«Michel de Montaigne»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
{{lanean|xirkan}}
{{Biografia infotaula oinarria
| izena = Michel de Montaigne
| datu gehigarriak =
}}
'''Michel Eyquem de Montaigne''' ([[Saint-Michel-de-Montaigne]]ko gaztelua, [[Périgord]], [[1533]]ko [[otsailaren 28]]a - Saint-Michel-de-Montaigneko gaztelua, [[1592]]ko [[irailaren 13]]a) [[frantzia]]r [[Pizkundea|Errenazimentuko]] [[idazle]], [[filosofo]], moralista eta politikaria izan zen. Haren idazlanik garrantzitsuena ''[[Essais]]'' (''«Entseiuak''») izan zen, [[Mendebaldea (kultura)|Mendebaldeko]] kulturan eragin handia izan zuena.
 
Bizitza guztian aritu zen obra hori idazten, nahiz eta tarteka [[Italia]]ra eta [[Alemania]]ra bidaiak egin zituen. Lehen bi liburukiak Bordelen[[Bordele]]n argitaratu ziren, 1580an[[1580]]an; 1588an[[1588]]an hiru liburuki argitaratu ziren Parisen[[Paris]]en, eta bera hil ondoren (1595) argitaratu zen, ohar autobiografikoz betea, azken bertsioa.
 
[[Étienne de la Boétie]]k eragin handia izan zuen Montaigneren bizitzan. Montaignek idazle klasikoak zituen oinarri, eta haiei buruzko hausnarketaz gainera, haien bizitzako eta garaiko gertaerak aditzera eman zituen. Klasikoak ([[Seneka]] eta [[Plutarko]], batez ere) irakurri ondoren, [[estoizismo]]a eta [[eszeptizismo]]a izan ziren Montaigneren lehen garaiko ezaugarriak. Azken garaian, [[epikureismo]]ak hartu zuen nagusitasuna. Jakitunaren barne-askatasunean oinarritzen da Montaigneren pentsamendu guztia. MontaignerenHaren azterketen gunea gizakia da; [[agnostizismo]] modernoaren aldera jo zuen, fedearen dogmak zalantzan jartzen ez bazituen ere.
 
== Bizitza eta obra ==
Michel de Montaigne [[1533]]. urtean jaio zen, Perigordeko[[Perigord]]eko [[Saint-Michel-de-Montaigne]]ko gazteluan; hain zuzen ere, mendixka baten tontorrean, ''montaigne'' batean, eraikitako chiteau''chateau'' bat zen gaztelua, Dordogne[[Dordoina (ibaia)|Dordoina ibaiaren]] ertzean zegoena, Bordeletik[[Bordele]]tik berrogeita hamar bat kilometrora. Aitoren seme zen jaiotzez . Aitaren aldeko familia merkataria zen, Bordeleko ardo eta kontserben salerosketan aritzen zena (aitak, Pierre Eyquem, nahiz eta zalduna izan eta Italiako gerretan parte hartu, ez zuen inoiz toponimikoa hartu) ; amaren familiakoak berriz, Calatayudetik[[Calatayud]]etik iritsitako judu kristautuak ziren, [[Okzitaniako TolosanTolosa]]n eta Bordelen kokatuak.
 
Aitak, Italiako gerretan italiar [[humanismo]]aren zale eginda, seme zaharrenaren ama hizkuntza [[latin]]a izatea nahi zuen, eta, horretarako, frantsesez ez zekien alemaniar irakasle bat ipini zion. Zazpi urte bete zituen arte beraz Michelek ez zuen latina ez zen beste hizkuntzarik entzun.
Montaigne berez zegozkion aristokraziako lanetan aritu zen, Perigueux-eko Cour des Aides-en aurrena, eta Bordeleko Legebiltzarrean gero. Hantxe ezagutu zuen Etienne de La Boetie, Discours de la servitude volontaire liburuaren egilea. La Boetie izan zen Montaigneren adiskide min bakarra, eta hura hil zenean, haren liburua izan zuen Montaignek beti gidari.
 
Montaigne berez zegozkion aristokraziako lanetan aritu zen, [[Perigueux-]]eko ''Cour des Aides''-en aurrena, eta Bordeleko Legebiltzarrean gero. Hantxe ezagutu zuen Etienne[[Étienne de Lala BoetieBoétie]], ''Discours de la servitude volontaire'' liburuaren egilea. La BoetieBoétie izan zen Montaignerenharen adiskide min bakarra, eta hura hil zenean, haren liburua izan zuen Montaignek beti gidari.
La Boetie hil ondoren -hogeita hamahinr urte zituela, eta Montaignek hogeita zortzi-; aita ere hil zitzaiolarik -Montaigneren beste helduleku bat-, zorritxarreko halaber umeak jaioberritan hiltzen zitzaizkiolako (Francoise de la Chassagne-rekin izan zituen zazpi alabetatik bakarra bizi izan zen luzaroan), eta bizitza publikoak aspertuta, Montaigne, berrogei urte bete gabe, bere gazteluko dorre batera erretiratu zen, klasikoak nagusi ziren mila bat liburuz inguratuta. Izan ere, aitak, Italiako gerretan humanismo italiarraren zale eginda, seme zaharrenaren ama hizkuntza latina izatea nahi zuen, eta, horretarako, frantsesez ez zekien alemaniar irakasle bat ipini zion. Zazpi urte bete zituen arte beraz Michelek ez zuen latina ez zen beste hizkuntzarik entzun.
 
