«Renania»: berrikuspenen arteko aldeak

194 bytes added ,  Duela 5 urte
ez dago edizio laburpenik
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
[[Fitxategi:Rhineland.jpg|thumb|300px|right|EskualdearenRenania mapaeskualdearen kokapena.]]
'''Renania'''<ref>{{Erreferentzia|url=http://www.euskaltzaindia.net/dok/eaeb/eoda/exonimoak.pdf|orrialdea= 113| egilea=[[Euskaltzaindia]]|izenburua= Munduko leku-izen nagusiak euskaraz eta Euskal Herriaren inguruko exonimia}}</ref> ([[aleman]]ieraz: ''{{lang-de|Rheinland''}}) [[Rhin]] ibaiaren alde bietatik hedatzen den [[Alemania]]ko eskualde historikoa da<ref>{{Erreferentzia| abizena= Dickinson |izena= Robert E |urtea=[[1964]]| izenburua= Germany: A regional and economic ''wild'' geography |lekua= [[Londres]] |argitaletxea= Methuen |orrialdea= 357}}</ref>. Hala ere, egun Rhin ibaiaren arroaren behekaldeko eskualdea izendatzeko erabiltzen dute, [[Bingen am Rhein|Bingen]] eta [[Herbehereak|Herbeheretako]] mugaren artekoa edo [[Neckar]] ibaiaren lotunetik [[Kolonia (argipenaAlemania)|Koloniaraino]] artekoa<ref>{{Erreferentzia|abizena= Marsden |izena= Walter |urtea= [[1973]]|izenburua= The Rhineland |argitaletxea= Hastings House |lekua= [[New York]]| isbn= 978-0-8038-2070-8}}</ref>. Egungo [[Ipar Renania-Westfalia]], [[Renania-Palatinatua]] eta [[Sarre|Saarland]] ''land'' edo estatuetako lurrak hartzen zituen.
 
Eskualdeko hedapena eta banaketa administratiboa gerren bitartez aldatu da. [[XIX. mendea]]ren hasieran [[Frantziako Lehen Inperioa]] desagertu zenean, mendebaldean zeuden [[nederlandera]]z hitz egiten zuten eskualdeak ([[Jülich-Cleves-Bergeko probintzia]]) [[Prusiako Erresuma]]n sartu eta [[Rhineko probintzia]] edo Renaniar Prusia osatu zuten. [[Lehen Mundu Gerra]] eta gero [[Entente Hirukoitza|Ententek]] okupatua eta desmilitarizatua izan zen. Hala ere, [[1936]]an berriro militarizatu zuten.
 
Hegoaldeko eta ekialdeko eskualdeak nahiko menditsuak dira ([[Westerwald]], [[Hunsrück]], [[Taunus]] eta [[Eifel]] mendilerroak dituztenak) eta Rhin eta [[Mosela (ibaia)|Mosela ibaiaren]] ibaien haranek zeharkatuak dira. Iparraldean [[Ruhr]] ibaiaren harana dago.
Renaniako hiri nagusiak [[Akisgran]], [[Bonn]], [[Duisburg]], [[Düsseldorf]], [[Koblentza]], [[Kolonia (argipenaAlemania)|Kolonia]], [[Krefeld]], [[Leverkusen]] eta [[Treveris]] dira.
[[Fitxategi:Koblenz im Buga-Jahr 2011 - Deutsches Eck 01.jpg|thumb|300px|right|[[Mosela (ibaia)|Mosela ibaia]] [[Koblentza]] hirian.]]
Renaniako hiri nagusiak [[Akisgran]], [[Bonn]], [[Duisburg]], [[Düsseldorf]], [[Koblentza]], [[Kolonia (argipena)|Kolonia]], [[Krefeld]], [[Leverkusen]] eta [[Treveris]] dira.
 
== Historia ==
[[Julio Zesar|Zesarren]] konkistaren garaian ([[K. a. 57]]) herri [[zelta]]-[[antzinako germaniarrak|germaniarrak]] bizi ziren lurralde hartan. [[Antzinako Erroma|Erromatarrek]] Germania Beherea, Germania Garaia eta Galia Belgika herrialdeetan banatu zuten lurraldea eta [[Zesar Augusto|Augustoren]] garaian ([[K. a. 9]]) [[Erromako InperiokoInperio]]ko iparraldeko muga eratu zen bertan. Erromatarrek gaztelu asko eraiki zituzten Rhin eta [[Danubio|Danubio ibaien]] ibaien artean. [[III. mendeanmende]]an hasi ziren herri germaniarren erasoak eta [[V. mendeanmende]]an eratu zuten [[franko (argipena)frankoak|frankoek]] beren erresuma [[Treveris]] hiria konkistatu ondoren, 460an[[460]]an.
 
[[Klovis I.a]] erregearen lurraldea izan ondoren, [[Austrasia]]ren eta [[karolingiar leinua|karolingiarren]] erresumen barnean egon zen. 843an[[843]]an [[Lotaringia]]ko erreinuaren barnean geratu zen, eta 925ean [[Germania925]]koean inperioarenean[[Germaniako Erromatar Inperio Santua]]renean. Handik aurrera apezpiku hiriak (Treveris, Kolonia) eta lurralde feudal burujabeak eratu ziren.
 
