«Francisco Pizarro»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
{{lanean|xirkan}}
{{erreferentzia falta}}
{{Biografia infotaula oinarria
| izena = Francisco Pizarro
| webgunea =
}}
'''Francisco Pizarro González''' ([[Trujillo (Cáceres)|Trujillo]], [[1478]]ko [[martxoaren 16]]a - [[Lima]], [[Gaztela Berria]], gaur egun [[Peru]], [[1541]]eko [[ekainaren 26]]a), garaiko grafiaren arabera ''Françisco Piçarro'', [[Espainiar Inperioa]]ren zerbitzura jardun zuen esploratzaileesploratzailea etaizan zen. [[Inka Inperioa]]ren konkistatzailea eta [[Gaztela Berria|Gaztela Berriko]] lehen gobernadorea izan zen.
 
== GaztaroaBizitza ==
Francisco Pizarro [[Extremadura]]ko Trujillo hirian jaio zen, [[1478]]ko [[martxoaren 16]]an. Gonzalo Pizarro zaldunaren eta Francisca Gonzalez MateosMateosen nekazariaren berezkosasiko semea izan zen<ref name="cat">{{Erreferentzia|url=http://ec.aciprensa.com/wiki/Francisco_Pizarro|izenburua= Francisco Pizarro| bilduma= Enciclopedia Católica Online|argitaletxea= ec.aciprensa.com|sartze-data = 2015-08-26}}</ref>. Haurtzaro gogorra eta behartsua izan zuen; zerriak zaintzen lan egin zuen. Ez zen eskolara joan, eta, horrenbestez, ez zekien ez idazten, ez irakurtzen<ref name="cat"></ref>. 17 urte zituelarik, [[Napoliko Erresuma|Napolin]] borrokatzen ari ziren [[Gonzalo Fernández de Córdoba]]ren tertzioetan erroldatu zen eta [[Italiar penintsula|Italiako]] kanpainan ([[1498]]-[[1501]]) parte hartu zuen<ref name="truj">{{Erreferentzia|izena= María del Carmen |abizena= Martín Rubio|url=http://www.chdetrujillo.com/francisco-pizarro-el-hombre-desconocido/|izenburua= Francisco Pizarro. El hombre desconocido| bilduma= Coloquios históricos de Extremadura|argitaletxea= chdetrujillo.com|sartze-data = 2015-08-26}}</ref>.
 
[[1502]]an [[Nicolas Ovando]], [[Hispaniola]]ko gobernari berriaren Ameriketarako espedizioan itsasoratu zen. [[1510]]ean, [[Erdialdeko Amerika]] eta [[Kolonbia]] esploratu zituen [[Alonso Ojeda]]ren espedizioan parte hartu zuen. [[1513]]an, berriz, [[Vasco Núñez de Balboa]]rekin zen hark [[Ozeano Barea]] aurkitu zuenean; aurkikuntza horrek eta han herri aberats bat zelako berriek lurralde horiek konkistatzeko guraria sortu zioten Pizarrori.
Gaztarora heldu zenean, [[Gonzalo Fernández de Córdoba|Gonzalo Fernandez de Cordoba]] ''Kapitain Handia''ren [[Italia]]ko kanpainan ([[1498]]-[[1501]]) parte hartu zuen, bere aitarekin batera.
 
[[1524]]an, [[Panama]]n, bat egin zuen [[Diego de Almagro]] konkistatzailearekin eta [[Hernando de Luque]] apaizarekin Hego Ameriketako lurraldeak konkistatzeko. Oso bidaia neketsua izan zen, eta lau aldiz itzuli behar izan zuen Almagrok Panamara hornidura eta gizon gehiagoren bila; azken itzul-bidaian Panamako gobernariak uko egin zion eskaerari. Berria jaso zutenean, Pizarrok marra bat marraztu zuen ezpataz [[harea]]n: hegoaldeko konkistan jarraitu nahi zutenek marra igaro besterik ez zuten egin behar. Marra gainditu zuten Hamairu Ospetsuek hegoalderantz jo zuten, eta [[Inka Inperio]]ko lehen aztarnak aurkitu zituzten. [[1528]]an Panamara itzuli zen Pizarro, eta handik Espainiara jo zuen [[Karlos Habsburgokoa|Karlos V.a]] enperadorearengandik konkista gauzatzeko behar zituen tituluak eta baldintzak eskuratzera. [[1529]]ko Toledoko hitzarmenean, Inka Inperioa konkistatzeko baimena ez ezik, espedizioaren buruzagitza, gobernadore titulua eta beste hainbat sari jaso zituen Pizarrok; horrek, ordea, arazoak sortu zizkion bere espedizio kideekin<ref name="cat"></ref>.
== Lehen urteak Ameriketan ==
[[1502]]an [[Amerika|Ameriketara]] heldu zen, [[Hispaniola]]ko gobernatzaile berri [[Nicolas Ovando]]ren espedizioan.
 
