«Disko trinko (CD)»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
t (Xabier Armendaritz wikilariak «Disko konpaktu» orria «Disko trinko» izenera aldatu du: Elhuyar gaztelania-euskara hiztegia eta Euskalterm begiratuta, aukera nagusia)
No edit summary
[[Fitxategi:Cd-r.jpg|eskuinera|thumbnail|300px|Compact Disc grabagarri bat (CD-R)]]
 
'''Disko konpaktuatrinkoa''' edo ''Compact'disko Disckonpaktua''-a Philips-ek sortua', [[1980ingeles]]ezko hamarkadan'''CD''' Sony-rensiglez laguntzarekinezagunagoa, etadatuak gordetzeko euskarri bat da, [[1982Philips]]an merkaturatuakonpainiak lehenengo[[Sony]] aldiz,konpainiaren laguntzarekin musika formatu digitalean gordetzeko asmoz. Compactsortua, Disceta batlehenengo erabiltzenaldiz den bakoitzean[[1982]]an diru bat ordaindu behar zaie CD-aren sortzaileeimerkaturatua. CD bat 12 cm-ko diametroa duen disko zirkular bat da, erdian zulo bat dueladuena, eta 1.,2 mm-ko sakonera duena (8cm8 cm-ko diametroko bertsioak ere badaudebadira).
 
== Funtzionamendua ==
Compact Disc (CD) baten lan egiteko era berez oso sinplea da. Laser argi bat jaurtitzen da diskoaren gainazaleraren aurka eta diodo bat arduratzen da erreflektatutako argia aztertzeaz. Islatutako argia altua edo baxua izango da eta irakurketa egin ondoren CPUari[[PUZ]]ari zerokoak edo batekoak itzultzen dizkio. Oso txikia izateak egitura guzti hau berezia egiten du.
 
Compact Disc (CD) baten lan egiteko era berez oso sinplea da. Laser argi bat jaurtitzen da diskoaren gainazaleraren aurka eta diodo bat arduratzen da erreflektatutako argia aztertzeaz. Islatutako argia altua edo baxua izango da eta irakurketa egin ondoren CPUari zerokoak edo batekoak itzultzen dizkio. Oso txikia izateak egitura guzti hau berezia egiten du.
 
Jarraian sakonago aztertuko dugu CD baten lan egiteko era:
CD baten grabaketa hasiera batean lantegian egin behar da eta disko maisu batean. Laser oso ahaltsu bat erabiltzen da bertan zuloak egiteko eta zulo horiek dira informazioa gordetzen dutenak. Disko maisu hori erabiltzen da molde bat egiteko, zeina kopia guztiak egiteko erabiliko den.
 
CD baten oinarrizko osagaia 1.,2 mm-ko sakonera duen [[polikarbonato]]zko pieza zirkular bat da. Moldea erabiliz polikarbonatozko piezan zuloak “kopiatzen” dira, ez laser bidez, baizik eta, presio bidez. Zulatuta dauden eskualdeak [[pit (cd)|pit]] bezala ezagutzen dira eta zulatu gabe gelditu direnak [[pit (cd)|land]]. Zulaketaren ondoren polikarbonatozko pieza hori soilik 125 nm zabal den [[aluminio]]zko pieza batez estaltzen da. Honen gainean, gardena den [[akriliko]]zko pieza bat jartzen da, babesteko. Azkenik, etiketa bat jartzen zaio akrilikoaren gainean.
 
CD bat irakurtzerakoan land eta pit horiek zero eta batera pasa behar dira, ordenagailuak ulertu ahal izateko. Horretarako oinarrizkoa da CD irakurgailuetako laser argia. Laser argia hau potentzia baxuko argi infragorria da eta CD-aren azpiko aldera zuzentzen da. Argiak polikarbonatozko geruza zeharkatzen du eta aluminiozko geruzaren aurka talka egiten du. Argiak putzu bat (pit) aurkitu badu orduan islatutako argia oso txikia da. Bestalde, land batekin topo egiten badu argi asko islatutako da. Argi hori diodo batek aztertzen du, eta jasotako argi kopuruaren arabera, oso erraz jakin dezake land edo pit batera zuzendu den.
Land eta pit-ak ez dira zuzenean 0 eta 1-etara pasatzen. Hau da, land batek ez du 0 balio logikoa ezta pit-ak 1-ekoa. Benetan gertatzen dena da, land batek aurreko egoera logikoa mantentzen duela eta pit batek irauli egiten duela. Horrela, CD batean egin behar diren zuloak minimizatzea lortzen da, grabaketa prozesua azkartuz.
 
