«John Fitzgerald Kennedy»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
| sinadura = John F Kennedy Signature 2.svg
}}
'''John Fitzgerald Kennedy''' ([[Brookline]], [[Massachusetts|Masachusets]], [[1917]]ko [[maiatzaren 29]]a - [[Dallas]], [[Texas]], [[1963]]ko [[azaroaren 22]]a) [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetako]] 35. presidentea izan zen, presidenteeta zelarikkarguan atentatuzzela atentatu batean hil zenazuten. John F. Kennedy, Jack Kennedy edo JFK ere deitu izan zaio.
 
[[Vietnam]]eko gerra eta [[Kubako Krisialdia|Kubako misilen krisia]] izan ziren bereharen presidentziako gai larrienak. Nazioaren barnean, arraza beltzeko estatubatuarren eskubideak zabaltzen saiatu zen.
[[1960]]ko hauteskundeetan aukeratua izan zen, [[Richard Nixon]] berari irabaziz eta [[Dwight David Eisenhower|Dwight D. Eisenhowerri]] erreleboa hartuz. Gazte garaian, [[Bigarren Mundu Gerra]]n parte hartu zuen, [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBtako]] soldadu. Politikan sartu zenean, [[Massachusetts|Masachusetseko]] senatari izendatu zuten eta, ondoren, [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBtako]] presidente.
 
[[1960]]ko hauteskundeetan aukeratua izan zen, [[Richard Nixon]]<nowiki/>i berari irabazizirabazita eta [[Dwight David Eisenhower|Dwight D. Eisenhowerri]] erreleboa hartuzhartzeko. Gazte garaian, [[Bigarren Mundu Gerra]]n parte hartu zuen, [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBtakoAEBteako]] soldadu gisan. Politikan sartu zenean, [[Massachusetts|Masachusetseko]] senatari izendatu zuten eta, ondoren, [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBtakoAEBetako]] presidente.
[[1963]]ko [[azaroaren 22]]an [[Dallas]]en bidaia ofizial batean zelarik erail zuten atentatuz. [[Lee Harvey Oswald]] atxilotu zuten, baina gaur egun estatubatuar gehienek [[magnizidio]]aren atzean [[konspirazio]]a izan zela uste dute.
 
[[1963]]ko [[azaroaren 22]]an, [[Dallas]]en bidaia ofizial batean zelarikzebilela erailhil zuten atentatuzatentatu batean. [[Lee Harvey Oswald]] atxilotu zuten, baina gaur egun estatubatuar gehienek [[magnizidio]]aren atzean [[konspirazio]]a izan zela uste dute.
 
== Biografia ==
=== Gaztaroa ===
[[Fitxategi:John F. Kennedy, White House photo portrait, looking up.jpg|thumb|left|John F. Kennedy]]
Johnen gurasoak [[Joseph P. Kennedy]], Sr. eta [[Rose Fitzgerald]] izan ziren. JosephAita arrakasta handiko enpresaburua zen eta [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetako]] komunitate [[irlandar]]raren liderliderra. Enbaxadore izan zen [[Erresuma Batua]]n. RoseAma [[Boston]]eko politikari ezaguna, kongresista eta hiriko alkatea zen John "Honey Fitz" Fitzgeralden alaba gazteena zen.
 
Senar-emazteek 9 seme-alaba izan zituzten eta John haietako bigarrena izan zen. [[Massachusetts|Masachusetseko]] Brooklineko Beals kaleko 83 zenbakian jaio zen, [[1917]]ko [[maiatzaren 29]]an.
 
10Hamar urte arte, Brooklinen bizi izan zen eta Edward Devotion Schoolen ikasi zuen. 4.Laugarren maila, berriz, Noble and Greenough eskolan egin zuen, gero Dexter School izango zeneanzen hartan, alegia.
 