La BoetieBoétie hil ondoren -hogeita hamahinrhamahiru urte zituela, eta Montaignek hogeita zortzi-;, aita ere hil zitzaiolarik -Montaigneren beste helduleku bat-, zorritxarreko halaber umeak jaioberritan hiltzen zitzaizkiolako (Francoise de la Chassagne-rekinChassagnerekin izan zituen zazpi alabetatik bakarra bizi izan zen luzaroan), eta bizitza publikoak aspertuta, Montaigne, berrogei urte bete gabe, bere gazteluko dorre batera erretiratu zen, klasikoak nagusi ziren mila bat liburuz inguratuta. Izan ere, aitak, Italiako gerretan humanismo italiarraren zale eginda, seme zaharrenaren ama hizkuntza latina izatea nahi zuen, eta, horretarako, frantsesez ez zekien alemaniar irakasle bat ipini zion. Zazpi urte bete zituen arte beraz Michelek ez zuen latina ez zen beste hizkuntzarik entzun.
Dorre hartan hasi zen bere obra bakarra lantzen, E,ssais (Entseiuak); eta ordudanik, bizitza osoa eman zuen obra hura idazten eta berridazten. Liburuaren izenak ez zuen orduan inola ere liburuko testuen literatura generoa izendatzen ; bertan aurkitzen direnak egilearen bizikizunak direla, edo bizikizun horiek kontatzeko ahaleginak, entseinak edo saiakerak, hesterik ez du adierazten . Libunra aurrenekoz argitaratu ondoren (1580), Montaignek bidaia luze bat egin zuen Suitza, Alemania eta Italian barrena.
 
[[Fitxategi:St Michel de Montaigne Tour03.jpg|thumb|right|220px|<small>Montaigneko gaztelua. Gehiena 1885ean erre bazen ere, idazlearen liburutegia zegoen dorrea XVI. mendean bezala dago.</small>]]
Bidaia hartan idatzi zuen journal de voyage en Italie par la Suisse et l Allemagne, egilea hil ondoren argitaratua, 1774. urtean. Berez ez zen argitaratzekoa, eta, hortaz, ez du kezka formalik ; horrexegatik, Montaigneren nortasun irekiaren lekukotza interesgarria da. Bestalde, 1569an Ramon Sibiuda katalanaren Theologia naturalis-en itzulpena argitaratu zuen ; Apologia ironiko bat eskaini zion Sibiudari bere Entseiuak-etan.
Dorre hartan hasi zen bere obra bakarra lantzen, E,ssais''[[Essais]]'' («Entseiuak»); eta ordudanik, bizitza osoa eman zuen obra hura idazten eta berridazten. Liburuaren izenak ez zuen orduan, inola ere, liburuko testuen literatura generoa izendatzen ; bertan aurkitzen direnak egilearen bizikizunak direla, edo bizikizun horiek kontatzeko ahaleginak, entseinakentseiuak edo saiakerak, hesterikbesterik ez du adierazten . LibunraLiburua aurrenekoz argitaratu ondoren ([[1580]]), Montaignek bidaia luze bat egin zuen [[Suitza]], [[Alemania]] eta Italian[[Italia]]n barrena.
 
Bidaia hartan idatzi zuen journal''Journal de voyage en Italie par la Suisse et l 'Allemagne en 1580 et 1581'', egilea hil ondoren argitaratua, [[1774]]. urtean. Berez ez zen argitaratzekoa, eta, hortaz, ez du kezka formalik ; horrexegatik, Montaignerenegilearen nortasun irekiaren lekukotza interesgarria da. Bestalde, 1569an[[1569]]an [[Ramon Sibiuda]] katalanaren ''Theologia naturalis''-en itzulpena argitaratu zuen ;. Apologia ironiko bat eskaini zion Sibiudari bere ''Entseiuak''-etan.
Bidaia hura, alde batetik, bere herrimina sendatzeko bidea aurkitu nahian egin zuen ; bidaia teologikoa ere bazen, baina areago zen politikoa, frantses erregearen enbaxadore pribatu moduan-edo joan haitzen idazlea . Hala, harremanak izan zituen Mediciko Katalinarekin, Henrike III.arekin, eta, batez ere, Nafarroako Henrikerekin, hau da, frantses erregetzako lehen Borboiarekin (Henrike IV.a). Hori zela-eta, desiratzen ez zituen erantzukizunak hartu behar izan zituen, besteren artean Bordeleko alkatetza, eta bere garaiko goi mailako politikagintzan parte hartu behar izan zuen bizitzako azken hogei urteetan, hain zuzen ere literaturak lanik handiena, bakardadea eta bakea eskatzen zizkionean. 1592. urtean hil zen, berrogeita hemeretzi urte zituela, Montaigneko gazteluko bere logelan meza entzuten ari zela.
 