CD-akCDak pista bakarra du, espiralean, CD-aren erdialdetik hasi eta kanpoaldean amaitzen dena. Hain da estua espirala (0.,5 μm) ezen zuzen batean jarriko bagenu 5 km-ko luzera izango bailituzke. Honek argi uzten du CD batean sartu daitekeen informazio andana. Gainera, buelta bakoitza eta aurrekoaren arteko distantzia ere oso txikia da, 1.,6 μm.
 
Informazioa dentsitate lineal konstantean gordetzen da, hots, espiralaren luzera berdina hartuta bai erdian bai kanpoan [[bit]] kantitate berdina dago. Honen eraginez, diskoaren erdialdean informazio gutxiago dago diskoaren kanpoaldean baino, espiralaren bueltaren distantzia txikiagoa delako erdialdea. Diskoa irakurtzerako garaian, aitzitik, datuen gainetik laserrak abiadura berdinean iragan beharra dauka. Ondorioz, CD irakurgailuak biratzeko abiadura aldatu behar du, beti bit kopuru berdina irakurtzeko segundo bakoitzean. Abiadura hori altuagoa da erdialdean (500 RPM) kanpoaldean baino (200 RPM).
 
=== CD-ROM ===
CD-ROM-aROMa datuak eta programak biltzeko CD-arenCDaren aldaera teknologikoa da. CD-ROM batek 870 MB-eraino informazio gorde dezake, nahiz eta gaur egun arruntenak 700 MB-ekoak diren. Entzuteko CD batekiko alde nabarmenena bertan datuak biltegiratzeko moduan dago. Datuen eskualdea CD-ROM batean sektoretan banatuta dago eta sektore bakoitzak informazio mota berdina gordetzen du. Sektore bakoitza 2352 [[Bytebyte]]koa da eta honela banatzen da:
 
* 12 Bytebyte sinkronizaziorako
CD-ROM-a datuak eta programak biltzeko CD-aren aldaera teknologikoa da. CD-ROM batek 870 MB-eraino informazio gorde dezake, nahiz eta gaur egun arruntenak 700 MB-ekoak diren. Entzuteko CD batekiko alde nabarmenena bertan datuak biltegiratzeko moduan dago. Datuen eskualdea CD-ROM batean sektoretan banatuta dago eta sektore bakoitzak informazio mota berdina gordetzen du. Sektore bakoitza 2352 [[Byte]]koa da eta honela banatzen da:
* 4 Bytebyte identifikaziorako
* 12 Byte sinkronizaziorako
* 2048 Bytebyte erabiltzailearen datuetarako
* 4 Byte identifikaziorako
* 288 Bytebyte erroreen detekzio eta zuzenketarako
* 2048 Byte erabiltzailearen datuetarako
Hala ere, erabiltzaileak ez ditu sektoreak erabiltzen, hauek baina abstraktuagoak diren eta giza ulermenetik gertuago dauden fitxeroekinfitxategiekin lan egiten du. Fitxategiak erabiltzeko estandarrak finkatuta daude eta erabiliena ISO 9660 da. Bertan, fitxeroakfitxategiak nola sailkatu behar diren eta zein ezaugarri izan behar dituzten zehazten da.
* 288 Byte erroreen detekzio eta zuzenketarako
Hala ere, erabiltzaileak ez ditu sektoreak erabiltzen, hauek baina abstraktuagoak diren eta giza ulermenetik gertuago dauden fitxeroekin lan egiten du. Fitxategiak erabiltzeko estandarrak finkatuta daude eta erabiliena ISO 9660 da. Bertan, fitxeroak nola sailkatu behar diren eta zein ezaugarri izan behar dituzten zehazten da.
 
=== CD-R ===
CD-akCDak datu handiak gordetzeko euskarri aproposa dira baina interesa galduko lukete fabrikan bakarrik grabatu ahalko balira. Horregatik, CD-R-ak direlakoak (Compact Disc Recordable edo CD grabagarria) sortu ziren. Horrela, CD-R bat etxeko PCtik bertatik grabatu daiteke, baina behin idatzitakoan ezin daiteke ezer ezabatu. Hori dela eta, WORM (Write Once, Read Multiple) motakoak direla ere esaten da.
 