[[1927]]ko irailean, bere familiarekin joan zen 20 gela zituen Riverdaleko alokatutako etxaleku batera, Bronxen, New Yorken. BiHandik urtebi beranduagourtera, berriro aldatu ziren etxez, oraingoan 21 gela zituen, [[1929]]an [[New York]]eko Bronxvillen erosi zuen etxeak. [[1929]]tik [[1931]]ra arte, scout izan zen, Scout Troop 2ko kide. [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetako]] presidentziara iritsiko zen lehen scouta izan zen.
 
SendiakFamiliak [[1929]]an Massachusettseko Hyannis Porten erosi zutenzuen etxean pasatu ohipasatzen zituen udak; etaaldiz, Eguberriak eta Bazkoa [[Florida1933]]koan Palm Beachen [[1933Florida]]anko erosiPalm zuteneanBeachen bilduerosi ohizuten ziren denaketxean.
 
5.etik mailatik 7. mailaraera, Johnek Riverdale Country School ikastetxe pribatuan ikasi zuen, Riverdale gizonezkoentzako eskola esklusiboan, hain zuzen ere.
 
[[1930]]ean, Canterbury Schoolera bidali zuten 8. maila egitea; 50 miliataramiliara zegoen New Milforden bizi ziren etxetik ([[Connecticut]]). [[1931]] bukaeran, [[apendizitis]]ak heldu zion eta operatu beharrean izan zen. Etxera joan behar izan zuen errekuperatzen zen bitartean.
 
[[1931]]ko irailean, John eta bereJoe senideanaia zaharrena zen Joe (berakbera baino 2bi urte gehiago zituenzaharragoa) [[Connecticut]]eko Wallingfordeko etxetik 60 miliataramiliara zegoen The Choate School bidali zituzten, unibertsitatera joateko prestatzeko xedean.
 
[[1934]]ko urtarrilean, berriz ere gaixotu zen eta Yale-New Haven Hospitalean izanegon zutenzen Bazko arte. [[1934]]ko ekainaren gehiena [[Minnesota]]ko Rochesterreko Mayo klinikan egongeratu zen, sufritzen zuen [[kolitis]]a aztertzeko.
 
[[1935]]ean, Choaten graduatu zen Choaten. Presidente izateko aukera gehien duenazuela esaten zioten.
 
[[1935]]eko irailean, [[Londres]]era bidaiatu zuen, atzerrirako lehen bidaian., Aitaaita eta arreba Kathleenekin batera, [[Londres]]era bidaiatu zuen, Joe anaia zaharrenak egin zuen bezalaxe, [[Harold Laski]] irakasle ospetsuarekin [[London School of Economics]] (LSE) eskolan urtebetez ikasi ahal izateko. Bi aste besterik ez zeraman LSEn ospitalera joan beharrean izan zenean, [[ikterizia]]k harrapatu zuelako. Hurrengo astean, [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetara]] itzuli zen arrazoi horregatik.
 
[[1935]]eko urrian, [[Princeton]]enko unibertsitatean matrikulatu zen eta 6 astez egon zen han, [[1936]]ko urtarrila eta otsaila ospitalean pasatu beharrean izan baitzen berriro. [[Boston]]eko Peter Bent Brigham Hospitalean [[leuzemia]]ren bat izan ote zitekeen aztertzen aritu zitzaizkion. Martxoa eta apirila Palm Beacheko etxean egon zen errekuperatzen zen bitartean eta maiatza eta ekaina, berriz, [[Arizona]]ko arrantxo batean. Uztaila eta abuztuan Hyannis Porten zuten etxean egon zen belaontzi lehiaketetan parte hartzen zuelarik.
 
[[1936]]ko irailean, [[Harvard Unibertsitatea|Harvardeko]] unibertsitatean matrikulatu zen, orainbimurte 2 urtelehenago anaia Joek egin zuen bezala. [[1937]]an, [[Frantzia]]ra bidaiatu zuen, bere kotxe deskapotagarria eta guzti. Hamar bat aste pasatu zituen [[Europa]] ezagutzen:, [[Italia]], [[Alemania]], [[Herbehereak]] eta [[Erresuma Batua]]<nowiki/>n.
 
