizkion AbdulahriAbd Allah-ri: al-Baha' eta Fatima Gaztea zeritzetenak<ref>[[#Val99|Vallvé Bermejo 1999]], [http://books.google.com/books?id=_pLpnuW3AX0C&pg=PA47 47. orr.]</ref>. AbdulahAbd Allah [[888]]an [[emir]] bilakatu eta, era berean, Onekaren semea, MohamedMuhammad, tronuaren oinordeko bilakatu zen. Hala ere, [[891]]eko [[urtarrilaren 28]]an alAl-Mutarrif bere sasi-anaiak MohamedMuhammad erail zuen. Historialarien artean ez dago adostasunik ea alAl-Mutarrifek bere kabuz edo AbdulahAbd Allah bere aitak zirikatuak ari zen<ref>[[#JJ|Jean Jaurgain 1898]], 173. orr.</ref>. [[895]]ean aitaren agindupean Al-Mutarrif berari lepoa moztu zioten. Hori zela eta, bere aita eraila izan baino hiru aste aurrerago jaiotako [[Abd ar -Rahman III.a|AbderramanAbd ar-Rahman]], hau da, Onekaren iloba, AbdulahAbd Allah ordezkatu zuen Kordobako emir moduan. Emir hau [[mendebaldea (kultura)|mendebaldean]] [[Abd ar -Rahman III.a|Abderraman III.a]] izenaz ezagutuko zuten, eta bere buruarentzat [[kalifa]]ldia aldarrikatu zuen<ref>[[#Lév99|Lévi-Provençal 1999]], [http://books.google.com/books?id=a9wpAPjm-fIC&pg=PA333 333–335. orr.]</ref>.
 
AbderramanekAbd ar-Rahmanek aitaren partetik Oneka bere amamaren eta Muzna (hau ere ziur asko euskalduna) bere amaren partetik europar hazpegiak jarauntsi zituen. Kalifak begi urdinak eta ile gorrixka zituen eta [[arabiar]] itxura izateko ilea tindatzen zuen.<ref name="Fletcher">[[#Fle06|Fletcher 2006]], [http://books.google.com/books?id=wrMG-LfuU7oC&pg=PA53 53. orr.]</ref><ref name="Barrucand"/>
 
== Ezkontza Aznar Antso Larraungoarekin ==
[[880]] inguruan eta Kordoban bi hamarkada eman ondoren, Onekak bere familia musulmana utzi<ref>[[#Suá76|Suárez Fernández 1976]], [http://books.google.com/books?id=OeiQxLSvC2IC&pg=PA225 225. orr.]</ref> eta aitarekin batera Iruñera itzuli zen. AbdulahAbd Allah-k Oneka arbuiatu zuela ematen du. Itzuli eta berehala, Onekak bere lehen mailako lehengusua zen [[Aznar Antso Larraungoa]] ezkondu zuen. Seme bat eta alaba bi izan zituzten, ziur asko [[880]] eta [[890]] artean jaioak: Antso, [[Tota Aznar|Tota]] eta Antsa hain zuzen ere. Antso Aznar bere semea [[Rodako kodexa]]ren genealogietan baino ez da agertzen eta litekeena da gaztea hil izatea<ref name="Stasser 815"/>. TodaTota eta Antsa bere alabek [[Semeno leinua]]ren kideak ezkondu eta biak [[Nafarroako errege-erreginen ezkontideen zerrenda|Iruñeko erregina ezkontide]] bilakatu ziren. Leinu honek [[905]]ean Onekaren aita [[905eko Iruñeko estatu kolpea|tronutik kendu]] eta boterea lortu zuen. TodakTotak [[Antso I.a Gartzez|Antso Gartzez]] ezkondu eta leinu biak batu zituen, Aritzatarrena eta Ximenotarrena hain zuzen ere<ref>[[#Sal08|Salas Merino 2008]], [http://books.google.com/books?id=s-YxL2tIbEgC&pg=PA91 p. 91]</ref>. Totaren ahizpa zen [[Antsa Aznar]]rek Antso Gartzezen anaia eta ordezkoa zen [[Semeno Gartzez]] ezkondu zuen. Hala eta guztiz ere, [[931]]ko [[maiatzaren 29]]an [[Pirinioak|Pirinioez]] beste aldean [[Gartzea Semeno]] bere semeak eraila izan zen.<ref>[[#Tra05|Traggia 1805]], [http://books.google.com/books?id=0ZQKAAAAYAAJ&pg=PA134 46. orr.]</ref>
 