Bidaia hura, alde batetik, bere herrimina sendatzeko bidea aurkitu nahian egin zuen ; bidaia teologikoa ere bazen, baina areago zen politikoa, frantses erregearen enbaxadore pribatu moduan-edo joan haitzenbaitzen idazlea . Hala, harremanak izan zituen Mediciko[[Katalina KatalinarekinMedici]]rekin, [[Henrike III.arekin,a Frantziakoa]]rekin eta, batez ere, Nafarroako[[Henrike III.a HenrikerekinNafarroakoa]]rekin, hau da, frantses erregetzako lehen [[Borboi leinua|Borboiarekin]] (Henrike IV.a). Hori zela- eta, desiratzen ez zituen erantzukizunak hartu behar izan zituen, besteren artean Bordeleko alkatetza, eta bere garaiko goi mailako politikagintzan parte hartu behar izan zuen bizitzako azken hogei urteetan, hain zuzen ere, literaturak lanik handiena, bakardadea eta bakea eskatzen zizkionean. [[1592]]. urtean hil zen, berrogeita hemeretzi urte zituela, Montaigneko gazteluko bere logelan meza entzuten ari zela.
Entseiuak-en edizio desberdinak argitaratu zituen ; horien artean aurrenekoa nabarmendu behar da, lehen aipatua, Bordelen bi liburukitan argitaratu zena, eta laugarrena, 1588an Parisen inprimatua ; hari beste liburuki bat erantsi zion, baina liburu bakarrean argitaratu zen. Hil zenean, laugarren edizio horretako ale bat utzi zuen Montaignek, oharrez bete-betea. Ale horrek izan zituen gorabeherak -Bordeleko alea deitzen zaio, eta hiri horretako Udal Museoan dago-, argitalpen arazo askoren iturri izan dira ; oraindik ere arazo horietako asko ez dira behin betiko ebatzi.
 
''[[Entseiuak (Montaigne)|Entseiuak]]''-en edizio desberdinak argitaratu zituen ; horien artean aurrenekoa nabarmendu behar da, lehenlehenago aipatua, Bordelen bi liburukitan argitaratu zena, eta laugarrena, 1588an[[1588]]an Parisen inprimatua ; hari beste liburuki bat erantsi zion, baina liburu bakarrean argitaratu zen. Hil zenean, laugarren edizio horretako ale bat utzi zuen Montaignek, oharrez bete-betea. Ale horrek izan zituen gorabeherak -Bordeleko alea deitzen zaio, eta hiri horretako Udal Museoan dago-, argitalpen arazo askoren iturri izan dira ; oraindik ere, arazo horietako asko ez dira behin betiko ebatzi.
 
== Euskaratutako lanak ==
''Pentsamenduaren Klasikoak'' bilduman liburu hauek argitaratu dira<ref>[http://www.ehu.es/ehg/klasikoak/ Ehu.es: Klasikoak]</ref>:
* ''Entseiuak I'' ([[1992]]), itzultzailea: [[Eduardo Gil Bera]]<ref name="entseiuakI">{{erreferentzia|izena= Michel de |abizena= Montaigne|url= http://www.ehu.eus/ehg/klasikoak/?f=26 |izenburua= Entseiuak I |bilduma= Klasikoak, 1992 |argitaletxea= ehu.eus |sartze-data = 2015-07-01}}</ref>
* ''Entseiuak I'' ([[1992]]) Itzultzailea: [[Eduardo Gil Bera]]
* ''Entseiuak II'' ([[1993]]), itzultzailea: Eduardo Gil Bera<ref name="entseiuakII">{{erreferentzia|izena= Michel de |abizena= Montaigne|url= http://www.ehu.eus/ehg/klasikoak/?f=27 |izenburua= Entseiuak II |bilduma= Klasikoak, 1993 |argitaletxea= ehu.eus |sartze-data = 2015-07-01}}</ref>
* ''Entseiuak II'' ([[1993]]) Itzultzailea: Eduardo Gil Bera
* ''Entseiuak III'' ([[1994]]), itzultzailea: Eduardo Gil Bera<ref name="entseiuakIII">{{erreferentzia|izena= Michel de |abizena= Montaigne|url= http://www.ehu.eus/ehg/klasikoak/?f=28 |izenburua= Entseiuak III |bilduma= Klasikoak, 1994 |argitaletxea= ehu.eus |sartze-data = 2015-07-01}}</ref>
* ''Entseiuak III'' ([[1994]]) Itzultzailea: Eduardo Gil Bera
 
== Erreferentziak ==
31.506

edits