«Frantses»: berrikuspenen arteko aldeak

74 bytes removed ,  Duela 5 urte
ez dago edizio laburpenik
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
}}
 
'''Frantsesa'''<ref name="Euskaltzaindia">{{erreferentzia|url=http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0038.pdf|egilea=[[Euskaltzaindia]]|izenburua=38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak}}</ref> ({{lang|fr|''français, la langue française''}}) [[hizkuntza erromantzeak|erromantze hizkuntza]] da, talde honetakohorretako hirugarren mintzatuena dena mundu osoan zehar, [[gaztelania]] eta [[portuges]]aren ondoren eta [[italiera]], [[errumaniera]] eta [[katalan|katalunieraren]] aurretik.
 
[[Frantzia]]n gehien hitz egiten den hizkuntza eta mintzaira ofizial bakarra da,; etahalaber, [[Afrika]]ko estatu batzuetan eta [[Kanada]]n ere hizkuntza ofiziala da.
 
[[Frantses Akademia|Académie française]] izeneko erakunde beteranoa, [[1635]]ean sortua, hizkuntzaren araugilea da.
 
== Historia ==
[[Antzinako Erroma|Erromatarrek]] [[Galia]] konkistatu ondoren hitz egiten zen latinetik, [[latin arrunt]]etik, sortu zen lur hartakobertako erromantzea. Gero, [[frankoak]] etorriiritsi zirenean, [[Galia]]ko iparraldeko erromantzea frantsesafrantses bihurtu zen; [[Galia]]ko hegoaldean, franko gutxi izanik, erromantzea gutxiago aldatu zen. Horregatik, Frantzian erromantzeak bi multzo nagusitan banatuta daude: [[okzitaniera|oc]] hizkuntza, batetik,eta [[oïl hizkuntzak|oil hizkuntza]], bestetik. Erromantzez idatziriko lehenengo testu ezaguna [[842]]koa da, eta latinetik erabat bereizitako hizkuntzan idatzitabereizita dago; hizkuntza horrek [[VIII. mendea|VIII. mendera]] bitartean izandako bilakaeraren berririk ez dago. Hainbat gertaera historiko zela medio, [[Paris]]ko dialektoa (oil hizkuntza taldekoa) nagusitu zen, eta egungo frantsesaren —[[XVI. mendea|XVI. mendetik]] Frantziako estatuko hizkuntza ofizial estandarra denaren— oinarri bilakatu. Era berean, frantses estandarra [[okzitaniera]]ri (edo oc hizkuntza izendapena eman zitzaion hizkera multzoari) tokia jaten joan zitzaion.
 
[[Antzinako frantses]]ak (X-XIII. mendekoak) ezaugarri bereziak zituen, latinarekin alderatuz gero: bi deklinabide kasu, preposizioen erabilera handiagoa, artikuluaren sorrera, eta aditz jokoanjokoko eginikozenbait aldaketakaldaketa. XIV-XVI. mendeetan, latina baztertu eta erabat frantsesa erabat erabili zen literaturan, administrazioan, eta abarretan. Garai hartan, lexikoa aberastu (inguruko hizkuntzetara joz), deklinabidea desagertugaldu eta, horren ondorioz, preposizioen erabilera nagusitu zen.
 
XVII. eta XVIII. mendeak frantses klasikoaren garaia izan ziren, eta literatura hizkuntza sortu eta kodetu zen: beste hizkuntzetatik hartutako lexikoa garbitu (eta, azken batean, lexiko aberastasuna murriztu) eta sintaxia finkatu zen. [[Frantziako Iraultza]]ren garaian, nazio eremuko hizkuntz politikapolitikaren egin zenondorioz, eta eskoletan hizkuntza estandar bakarra irakasten zen, dialektoak eta Frantziako gainerako hizkuntzak baztertuta. Horixe izan da ondorengo erregimenek ere jarraitu dutenerregimenen politika.
 
Egungo frantsesean, alde handia dago hizkuntza idatziaren eta hizkuntza mintzatuaren artean: lehena finkatua da, eta bigarrenak bilakaera handia du. Funtsean, latinaren hiztegia gorde du, baina gramatikaren aldetik latina baino sinpleagoa da, eta, fonetikaren aldetik, aldaketa ugari izan du. Beraz, beste hizkuntza erromanikoenetik arras ezberdina du ahoskera.
 
Frantziaren [[kolonialismo]]a zela bide, frantsesamintzaira herri askotan ezarri zen. [[Deskolonizazio]]aren ondoren sortutako estatu gehienetan, hizkuntza ofizial bilakatu da. Horretaz beste, [[Belgika]]ko [[waloniar|waloien]] mintzaira<nowiki/>a da, eta [[Suitza]]ko [[kantoi]] batzuetan ere erabiltzen da. Guztira, 85 milioi hiztun inguru ditu, eta beste 200 bat milioiren bigarren hizkuntza da.
 
Kolonizazioaren eraginez, [[Afrika]]n eta [[Amerika]]n ([[Haiti]], [[Martinika]] eta abar) [[kreolera]]k sortu dira.
{{sakontzeko|Frantsesezko literatura}}
 
Frantsesezko idazle famatuak historian zehar hainbat izan dira,: besteak beste, [[Alexandre Dumas]], [[Jules Verne]], [[Victor Hugo]], [[Albert Camus]], [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir|Simone Beauvoir]] eta [[Marguerite Duras]].
 
Dozena bat idazle baino gehiagok eskuratu dute [[Literaturako Nobel Saria]], hizkuntza horretaz idatziz. Bestela, [[Goncourt Saria]] frantsesezko idazleen artean banatzen da urtero eta Frantziako garrantzitsuena da.
 
== Musika ==
Hizkuntza honetazhorretaz abestu duten artista ezagunen artean, [[Édith Piaf]], [[Jacques Brel]], [[Charles Aznavour]], [[Georges Brassens]], [[Georges Moustaki]], [[Manu Chao]] eta [[Youssou N'Dour]] ditugu, besteak beste.
 
== Zinema ==
[[Lumière|Lumiere anaiak]] izan ziren zinemaren sortzaileak, eta ordutik frantsesezko zinemak ohorezko lekua izan du historikoki, bai EuropaEuropan, m ailan baitabai mundu osoan ere. Artista guztiz arrakastatsuak [[Brigitte Bardot]], [[Alain Delon]], [[Yves Montand]], [[Catherine Deneuve]], [[Gérard Depardieu]], [[Juliette Binoche]], [[Jean Reno]] eta [[Audrey Tautou]] ditugu, esate baterako.
 
Eta zinemaZinema zuzendarien artean bestela, [[Jean Vigo]], [[Jean Renoir]], [[Jean-Luc Godard]], [[François Truffaut]], [[Éric Rohmer]], [[Luc Besson]] eta [[Krzysztof Kieślowski|Krzysztof Kieslowski]] nabarmentzekoakazpimarratzekoak dira.
 
== Frankofonia ==
{{sakontzeko|Frankofonia}}
 
Munduan frantsesez hitz egiten duen komunitatea da, 150 bat milioi pertsonak osatua; 6. hizkuntza komunitaterik handiena da gaur egun. Kide gehienak Afrikako herrialdeetakoak dira, hanfrantses Frantziaketa egindakobelgiar kolonialismoarenkolonialismoen ondorioz.
 
== Erreferentziak ==
Anonymous user