«Gernikako bonbardaketa»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
(«Eguna,_1937-04-28.jpg» fitxategia kendu da, Ellin Beltz wikilariak Commonsetik ezabatu baitu.)
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
| guda =[[Espainiako Gerra Zibila|Gerra Zibila]]
| irudia = [[Fitxategi:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|300px|center]]
| oina = [[Gernika-Lumo|Gernikaren]]ren hondarrak
| data =[[1937]]ko [[apirilaren 26]]a
| lekua =[[Gernika-Lumo]] ([[Bizkaia]]) {{banderaikur|Euskal Herria}}<br />{{koord|43|19|N|02|40|W|region:EH-BI_type:event|display=inline}}
| emaitza =Hiriaren suntsipena
| gudulari1 ={{banderaikur|EH}} [[Eusko Gudarostea|Euzko Gudarostea]]
| gudulari2 = {{banderaikur|Alemania|nazi}} [[Hirugarren Reicha|III. Reicha]] ([[Kondor Legioa]])<br />{{banderaikur|Italia|1862}} [[Italiako Erresuma (1861-1946)|Italiako Erresuma]] ([[Aviazione Legionaria]])
| komandante1 = -
}}
 
'''Gernikako bonbardaketa''' [[1937]]ko [[apirilaren 26]]an [[Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian|Gerra Zibilean]] [[Gernika-Lumo|Gernika]] hiriak ([[Bizkaia]]) pairatutako hegazkin-erasoa izan zen. Erasoak zibilak sarraskitu zituen, eta hiria suntsitu: eraikinen %&nbsp;1 baizik ez zen zutik geratu. [[Luftwaffe]] [[nazinazionalsozialismo|naziaren]]aren [[Kondor Legioa]] eta [[italia]]r [[Faxismo|faxisten]] [[Aviazione Legionaria]]ko hegazkinak izan ziren erasotzaileak. ''Operation Rügen'' ([[euskara]]z: "Rügen operazioa") izenekoan, hildakoak, azken ikerketen arabera, 250 izan ziren;<ref>«Ondorioak» atala, [http://www.eitb.com/multimedia/infografias/gernika2/index_eu.html ''Gernikako bonbardaketa'' multimedia], EITB.</ref> tartean 126 zibil. Mendebaldeko herrialdeen begietara, [[Gernika-Lumo|Gernikakoa]]koa [[Luftwaffe]]k egin zezakeen terrore bonbardaketaren adibidea izan zen, eta halako ekintzak egiteko prestatuta zegoelako froga zen.<ref name= answers>[http://www.answers.com/topic/bombing-of-guernica-1 answers.com: ''bombing of Guernica'']</ref> Bonbardaketa [[Pablo Picasso]]ren [[Gernika (margolana)|gerraren aurkako margolan famatuaren]] gaia izan zen.
 
== [[Gernika-Lumo|Gernika]] ==
{{sakontzeko|Gernika}}
[[Gernika-Lumo|Gernika]] [[Bizkaia]]n eta [[Euskal Herria]]n sinbolo inportantea izan da, bai bonbardaketa gertatu baino lehen eta baita bonbardaketa izan eta gero ere. Ohituraz, Bizkaiko [[Bizkaiko Batzar Nagusiak|Batzar Nagusiak]] bertoko [[Gernikako Arbola|harizpean]] elkartu izan dira, horiek [[1876]]tik aurrera desegin baziren ere.
 
[[Politika|Politikoki]], [[Gernika-Lumo|Gernika]] ikurra ere bazen, Bizkaiko [[foru|foru-eskubideen]] etxetzat hartzen baitzen. [[Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian|Gerra Zibileko]] alde bietan zeuden [[EAJEuzko Alderdi Jeltzalea|Jeltzale]] zein [[Karlismo|karlistek]] eskatzen zuten [[foru]]en berrezarpena euskal herrialdeetan<ref>[[Ludger Mees]]: ''Europako herri txikien esnatzea"'' [http://www.jakingunea.com/50urte/pdf/Jakin91_66/Jakin91_66_065.pdf Online]</ref>.
 