== Ordezko kronologia ==
[[Rodako kodexa]]k, Onekaren ezkontza kristauaren lehen mailako iturri bakarra, Aznar Antso Larraungoarekin izandako ezkontza AbdulahAbd Allah Kordobakoarekin izandakoa baino lehen zela esaten du, bigarrenean alarguna zela esanez. Testu honetan oinarritua, [[Évariste Lévi-Provençal]] frantziar historialariak Onekaren bizitzaren ordezko kronologia proposatu zuen, bere jaiotza [[835]]ean zela esaten zuena. Lévi-Provençalek [[882]]an bere aita Iruñera itzuli zenean ez zuela etxeraino lagundu uste zuen, bai ordurako hilda zegoelako ala Islamera aldatu eta AbdulahrenAbd Allah-ren [[harem]]ean egotea erabaki zuelako<ref name="Lévi-Provençal"/>. Edonola ere, kronologia hori zalantzaz beterik dago. Izan ere, kronologiaren arabera Onekak Aznarrekin izandako seme-alabak [[860]]an bere aita atxilotua izan zen baino lehenago edo pixka bat geroago jaio ziren eta, beraz, Onekaren alaba zen TodaTota Aznar [[Gartzea I.a Santxez|Gartzea Santxez]] bere semea izan zenean ([[919]] edo [[922]] inguruan gertatu zena<ref>[[#Ubi63|Ubieto Arteta 1963]], 77–82. orr.</ref>) hirurogeitaka urtekoa zen eta ehun urtetik gorakoa [[958]]an Kordoba bisitatu zuenean. Hori zela eta, historialari gehienek Rodako kodexaren ezkontza bien hurrenkera oker dagoela onartzen dute.
 
== Ondarea ==
57. lerroa:
{{familia zuhaitza | | | | | | | | | | | | | | | | | GAR | GAR=[[Gartzea Eneko]]<br /><small>(aitona)</small>}}
{{familia zuhaitza|border=0| uma | | | | | | | | | | |,|-|-|-|^|-|-|-|.| uma='''<big>[[Omeiatar Kaliferria|Omeiatar leinua]]</big><br />([[Kordoba]])'''}}
{{familia zuhaitza | MUH | | | | | | ORI |y| FOR | | | | | | SNO | MUH=[[MohamedMuhammad I.a Kordobakoa]]<br /><small>(aitaginarreba)</small>|ORI=[[OriaAuria (Iruñeko erregina)|OriaAuria]]<br /><small>(ama)</small>|FOR=[[Orti I.a Gartzez]]<br /><small>(aita)</small>|SNO=Antso Gartzea<br /><small>(osaba eta aitaginarreba)</small>}}
{{familia zuhaitza | |!| | | | | | | | | |!| | | | | | | | | |!| }}
{{familia zuhaitza | ABD |~|~|y|~|~|~|~| ONN |~|~|~|~|y|~|~| AZN | ABD=[[AbdulahAbd Allah I.a Kordobakoa]]<br /><small>(1. senarra)</small>|ONN='''Oneka (Durr)'''|AZN=Aznar Antso Larraungoa<br /><small>(2. senarra eta lehengusua)</small>}}
{{familia zuhaitza | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!| }}
{{familia zuhaitza | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }}
65. lerroa:
{{familia zuhaitza | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | GRJ | | | | | | | | |!| GRJ=[[Gartzea Semenez]]}}
{{familia zuhaitza | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| }}
{{familia zuhaitza | MUH | | BAH | | FAT | | SNO | | TOD |~|~|y|~|~| SNG | | JIM |~|~|y|~|~| SNA | MUH=MohamedMuhammad ibn AbdulahAbd Allah<br /><small>(semea)</small>|BAH=al-Baha'<br /><small>(alaba)</small>|FAT=Fatima Gaztea<br /><small>(alaba)</small>|SNO=Antso Aznar<br /><small>(semea)</small>|TOD=[[Tota Aznar|Toda Aznar]]<br /><small>(alaba)</small>|SNG=[[Antso I.a Gartzez]]<br /><small>(suhia)</small>|JIM=[[Semeno Gartzez]]<br /><small>(suhia)</small>|SNA=Antsa Aznar<br /><small>(alaba)</small>}}
{{familia zuhaitza | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | | | }}
{{familia zuhaitza | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| }}
{{familia zuhaitza | RAH | | ONN | | SNA | | URR | | VEL | | ORB | | GRS | | GAR | | SNO | | DAD | RAH=[[Abd ar -Rahman III.a|Abderraman III.a]]<br /><small>(iloba)</small>|ONN=[[Oneka Iruñekoa|Oneka Antso]]<br /><small>(iloba)</small>|SNA=[[Antsa Iruñekoa|Antsa Antso]]<br /><small>(iloba)</small>|URR=[[Urraka Iruñekoa|Urraka Antso]]<br /><small>(iloba)</small>|VEL=Belaskita Antso<br /><small>(iloba)</small>|ORB=Orbita Antso<br /><small>(iloba)</small>|GRS=[[Gartzea I.a Santxez]]<br /><small>(iloba)</small>|GAR=Gartzea Semeno<br /><small>(iloba)</small>|SNO=Antso Ximeno<br /><small>(iloba)</small>|DAD=Dadildis Ximeno<br /><small>(iloba)</small>}}
{{familia zuhaitza/amaiera}}
</div>