«Torquato Tasso»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
{{Biografia infotaula oinarria
| izena = Torquato Tasso
| irudia = Torquato TassoTorquato_Tasso_2.pngjpg
| zabalera = 200px
| oina = <small>Torquato Tasso, [[italiar]]1577ko [[olerkigintza|olerkaria]].margo anonimoa</small>
| izen osoa = Torquato Tasso
| jatorrizko izena =
| ezizena =
| jaiotza data = [[1544]]ko [[martxoaren 11]]
| jaiotza hiria = [[Sorrento]]
| jaiotza herrialdea = [[ItaliaNapoliko Erresuma]]
| heriotza data = [[1595]]eko [[apirilaren 25]]a
| heriotza hiria = [[Erroma]]
| heriotza herrialdea = [[ItaliaAita Santuen Lurraldea]]
| etnia =
| bikote kidea =
| datu gehigarriak =
}}
'''Torquato Tasso''' ([[Sorrento]], [[Italia1544]],ko [[1544martxoaren 11]] - [[Erroma]], Italia, [[1595]]eko [[apirilaren 25]]a) [[italiera]]zko poeta izan zen. Oso ezagun egin zen ''La Gerusalemme liberata'' ([[1581]], ''«Jerusalem askatua''»), 20 kantuz osatutako [[epika|poema epikoepikoari]]ari esker; [[Lehenengo Gurutzada]]ren garaiko [[Jerusalem]]en konkista kontatzen du.
[[Fitxategi:Castello ferrara.jpg|thumb|Ferrarako gaztelua.]]
[[Fitxategi:Silvestr Scedrin Casa del Tasso.jpg|thumb|Torquato Tassoren jaiotetxea, [[Sorrento]]n (Silvestr Scedrin).]]
 
'''Torquato Tasso''' ([[Sorrento]], [[Italia]], [[1544]] - [[Erroma]], Italia, [[1595]]) [[italiera]]zko poeta izan zen. Oso ezagun egin zen ''La Gerusalemme liberata'' (1581, ''Jerusalem askatua''), 20 kantuz osatutako [[poema epiko]]ari esker; [[Lehenengo Gurutzada]]ren garaiko [[Jerusalem]]en konkista kontatzen du.
 
== Bizitza ==
Tassoren haurtzaroa familiaren ezbeharrek markatua izan zen. [[1552]]. urtean aita, olerkaria hura ere, erbesteratu egin zuten [[Napoliko ErreinuErresuma]]tik, eta familiari ondasun guztiak kendu zizkioten. Aitak [[Erroma]]ra alde egin zuen, eta 1556an[[1556]]an ama hil zitzaiolarik, Erromarabertara abiatu zen Torquato ere, aitarengana. Harrezkero, hainbat hiritan bizi izan ziren: [[Urbino]], [[Venezia]], [[Padua]], [[Ferrara]], eta abar.
 
1560an[[1560]]an [[Padua]]ra bidali zuten legeak ikastera, eta 1565ean[[1565]]ean [[Este (Italiako leinu historikoa)|Esteko etxearen]] zerbitzuan hasi zen lanean, [[Ferrara]]n. Haiek izan ziren Tassoren bizitzako urterik zoriontsuenak. Tassok gaztetan erakutsi zuen literaturarako zaletasuna, eta Esteko etxearentzat lan egin zuen urteetan izan zuen idazle gisa garairik oparoena. Orduan idatzi zituen, besteak beste, bere lan nagusiak: ''Aminta'', 1573an[[1573]]an gortean aurkeztua, eta, batez ere, ''Gerusalemme liberata'' (''«Jerusalem askatua''», [[1575]]), bere maisulana.
Tassoren haurtzaroa familiaren ezbeharrek markatua izan zen. 1552. urtean aita, olerkaria hura ere, erbesteratu egin zuten [[Napoliko Erreinu]]tik, eta familiari ondasun guztiak kendu zizkioten. Aitak [[Erroma]]ra alde egin zuen, eta 1556an ama hil zitzaiolarik, Erromara abiatu zen Torquato ere, aitarengana. Harrezkero, hainbat hiritan bizi izan ziren: [[Urbino]], [[Venezia]], [[Padua]], [[Ferrara]], eta abar.
 