=== Orduko egoera militarra ===
{{sakontzeko|Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian}}
[[Fitxategi:Frente del Norte - Spanish Civil War (March-Sept 1937).svg|thumb|250px|left|[[Iparraldeko frontea (Espainiako Gerra Zibila)|Iparraldeko frontearen]] garapena.]]
[[1937]]ko [[udaberri]]an [[Emilio Mola]]k zuzendutako armada matxinoak, [[Nafarroa]]ko [[errekete]]-tertzioek osatua, [[Iparraldeko frontea (Espainiako Gerra Zibila)|Iparraldeko frontea]] izeneko kanpainia hasi zuen. [[Saibigaingo gudua|Saibigainen]] eta [[Intxortetako gudua|Intxortetan]] fronte-lerroa hautsi ondoren, matxinoek [[Bilbo]] defenditzen zuen [[Bilboko Burdin Hesia|Burdin Hesia]] zuten jomuga. Bonbardaketaren egunean, [[Gernika-Lumo|Gernika]] leku estrategikoa zen [[Bilbo]]rako bidean [[Bizkaia|Bizkaiko]] [[Lur laua|Lur Edegia]] kontrolatzeko. [[AbertzaleAbertzaletasun|Abertzaleentzako]]entzako balio sentimentalaz gainera, [[EuzkoEusko Gudarostea|Euzko Gudarostearen]]ren erretreta-bidean zegoen, [[Urdaibai]]n, [[Bizkaia|Bizkaiko]] ipar-ekialdean .
 
[[Kondor Legioa]]ren bonbardaketa baino lehen, [[Gernika-Lumo|Gernikak]]k ez zuen borroketan era zuzenean parte hartu. Hala ere, [[EuzkoEusko Gudarostea|Euzko Gudarosteak]]k 23 batailoi zituen [[Busturialdea|Busturialde]] ekialdeko fronte-lerroan. Herrian bertan batailoi bi zeuden, baina aire-defentsa estatikorik gabe. Gainera, aire-armadak [[Espainiako Bigarren Errepublika|errepublikarrak]] bere hegazkinak galdu berriak baitzituen, [[EuzkoEusko Gudarostea|Euzko Gudarosteak]]k ez zuen babesik zeruan<ref>Hala ere, [[apirilaren 27]]an [[Kondor Legioa]]ren [[Messerschmitt Bf 109]] ehiza-hegazkinek [[Gernika-Lumo|Gernika]] inguruan bi hegazkin errepublikarren eraistearen berri eman zuten.</ref>
 
=== Azoka eguna ===
[[Gernika-Lumo|Gernikak]]k bere bost mila bizilagun inguruz gain, errefuxiatu asko ere hartzen zituen, [[Bizkaia|Bizkai]] ekialdetik eta [[Gipuzkoa]]tik heldurik. [[1937]]ko [[apirilaren 26]]an [[astelehen]]a zen, azoka eguna [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n. Ohikoa legez, [[Busturialdea|Busturialdeko]] baserritar eta erosle asko [[Gernika-Lumo|Gernikara]]ra joatekotan ziren salerosketak egiteko.
 
[[Astelehen]] jakin hartan azoka burutu zen ala ez gai eztabaidatua da [[historia]]larien artean. Alde batetik, [[EuzkoEusko Jaurlaritza|Euzko Jaurlaritzak]]k bonbardaketa baino lehen azoka guztien debekua agindu zuen errepideetan pilatzeak saihesteko eta jende-multzo handiak murrizteko. Azokak debekatzeko aginduaren ematea ukaezina izanagatik ere, bonbardaketa baino lehen [[Bizkaia]] osoan dagoeneko zabaldurik zen ala ez duda da. Horrexegatik, [[historia]]lari gehienek [[astelehen]] hura "..azoka eguna izango zela" esaten dute.<ref>Jesus Maria Salas Larrazabal ''"Guernica: El Bombardeo"'', [[1981]], ISBN:84-300-5188-0</ref>
 
=== Babesleku-sarea eta alerta ===
Bonbardaketan izandako hildako-kopurua [[hiribildu]]an eraikitako babesleku-sareari esker murriztu zen.
 