[[1938]]ko ekaina bukaeran, aita eta anaia Joerekin batera, [[Londres]]era bidaiatu zuen hango enbaxadan uztailean lan egiteko asmoz; [[Franklin Delano Roosevelt|Franklin D. Roosevelt]] presidenteak aita [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetako]] enbaxadore izendatu zuela esan behar da.
 
Abuztuan, [[Cannes]] inguruko herrixka batean izan ziren eta [[1939]]ko otsailetik irailerainoiraila arte, Kennedy [[Europa]]n zehar ibili zen, [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|Sobietar Batasuna]], [[Balkana]]k edo [[Ekialde Hurbila]] bisitatuz, [[Harvard Unibertsitatea|Harvarderako]] tesiarentzako informazioa bilatzen ari zela-eta.
 
Abuztuko azken 10hamar egunak [[Txekoslovakia]]n eta [[Alemania]]n eman zituen eta, [[1939]]ko [[irailaren 1]]ean, [[Londres]]era itzuli zen. Egun hartan bertan, [[Alemania]]k [[Polonia]] inbaditu zuen. [[Irailaren 3]]an, gurasoekin eta Joe eta Kathleenekin egonBehe zenGanberan Beheizan Ganberanzen, [[Erresuma Batua]]k [[Alemania]]ri gerra deklarazioa egitearen aldeko diskurtsoak entzun zituelarikentzuten eta, azkenean, [[New York]]era itzuli zen.
 
[[1940]]an, ''Appeasement in Munich'' [[Erresuma Batua]]k [[Municheko Biltzar]]rean izan zuen partaidetza aztertzen zuen tesia bukatu zuen. Hasieran, ez zuen tesi hori jendaurrean azaldu nahi, baina aitak liburu batean argitara zezan konbentzitu zuen. Nazioarteko Harremanetan ''Cum laude'' graduatu zen [[Harvard Unibertsitatea|Harvarden]] [[1940]]ko ekainean eta uztailean tesia argitaratuta zegoen jada. ''Why England Slept'' liburuak sekulako arrakasta izan zuen.
 
[[1940]]ko iraila eta abendua bitartean, Stanford Graduate School of Businesseko klaseetara joan zen eta [[1941]]eko hasieran, aitari enbaxadore izan zeneko 3 urte haien memoriak osatzen lagundu zion. Urte hartako maiatza eta ekainean, Hego Ameriketan bidaitzen ibili zen.
== Atzerriko politika ==
=== Kuba eta Kotxinos Badiako inbasioa ===
PlanarenKennedy presidente izan aurretik, [[Dwight David Eisenhower|Eisenhowerrek]] [[Fidel Castro]]ren erregimena erorarazteko plana egina zuen. Horren muina [[CIA]]k antolatu zuen, Estatu Departamenduaren nolabaiteko oniritziaz; kubatar antikastristek egingo zuten altxamendu kontrairaultzaile bat armatzean zetzan. Kubatar altxatuek [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetan]] entrenatuak izango ziren eta [[Kuba]] inbaditukoinbaditu behar zuten, Castro eraisteko xedeanxedeaz, herri kubatarra altxarazten saiatuz.
Kennedy presidente egin baino lehen [[Dwight David Eisenhower|Eisenhowerrek]] [[Fidel Castro]]ren [[Kuba]]ko erregimena derrokatzeko plana egina zuen.
 
Planaren muina [[CIA]]k antolatu zuen Estatu Departamenduaren nolabaiteko oniritziaz; kubatar antikastristek egingo zuten altxamendu kontrairaultzaile bat armatzean zetzan. Kubatar altxatuek [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetan]] entrenatuak izango ziren eta [[Kuba]] inbadituko zuten, Castro eraisteko xedean herri kubatarra altxarazten saiatuz.
 