''Jerusalem askatua'' obra handia amaitu zuen urtean adimen-eritasun larri baten zantzuak antzematen hasi zitzaizkion, ordea. [[Kontrarreforma]]ren garaian Italian bizi zen klima izpiritualak eragindako erlijioarekiko obsesio moduko batek eragin zion ondoez hura; [[Inkisizioa]]ren aurrean bere burua heretiko gisa salatzera eramaten zuen eritasun hark, eta [[pertsekuzio-jazarpen mania]] eragin zion.
1560an [[Padua]]ra bidali zuten legeak ikastera, eta 1565ean Esteko etxearen zerbitzuan hasi zen lanean, [[Ferrara]]n. Haiek izan ziren Tassoren bizitzako urterik zoriontsuenak. Tassok gaztetan erakutsi zuen literaturarako zaletasuna, eta Esteko etxearentzat lan egin zuen urteetan izan zuen idazle gisa garairik oparoena. Orduan idatzi zituen, besteak beste, bere lan nagusiak: ''Aminta'', 1573an gortean aurkeztua, eta batez ere, ''Gerusalemme liberata'' (''Jerusalem askatua'', 1575), bere maisulana.
 
Harrezkero, hainbat gorabehera bizi izan zituen. Zenbait urtez batera eta bestera ibili ondoren, Ferrarara itzuli zen [[1579]]. urtean, baina Alfontso II.a dukearen ezteietan bazter utzi zutela iruditu zitzaion, eta krisi larria jasan zuen. Krisi haren eraginez, zazpi urte eman behar izan zituen Santa AnakoAna erietxean. Erietxetik irten ondoren, hara-hona ibili zen berriro. Azken urteak Erromako komentu batean igaro zituen, eta hantxe hil zen.
''Jerusalem askatua'' obra handia amaitu zuen urtean adimen-eritasun larri baten zantzuak antzematen hasi zitzaizkion ordea. [[Kontrarreforma]]ren garaian Italian bizi zen klima izpiritualak eragindako erlijioarekiko obsesio moduko batek eragin zion ondoez hura; [[Inkisizioa]]ren aurrean bere burua heretiko gisa salatzera eramaten zuen eritasun hark, eta [[pertsekuzio-mania]] eragin zion.
 
Harrezkero hainbat gorabehera bizi izan zituen. Zenbait urtez batera eta bestera ibili ondoren Ferrarara itzuli zen 1579. urtean, baina Alfontso II.a dukearen ezteietan bazter utzi zutela iruditu zitzaion, eta krisi larria jasan zuen. Krisi haren eraginez, zazpi urte eman behar izan zituen Santa Anako erietxean. Erietxetik irten ondoren hara-hona ibili zen berriro. Azken urteak Erromako komentu batean igaro zituen, eta hantxe hil zen.
 
== Lanak ==
=== Literatura-lan nagusiak: ''Aminta'' eta ''Jerusalem askatua'' ===
[[Fitxategi:Castello ferrara.jpg|thumb|Ferrarako250px|<small>Castello gazteluadegli Estensi, [[Ferrara]].</small>]]
 
Arestian aipatu denez, ''Aminta'' artzain-drama eta'' Jerusalem askatua'' dira Tassoren lan aipagarrienak.
 
''Aminta''-rekin artzain-dramaren generoko maisu handiaren ospea lortu zuen Tassok. Amintaren maitasunaren herriberri ematen du obra horrek: Aminta, Silvia artzain ederrarekin maiteminduta dago, baina Silviak adiskide gisa maite du Aminta. Amintaren maitasun sutsuaren berri jakinik, Silviak ihes egiten du haren ondotik eta amorrua hartzen dio. Tassok gizakia nola irudikatzen duen da obra horren ezaugarririk garrantzizkoena, gizakiaren konplexutasunaren irudia eskaintzen baitu. Maitasunari buruzko bere ikuspegia azaldu zuen, lirismo handiz, dramatismoz baino gehiago, eta gorteko bizitzaren ikuspegi idealizatua eskaini zuen, Tassok [[Ferrara]]n igaro zituen urte zoriontsuen eraginez.
 