[[1530]]eko urtarrilaren 18an Sevillako portutik abiatu zen, Hernando, Juan eta Gonzalo anaiekin batera. [[1531]]n Inken lurraldera iritsi zen. Une hartan, [[Atahualpa]] erregea eta haren anaia [[Huascar]] gerran zeuden. Pizarrok, amarruz, inken buruzagia atxilotu zuen [[1532]]an. Urre eta zilarrezko bahisari itzela kobratu zuen arren, 1534an Atahualpa hilarazi zuen<ref name="cat"></ref>. Ondoren, Huascarren aldeko nobleekin elakarturik, Peru ia erresistentziarik gabe konkistatu zuen. [[1534]]an [[Cusco]], [[Inka Inperioa|Inka Inperioko]] hiriburua, hartu, eta Juan anaia hango erregidore izendatu zuen. [[1535]]ean ''Ciudad de los Reyes'' (gaur egungo [[Lima]]) sortu zuen.
Izaera gogorrekoa, Alonso Ojedaren espedizioan parte hartu zuen, [[Erdialdeko Amerika]] eta [[Kolonbia]] esploratzeko. Geroago, [[Vasco Nuñez de Balboa]]ren espedizioarekin batera, [[Ozeano Barea]] aurkitu zuen europarrentzat, [[1513]]an.
 
[[1537]]ko apirilean, [[Diego de Almagro]]k, Pizarroren bazkide ohiak, Cusco bere agindupeko lurraldeetan zegoela iritzita, hiria indarrez hartu zuen eta Pizarroren Hernando eta Gonzalo anaiak espetxeratu zituen. Limatik iritsitako Francisco Pizarroren tropek Almagro garaitu, atxilotu eta, 1538ko uztailaren 8an, hilarazi zuten. Almagroren aldekoek, haren seme Diegoren inguruan bildurik,[[1541]]eko [[ekainaren 26]]an Pizarroren Limako jauregian sartu eta hil egin zuten.
[[1524]]ean, Diego Almagro eta Hernando Luquerekin bat egin zuen, [[Peru]]ko [[Inka Inperioa]] konkistatzeko. Urte berean eta [[1528]]an egindako saiakerak porrot egin zuten, baina urrezko pieza asko aurkitu zituztenez hirugarren aldiz saiatzera animatu ziren.
 
== Erreferentziak ==
[[Panama]]ko gobernadoreak, ordea, ez zuen beste espedizio bat finantzatzeko asmorik. Hala, bada, Pizarro Espainiara itzuli zen, [[1529]]an, [[Karlos Habsburgokoa|Karlos V.a]] enperadoreri laguntza eskatzeko. Laguntza ez ezik, espedizioaren buruzagitza, gobernadore titulua eta beste hainbat sari irabazi zituen, eta bere bazkideekin arazoak sortuko zizkion horrek.
{{ lur | data=2015/08/26}}
 
{{erreferentzia faltazerrenda}}
== Peruren konkista ==
[[1513]]an Perura heldu zen. Une hartan, [[Atahualpa]] eta haren anaia [[Huascar]] gerra zibila egiten ari ziren elkarren aurka. Pizarro inka lurraldean barneratu zen, eta, bake promesa faltsuak eginda, Atahualpa atxilotu zuen [[1532]]an. Urre eta zilarrezko erreskate itzela kobratu ondoren, Atahualpa hilarazi zuen.
 
Ondoren, Huascarren aldeko nobleen aliatu eginda, Peru ia erresistentziarik gabe konkistatu zuen. [[1533]]an [[Cusco]], [[Inka Inperioa|Inka Inperioko]] hiriburua, okupatu zuen, eta bere anaia Juan hango erregidore izendatu. [[1535]]ean ''Ciudad de los Reyes'' sortu zuen, gerora [[Lima]] izena hartuko zuen hiria.
 
== Espainiarren arteko gerra zibila ==
Almagrok, Pizarroren bazkide ohiak, Cuscok berea izan behar zuela iritzita, hiria hartu eta Pizarroren bi anaiak —Juan eta Gonzalo— espetxeratu zituen. Francisco Limatik etorri zen, eta hitzarmena sinatu zuen Almagrorekin, zeinak [[Txile]]ko bidea hartu zuen.
 
Espedizio hark porrot egin ondoren, Almagro Cuscoz berriro jabetzen saiatu zen. Pizarrok ere arazoak zituen Liman, inka matxinatuak hiria setiatzen ari baitziren. Pizarrok inken etsai ziren etniekin zituen hitzarmenei esker, inkak garaitu zituen.
 
Bitartean, Almagrok Hernando eta Gonzalo Pizarro atxilotu zituen, eta, Pizarroren ordezkari Alonso Alvarado garaitu ondoren, [[1537]]an Pizarrorekin beste bake hitzarmen bat sinatu zuen.
 
Bakealdi laburra izan zen: 1538an, bi alderdiak berriro borrokatu ziren. Almagro garaitua eta atxilotua izan zen, [[uztailaren 8]]an exekutatu zuten. Hala ere, Almagroren aldekoak haren seme Diegoren inguruan bildu ziren, eta [[1541]]eko [[ekainaren 26]]ean Pizarroren Limako jauregian sartu eta hil egin zuten.
 
{{commonskat}}
{{DEFAULTSORT:bizialdia|1478ko|1541eko|Pizarro, Francisco}}
 
{{DEFAULTSORT:Pizarro, Francisco}}
[[Kategoria:Espainiako konkistatzaileak]]
[[Kategoria:Esploratzaileak]]
[[Kategoria:Boliviako historia]]
[[Kategoria:Peruko historia]]
[[Kategoria:1478ko jaiotzak]]
[[Kategoria:1541eko heriotzak]]
[[Kategoria:Cáceres probintziako jendea]]
31.141

edits