[[Espainiako Gerra Zibila|Gerra Zibilaren]] hasieran, [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko bizilagunentzat babesleku-sarea eraikitzen hasi ziren, [[1936]]ko [[uztailaren 22]]ko [[Otxandio]]ko bonbardaketak beldurtuta. Castor Uriarte udal-[[Arkitektura|arkitektoa]] eta garai hartan [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n oporretan zegoen Manuel Cabañes [[Ingeniaritza|ingeniari]] [[madril]]darra izan ziren proiektuaren zuzendariak. [[1937]]ko [[urtarril]]erako dagoeneko hiru babeslekuk osatutako defentsa-zibil sistema martxan zegoen. [[hormigoi]]zko lau galeria udaletxeko sotoetan, Santa Maria kaleko etxe batean eta Pasealekuan zeuden. Babesleku publikoez gainera, baziren gutxienez beste zazpi babesleku pribatu zenbait txaletetako sotoetan.
 
''"Talleres de Guernica"'', ''"Cuberterías Jypsa"'' eta ''"[[Astra, Unceta y Cia S.A.]]"'' enpresetako eraikinek beren babesleku antiaereoak zituzten. [[Astra Gaztetxeagaztetxea|Astrakoak]] oraindino zutik dirau eta [[ganga#Kanoi ganga|kanoi-ganga]] itxurako 30 [[metro]]ko galeria du.
 
Babeslekuez gain, [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko Udal Defentsa Batzarrak garatutako defentsa-zibil sistemak alerta-seinaleen sistema ere bazuen, sistema ikus-soinuduna. [[Kosnoaga]] mendiko tontorrean zegoen. Zelatariak bandera gorriak erabiliz, hegazkinak bazetozela jakinaren gainean jarri zuen Santa Maria elizako kanpandorrean zegoen beste zelataria. Horrek eraginda adarrak zituzten herriko industria guztiek jotzeari ekin zioten<ref name="refugios">[http://www.elcorreodigital.com/vizcaya/20080427/costa/refugios-vida-para-gernika-20080427.html elcorreodigital.com: ''Refugios de vida para Gernika'']</ref>.
 
== Bonbardaketa ==
 
=== Plangintza ===
Historialariek bonbardaketaren asmoari buruz egindako galderak [[1970eko hamarkada]]n esplikatu ziren, misioaren komandante eta planifikatzailearen egunkariak argitaratu zirenean. [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko erasoa eskualdean matxinoen aurreratze zabalari laguntzeko egin zuten, bertan [[Emilio Mola]]k hogeita bost batailoi zituelako.
 
[[Wolfram von Richthofen|Richthofenek]], [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko balio estrategikoa eta errepublikarren erretretarako arazoak ulertuz, [[Renteria (Gernika)|Renteria]] auzoko zubiaren eta errepideen aurkako erasoa agindu zuen<ref>[http://www.elmundo.es/1998/05/09/espana/09N0031.html Jesus Salas Larrazabal: ''Precisiones sobre el bombardeo de Gernika'']</ref><ref name= kondor>[http://web.archive.org/20040216034904/es.geocities.com/eae_cid/la_legion_condor.htm ''La Legión Cóndor'']</ref>. Zubia suntsituz eta herria bonbardatuz infanteriari lagundu nahi zioten, [[Markina-Xemein|Markinako]]ko errepublikar posizioen aurkako erasoan. Bigarren mailako helburuak ziren errepublikarren trafikoa eta hornikuntza murriztea, eta obra-hondakinak erabiliz, zubiaren konponketa eragoztea.
 
Helburuak betetzeko, [[Heinkel He 111]] bi, [[Dornier Do 17]] bat, hamazortzi [[Junkers Ju 52|Ju 52 ''Dreimotoren'']] eta hiru [[Savoia-Marchetti SM.79]] aukeratu zituzten. Bonbardaketarako bonba leherkor goi-ertainak (250 [[Kilogramo|kilokoak]]), bonba leherkor arinak (50 [[Kilogramo|kilokoak]]) eta bonba su-eragileak<ref>[http://www.h-ref.de/krieg/luftkrieg/guernica.php Holocaust-Referenz: ''Luftkrieg: Guernica. Die Erprobung der jungen Luftwaffe'']</ref> (1 [[Kilogramo|kilokoak]]).<ref>Richtofenek orduan ez zituen [[Junkers Ju 87|Ju87 A1]] (Stuka) hegazkinak, era horretako hegazkinak ez ziren [[Espainia]]ra bidaliak [[1937]]ko [[abendu]]ra arte.</ref> erabili zituzten. Guztira hogeita lau bonbaketariek hogeita bi [[tona]]ko munizioa erabili zuten<ref name= uni>[http://www.uni-kassel.de/fb5/frieden/themen/Kriegsgeschichte/piper.html Gerhard Piper: ''Guernica - Geschichte eines Luftangriffs'']</ref>. [[Wolfram von Richthofen|Richthofenek]] beste bonbardaketa bat ere prestatu zuen [[apirilaren 27]]rako, [[Messerschmitt Bf 109]] hegazkinak erabiliko zituena, hain zuzen ere. [[Wolfram von Richthofen|Richthofenek]] honela transkribatu zuen agindua [[apirilaren 26]]ko bere egunkarian:
 