[[XIII. mendea|XIII.]]-[[XIV. mendeetanmende]]etan bultzada handia izan zuen [[Hansa]]ri loturiko Rhin ibaiaren bazterreko hirietako ekonomiak; garrantzitsua izan zen, halaber, arte eta kulturaren garapena ([[Heidelberg]] eta [[Mainz]]eko unibertsitateak). [[XVI. mendeanmende]]an, erreformaren[[Erreforma Protestantea|Erreformaren]] garaian, [[katolizismo]]ari eutsi zioten herrialde gehienek; [[Frantzia]]koFrantziako Erresuma|Frantziako koroa]] Lotaringiaz jabetu zen eta [[XVII. mendean [[Brandeburgomende]]koan Brandenburgeko etxe prusiarra zabaldu zen Kleve eta Mark aldera. [[Hogeita Hamar Urteko Gerra|Hogeita Hamar Urteko gerraren]] garaian ([[1618]]-16148[[1648]]), [[Alsazia]] geratu zen Frantziako koroaren mendean. [[Luis XIV.a Frantziakoa|Luis XIV.ak]] sendotu zuen nagusigo hura, baina Lotaringia ez zitzaion [[1766]] arte Frantziako koroari lotu.
[[Fitxategi:Hohenzollernbrücke_Kölner_Dom.jpg|thumb|right|300px|[[Kolonia (argipena)|Kolonia]] hiria gauez.]]
Frantziako iraultzaren garaian sortu ziren Rhin aldeko departamenduak (Sarre, Mont-Tonerre, Rhin-et-Moselle). XIX. mendearen hasieran Frantziaren aurkako sentimendua zabaldu zen Renanian, eta 1815ean [[Prusia]]ren mendeko estatu bihurtu zen lurraldea. Industriaren emanari esker, Alemaniako lurralde aberatsena izan zen Renania. Frantziak saio ugari egin zituen XIX. mendean lurralde hura bere egiteko eta lotze proposamen bat ukatu zitzaien frantsesei [[Versaillesko Ituna|Versaillesko itunean]], [[Lehen Mundu Gerra]]ren ondoren (1918). Alemaniak gerra haren ondoko kalte-ordainak iristen ez zirela eta, frantses gudarostea [[Ruhr (ibaia)|Ruhr ibaiaren]] arroan sartu zen 1923an, baina alde egin behar izan zuen 1925ean, mugimendu germaniarren (Renaniako errepublika aldarrikatu zuten 1923ko urrian) eta mendebaleko estatu aliatuen eraginaren ondorioz.
 
[[Fitxategi:Hohenzollernbrücke_Kölner_Dom.jpg|thumb|right|300px|[[Kolonia (argipenaAlemania)|Kolonia]] hiria gauez.]]
1936an [[Hirugarren Reicha|III. Reichean]] sartu zen Saarland eta, ondoren, gudaroste [[nazionalsozialismo|nazia]] sartu zen Lehen Mundu Gerratik aurrera indar militarrik gabekotzat jo ziren Renaniako lurraldeetan. [[Adolf Hitler|Hitlerek]] ''Siegfred lerroa'' eraikiarazi zuen, Alemaniaren babeserako. 1945ean aliatuen mendean geratu zen Renania eta 1946an Renania-Westfalia eta Renania-Palatinatua ''land'' edo estatuak sortu ziren hango lurraldeetan; Saarland 1957koa da.
[[Frantziako iraultzarenIraultza]]ren garaian sortu ziren Rhin aldeko departamenduak (Sarre, Mont-Tonerre, Rhin-et-Moselle). [[XIX. mendearenmende]]aren hasieran Frantziaren aurkako sentimendua zabaldu zen Renanian, eta 1815ean[[1815]]ean [[Prusia]]ren mendeko estatu bihurtu zen lurraldea. Industriaren emanari esker, Alemaniako lurralde aberatsena izan zen Renania. Frantziak saio ugari egin zituen XIX. mendean lurralde hura bere egiteko eta lotze proposamen bat ukatu zitzaien frantsesei [[Versaillesko Ituna|Versaillesko ituneanItunean]], [[Lehen Mundu Gerra]]ren ondoren ([[1918]]). Alemaniak gerra haren ondoko kalte-ordainak iristen ez zirela eta, frantses gudarostea [[Ruhr (ibaia)|Ruhr ibaiaren]] arroan sartu zen 1923an[[1923]]an, baina alde egin behar izan zuen 1925ean[[1925]]ean, mugimendu germaniarren (Renaniako errepublika aldarrikatu zuten 1923ko urrian) eta mendebalekomendebaldeko estatu aliatuen eraginaren ondorioz.
 
1936an[[1936]]an [[Hirugarren Reicha|III. Reichean]] sartu zen Saarland eta, ondoren, gudaroste [[nazionalsozialismo|nazia]] sartu zen Lehen Mundu Gerratik aurrera indar militarrik gabekotzat jo ziren Renaniako lurraldeetan. [[Adolf Hitler|Hitlerek]] ''Siegfred lerroa'' eraikiarazi zuen, Alemaniaren babeserako. 1945ean[[1945]]ean aliatuen mendean geratu zen Renania eta 1946an[[1946]]an [[Ipar Renania-Westfalia]] eta [[Renania-Palatinatua]] ''land'' edo estatuak sortu ziren hango lurraldeetan; [[Saarland]] 1957koa[[1957]]koa da.
== Erreferentziak ==
{{commonskat}}
 
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2011/12/26}}
{{erreferentzia_zerrenda}}
{{Erreferentzia zerrenda}}
 
{{commonskat}}
{{Geografia zirriborroa|DEU}}
 
31.556

edits