CD-ak datu handiak gordetzeko euskarri aproposa dira baina interesa galduko lukete fabrikan bakarrik grabatu ahalko balira. Horregatik, CD-R-ak (Compact Disc Recordable edo CD grabagarria) sortu ziren. Horrela, CD-R bat etxeko PCtik bertatik grabatu daiteke, baina behin idatzitakoan ezin daiteke ezer ezabatu. Hori dela eta, WORM (Write Once, Read Multiple) motakoak direla ere esaten da.
 
Diskoan dauden datua ezabatu ezin daitekeen arren, bertan aldi anitzetan gorde daitezke datuak. Horrela, erabiltzaileak nahi dituen datuak saio batean gordetzen ditu eta gehiago sartu ditzake ondorengo saioetan.
 
CD-R-ak bakoitzak aurretik grabatutako espiral bat dauka, baina ez dago aluminioz osatuta, pigmentu zehargarri batez, baizik, geruza islatzaile batez inguratua. Idazteko laserrak osagai horren aurka talka egiten duenean, hau berotu eta koloregabetu egiten du. Irakurtzerako garaian, argiak geruza zehargarria iragaten du eta geruza islatzailearen islatzen da. Argiaren itzuleran, koloregabetutako eskualde batean baldin badago argiak nahiko intentsitate galtzen du eta bestela oso intentsitate gutxi galtzen du. Modu honetan, putzuak (pit), koloregabetutako eskualdeak, eta eskualde lauak (land), erre gabeko guneak, simulatzen dira. Irakurketan gertatzen diren argi aldaketak fabrikan egindako CD-etanCDetan gertatzen direnen oso antzekoak direnez, CD-ROM irakurgailu arruntetatik oso erraz erabili daiteke, inongo arazorik gabe.
 
=== CD-RW ===
 
Gordetako informazioa ezabatu ahal izateko eta berriro bertan idatzi ahal izateko sortu ziren CD-RW (CD re-writable, edo CDbehin eta berriz graba daitezkeen bergrabagarriakCDak). Espirala osatzen duen substantzia berezi batean oinarritzen da. Sustantzia horrek fase aldaketak jasaten ditu. Hau da, berezko egoeran -kristalinoan, alegia- argia islatzen du. Berotzen bada (laserraren bitartez) sustantzia egoera amorfo batera pasatzen da eta ez du argirik islatzen, modu honetara pit-ak simulatuz. Baina CD-RW-renRWaren berezitasuna honakoa da; sustantzia hori bigarren tenperatura batera (altuagoa) berotzen bada eta hozten utzi, honek egoera kristalinoa berreskuratzen du. Horrela, berriro bertan grabatzeko aukera emanaz. Prozesu hau askotan (milaka alditan) errepikatu ondoren, sustantzia honek bere propietateak galtzen ditu. Hots, sustantziak egoeraz ez aldatzeko joera erakusten du, erroreak agertu daitezkeelarik. Errore hauek asko izatera iristen direnean, disko hau ezingo da gehiago erabili.
 
== Salneurria ==
[[Fitxategi:025er_geschlossen.png|thumbnail|eskuinera|150px|CD bobina bat]]
CD-akCDak banaka eta taldekamultzoan saltzen dira. Banaka saltzen direnean, normalean,kaxarekin kaxarekinetorri etortzenohi dira. TaldekaMultzoan badatoz, ordea, kaxarekin edo gabe eros daitezke, bobina batzuetan. Bobina hauek,horiek 25 edo 50 diskotakoak izaten dira, eta merkeago saltzen dira. Adibide bezala, Datasafe markako 25 CD-ek [[2006]]ko [[Urtarril]]ean (700 MB-ekoak) 9.90 € balio dute, unitateko 0.39 €, alegia. [[byte|Megabyte]] bakoitzaren balioa 0.00055 €-koa da.
 
== Abantailak eta eragozpenak ==
 
=== Abantailak ===
 
Merkea. Euskarri hau, duen adina dela eta, oso zabaldua dago, eta beraz, edozein ordenagailuk onartzen du. Aproposak dira datu iraunkorrak mantentzeko.
 
=== Eragozpenak ===
 
Idazteko motelak dira, prozesu eta software bereziak behar dira. CD-R eta CD-RW motako diskoak hauskorragoak dira: argiak eta tenperatura altuek izorratu ditzakete, kolpe fisikoek ere bai. CD-RW ezabatzerako garaian dena batera ezabatu behar da.
 
{{commonskat}}
 
* {{eu}} [http://www.zientzia.net/artikulua.asp?Artik_kod=3530 Zientzia.net atariko artikulua: "CD-ROMa hil da, gora DVDa!" ]
 
[[Kategoria:Informatikako terminologia]]