[[1961]]eko [[apirilaren 17]]an, Kennedyk plan hura aurrera eramateko agindu zuen eta, CIAk lagunduta, [[Cochinos badiako inbasioa|Kotxinos Badiako]] inbasioa hasi zen eta 2.506 Brigada, [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetan]] entrenatuta zetorrenzeuden 1.500 erbesteratu kubatarrez osatutako taldea, uhartera itzuli zen, erregimen kastrista eraistekobotatzeko asmoz. Hala ere, Kennedyk inbasioa [[AEBe]]tako airetiko laguntzarik gabe egingo zela erabaki zuen Kennedyk.
 
[[Apirilaren 19]]an, [[Kuba]]ko gobernuak erbesteratu borrokalariakantikastristak harrapatuta edo exekutatuta zituen,zeuzkan jada, eta Kennedyk ez zuen bizirik iraun zuten 1.189 haienborrokalarien irteera negoziatzeanegoziatu beste erremediorikbehar izan zuen Kennedyk . Porrotaren arrazoien artean, lider militarren arteko komunikazio falta azpimarratu zuten eta uhartean aurkitu zuten artileriari aurre egingo zion itsas armadarik eza. 20Handik hilabetehogei pasa ondorenhilera, [[Kuba]]k harrapatu zituen inbaditzaileak askatu zituen, janari eta botiketan ordainduko zitzaizkion 53 milioi dolarren truke.
 
Kennedyrentzat ez zen oso emaitza erosoadeserosoa izan zen, baina bere gain hartu zuen porrotaren erantzukizun osoa.
 
=== Kubako Misilen krisia ===
[[Kubako Krisialdia|Kubako Misilen Krisia]] [[1962]]ko [[urriaren 14a]]n hasi zen, U-2 hegazkin espiakespioiak argazkiakKubanargazkiak hartu zituztenean Kubanzituenean, sobietar irispen handiko misilentzako siloak eraikitzen ari zirenean. [[1962]]ko [[urriaren 16]]an, argazkiak Kennedyri aurkeztu zitzaizkion eta mehatxu nuklearra gertu ikusi zuten AEBetan.
 
Bi aukera zituzten:
* [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBkAEBek]] asentamenduei eraso eginez gero, [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESBekin]] gerra nuklearra piztupiztea, zitekeen.edo
* [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBkAEBek]] ez bazuen ezer esaten, arma nuklearrak oso gertu izango zituen eta, konfliktorengatazkaren bat sortuz gero, berehalakoan erantzuteko arazoak izango zituen, berehalakoan erantzuteko. Gainera, [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBkAEBek]] ahultasun itxura hartukohar zuenzezakeen munduaren aurrean.
 
Militar askok Kennedy presionatu zuten, airez eraso egitekoegi zezan, baina presidenteak itsas blokeoa agindu zuen [[Kuba]]ra zetozenzihoazen ontzi guztientzako itsas blokeoa agindu zuen. Sobietarrekin harremanetan hasi zen, [[Kuba]]n instalatzen ari ziren "defentsa" material oro erretiratzeko.ken Horizezaten, egin ezeanbestela, blokeoa betirakobetirakoa izango zenbaitzen. Tentsioa goreneko unera iritsi zen estatubatuarren flota misilak zeramatzaten sobietar ontziak geldiarazten hasi zenean.
 
AstebeteHandik beranduagoastebetera, Kennedy eta [[Nikita Khrustxev|Nikita Jrushchov]] akordio batera iritsi ziren.: Sobietarreksobietarrek misilak kendukokendu behar zituzten, beti ere [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBkAEBek]] deklarazio publikoa egiten bazuenbazuten, ez zutela sekula [[Kuba]] inbadituko esanezprometitu. Kennedy, bere aldetikbestetik, [[Turkia]]n zituen misil nuklearrak kentzen hasi zen.
 