''Jerusalem askatua'' hogei kantuz osaturiko epopeia bat da. [[Godofredo BouillonBouillongoa]]ekk [[Lehenengo Gurutzada|Lehen]]n Gurutzadan([[l099]]) [[Jerusalem]] konkistatu zueneko pasartea du kontagai (lO99). Benetako gertaerei beste hainbat pasarte erantsi zizkien, bere irudimenetik sortuak. Trebetasun handiz bateratu zituen fantasia eta historia: [[kristautasun|kristauen]] eta [[musulman]]en arteko borrokak irudikatu zituen, baina infernuko eta zeruko izakiek ere esku hartzen zutela. Bestalde, obra horretan bildu zituen bere idatzietan landu zituen gai guztiak, inoiz baino diskurtso zailago batzailagoa osatuz.
Amintaren maitasun sutsuaren berri jakinik, Silviak ihes egiten du haren ondotik eta amorrua hartzen dio. Tassok gizakia nola irudikatzen duen da obra horren ezaugarririk garrantzizkoena, gizakiaren konplexutasunaren irudia eskaintzen baitu. Maitasunari buruzko bere ikuspegia azaldu zuen, lirismo handiz, dramatismoz baino gehiago, eta gorteko bizitzaren ikuspegi idealizatua eskaini zuen, Tassok [[Ferrara]]n igaro zituen urte zoriontsuen eraginez.
 
1581ean[[1581]]ean ''Jerusalem'' eta ''Rime e prose'' lanaren pasarte batzuk argitara eman zirelarik, eztabaida larria sortu zen italiar kritikoen artean, Tassoren epikaren kalitatea eta haren aurreko Ariostoren[[Ludovico Ariosto]]ren ''Orlando haserrearenahaserre''-rena alderatzen hasi zirenean. Tassok berak ere parte hartu zuen eztabaida hartan, ''Apologia'' idatziarekin.
''Jerusalem askatua'' hogei kantuz osaturiko epopeia bat da. [[Godofredo Bouillon]]ek [[Lehenengo Gurutzada|Lehen Gurutzadan]] [[Jerusalem]] konkistatu zueneko pasartea du kontagai (lO99). Benetako gertaerei beste hainbat pasarte erantsi zizkien, bere irudimenetik sortuak. Trebetasun handiz bateratu zituen fantasia eta historia: [[kristautasun|kristauen]] eta [[musulman]]en arteko borrokak irudikatu zituen, baina infernuko eta zeruko izakiek ere esku hartzen zutela. Bestalde, obra horretan bildu zituen bere idatzietan landu zituen gai guztiak, inoiz baino diskurtso zailago bat osatuz.
 
1581ean ''Jerusalem'' eta ''Rime e prose'' lanaren pasarte batzuk argitara eman zirelarik, eztabaida larria sortu zen italiar kritikoen artean, Tassoren epikaren kalitatea eta haren aurreko Ariostoren Orlando haserrearena alderatzen hasi zirenean. Tassok berak ere parte hartu zuen eztabaida hartan, ''Apologia'' idatziarekin.
 
=== Obra txikiak ===
[[Fitxategi:DelacroixTasso.jpg|thumb|250px|<small>''Torquato Tasso Santa Ana erietxean'', [[Eugène Delacroix]]en margoa. Tasso 1579–1586 bitartean egon zen zoroetxe horretan.</small>]]
Baina aipatuAipatu berri diren lanez gainera, idatzi zituen beste batzuk ere idatzi zituen, gaztetan bereziki. ''Jerusalem askatua'' idazten hasita zegoela, esaterako, hura alde batera utzi zuen, horrelako kontakizun epiko bat idazteko ezaguera aski ez zuela jabeturik edo (hemezortzi urte besterik ez zituen orduan), eta zalduneriako obra bat idatzi zuen, ''Rinaldo'' izenekoa. ObraIdazlan honetan trebetasun tekniko bikaina erakutsi zuen Tassok, baina oraindikartean ez zitzaion nabarmentzen bere obran gerora nagusitu zen jeinu poetikoa.
 