Elkarren artean komunikatzeko bide egonkorrak ireki ziren, esate baterako, [[Moskuko Kremlina|Kremlinen]] eta [[Etxe Zuria]]ren arteko “telefono gorria”.
 
=== Vietnam ===
AsiaAsiako hego-ekialdean, Kennedyk [[Dwight David Eisenhower|Eisenhowerrek]] hasitako lanari jarraitu zion eta indar militarra erabili zuen [[Ho Chi Minh]]en indar komunisten aurka. Komunismoaren aurka ari zen izenean, Kennedy Hegoaldeko Vietnami laguntzak eman zizkion.
 
Era berean, [[napalm]] edo [[agente laranja]] botatzeko guneak eta abioiak ere adostu zituen. Pixkanaka sartzen joan zen gerran eta, hurrengo administrazioan, [[Lyndon Baines Johnson|Johnsonen]] agintzaritzan, zuzenean bidaliko zituzten tropak Vietnameko gerrara.
 
Kennedy tropak ateratzekotan bazebilen ere, erailahil izan zenzuten eta [[Lyndon Baines Johnson|Lyndon B. Johnson]] presidente berriak bertan behera utzi zuen 1.000mila militar erretiratzeko agindua 1963an.
 
=== Mendebaldeko Berlinen eginiko hitzaldia ===
[[Fitxategi:JFK speech lch bin ein berliner 1.jpg|thumb|right|John F. Kennedy, ''[[Ich bin ein Berliner]]'']]
[[Fitxategi:Kennedyspeechcard.gif|300 px|thumb|left|John F. Kennedyren apuntea, ''[[Ich bin ein Berliner]]'']]
[[Bigarren Mundu Gerra|II. Mundu Gerra]] amaitu zenean, mendebaldeko demokrazia aliatuek eta sobietarraksobietarrek presio handiak izanhandia zituztenegin elkarrenzioten arteanelkarri. [[1961]]eko [[abuztuaren 13]]an, [[Berlingo harresia|Berlingo Harresia]] eraiki zutenzuen Ekialdeko Alemaniako gobernuak eta, horrenbestez, [[Berlin]] bi zatitan banatubanatuta geratu zen,: bata, [[Mendebaldeko Berlin]], Alemaniako Errepublika aliatuenFederalaren eskuetan zegoen eta bestebestea, [[Ekialdeko Berlin]], Alemaniako Errepublika sobietarrenDemokratikoaren kontrolpean.
 
Kennedy Berlin Mendebaldean izan zen [[1963]]ko [[ekainaren 26]]an eta diskurtsohitzaldi politikoa egin zuen, 15 urtez [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESBek]] mantentzen zuen blokeoa eta komunismoa kritikatuz. [[Rathaus Schöneberg]] eraikuntzako balkoitik ari zen hizketan eta [[Berlingo harresia|Berlingo Harresia]] seinalatu zuen, komunisten porrotaren adibide gisan:
* ''Askatasunak zailtasun handiak ditu eta demokrazioa ez da perfektua, baina guk ez dugu harresi bat jarri beharrik izan jendea bertan itxita mantendu ahal izateko''.
 
DiskurtsoaHitzaldia historiaraHistoriara pasatu zen; ''[[Ich bin ein Berliner]]'' esaldia ("Berlindar bat naiz") balkoira igotzen ari zenean okurrituotu omen zitzaion Kennedyri, erromatarren ''civis romanus sum'' esaldi zaharraren antzera. Robert H. Lochner itzultzailearengana hurbildu, eta ''I am a Berliner'' esaldia itzultzeko eskatu zion eta idazteko orri batean nola ahoskatzen zen. Berlindarren %83a 83 kaleetan omen zen Kennedyk esaldi huraesaldia esan zuenean eta arrakasta itzela izan zuen jendaurrean.
 
=== Proba nuklearrak debekatzeko ituna ===
Anonymous user