2000 errimatik gora utzi ere utzi zituen, maitasunari, grinari, itxaropenari, atsekabeari eta abarri buruzburuzkoak. [[Francesco Petrarca|Petrarcaren]] erestiari jarraitu zion, baina ordu arteko joera klasizistari estilizazio poetikorako joera erantsi zion. Obra hori [[Giacomo Leopardi]]ren aitzindaritzat hartu izan da.
 
1586an[[1586]]an, Santa Ana erietxetik atera zenean, sorkuntzarako sena berpiztu zitzaion eta ''Torrismondo'' trajedia idatzi zuen, [[Mantua]]n. Hurrengo urteetan ''Le sette giornate del mondo creato'' ([[1592]]-[[1594]], «Munduaren sorkuntzako zazpi egunak») eta ''Discorsi del poema eroico'' ([[1595]], «Olerki heroikoari buruzko diskurtsoa») aurkeztu zituen, besteak beste. Beste poema erlijioso batzuk ere idatzi zituen: ''Lagrime di Maria Vergine'' («Ama Birjinaren malkoak»), ''Lagrime di Gesù Cristo'' («Jesu Kristoren malkoak») eta ''Monte Oliveto'' ([[1605]], «Olibete mendia»).
 
Tassoren obra [[literatura barrokobarrokoa]]arenren aitzindaritzat har daiteke, eta eragin handia izan zuen geroagoko italiar olerkaritzaren bilakaeran. [[Leopardi]]renLeopardiren ereduetako bat izan zen eta eragina izan zuen orobat [[XIX. mendea|XIX.]] eta [[XX. mendeetakomende]]etako olerkari askotan. ''Jerusalem askatua'' obra hainbat hizkuntzatara itzuli zen eta idazle askok imitatu zuten Europan zehar.
Hurrengo urteetan ''Le sette giornate del mondo creato'' (1592-1594,'' Munduaren sorkuntzako zazpi egunak'') eta ''Discorsi del poema eroico'' (1595, ''Olerki heroikoari buruzko diskurtsoa'') aurkeztu zituen, besteak beste. Beste poema erlijioso batzuk ere idatzi zituen: ''Lagrime di Maria Vergine'' (''Ama Birjinaren malkoak''), ''Lagrime di Gesù Cristo'' (''Jesu Kristoren malkoak''), ''Monte Oliveto'' (1605, ''Olibete mendia'').
 
Tassoren obra [[literatura barroko]]aren aitzindaritzat har daiteke, eta eragin handia izan zuen geroagoko italiar olerkaritzaren bilakaeran. [[Leopardi]]ren ereduetako bat izan zen eta eragina izan zuen orobat XIX. eta XX. mendeetako olerkari askotan. ''Jerusalem askatua'' obra hainbat hizkuntzatara itzuli zen eta idazle askok imitatu zuten Europan zehar.
 
== Erreferentziak ==
== Kanpo loturak ==
{{commonskat}}
* {{en}} [http://www.gutenberg.org/browse/authors/t#a218 Torquato Tassoren idaslanakidazlanak irakurgai. Guttenberg Proiektua] {{en}}Gutenberg.org
 
{{DEFAULTSORT:Tasso, Torquato}}
 
{{DEFAULTSORT:bizialdia|1544ko|1595eko|Tasso, Torquato}}
[[Kategoria:Italierazko idazleak]]
[[Kategoria:Italiako poetak]]
[[Kategoria:1595eko heriotzak]]
[[Kategoria:1544ko jaiotzak]]
35.241

edits