{{esaera2|Aldi bereko hasiera: A/88 eta J/88 bonbardaketa misio askea [[Markina-Xemein|Markina]]-[[Gernika-Lumo|Gernika]]-[[Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz|Gerrikaitz]] gertuko kaleetan. K/88 (behin [[Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz|Gerrikaitzetik]] itzulita), VB/88 eta [[italia]]rrak [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko ekialdeko zubi eta kaleetan (tartean inguruak). Hantxe trafikoa gelditu behar dugu, azkenean etsaiaren aurkako tropa eta hornikuntzaren aurkako erabakia hartu nahi badugu. [[Juan Vigon|Vigonek]] [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko hegoaldean dauden kaleak blokeatzeko bere tropak mugitzea adostu du. Arrakasta izanda, etsaia [[Markina-Xemein|Markina]] inguruan harrapatuta izango dugu.<ref>''Setzen sofort ein: A/88 und J/88 auf Straßenjagd im Raum Marquina-Guernica-Guerriciaz. K/88 (nach Rückkher von Guerriciaz), VB/88 und Italiener auf Straße und Brücke (einschließlich Vorstadt) [sic!] hart ostwärts Guernica. Dort muß zugemacht werden, soll endlich ein Erfolg gegen Personal und Material des Gegners herausspringen. Vigon sagt zu, seine Truppen so vorzurücken, dass alle Straßen südlich Guernica gesperrt sind. Gelingt das, haben wir den Gegner um Marquina im Sack'' [http://forum.axishistory.com/viewtopic.php?t=108063 Axis History Forum].</ref>}}
 
=== Bonbardaketaren bost astinduetako lehendabizikoa ===
[[Gernika-Lumo|Gernikak]]k jasan zuen lehendabiziko astindua arratsaldeko lau eta erdietan izan zen<ref name= uni/>. Hegoaldetik etorritako [[Dornier Do 17]] batek hamabi 50 [[Kilogramo|kiloko]] bonba leherkor bota zituen.
 
Hiru [[Savoia-Marchetti SM.79]] [[italia]]rrak 15:30tan aireratu ziren [[Soria]]tik. Haien agindua bigarren astinduan "[[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko ekialdeko zubia eta kalea bonbardatzea zen, "etsaiaren atzera-egitea blokeatzeko".Haien aginduetan argi eta garbi zegoen herria bera ez bonbardatzea<ref name="buber.net">[http://www.buber.net/Basque/History/guernica-ix.html ''Guernica, Demolished'']</ref>. Iparraldetik hegoalderantz eginiko [[Gernika-Lumo|Gernikatik]]tik hirurogei [[segundo]]ko joaneko pasatze batean, [[Savoia-Marchetti SM.79|SM.79ek]] hogeita hamasei 50 [[Kilogramo|kiloko]] bonba leherkor arin bota zituzten. Vidalek<ref name="buber.net"/> momentu hartan herriaren oinazea "mugatu samarra... eraikin batzuetara murriztua" zela esan zuen, tartean San Juan eliza eta [[Izquierda Republicana]]ko egoitza.
 
Hirugarren, laugarren eta bosgarren aginduak gero etorri ziren, arratsaldeko seiak inguruan bukatuak. Hirugarrena [[Heinkel He 111]] batek egin zuen, Corrado Ricci kapitainak zuzendutako bost [[Fiat CR.32]]ek lagunduta. Laugarrena eta bosgarrena bi motorreko hegazkin [[alemania]]rrek egin zituzten. Vidalek honako hau esaten du:
 
=== Hurrengo bonbardaketak ===
Hori baino lehen, eguerdi inguruan, [[Kondor Legioa]]ren [[Junkers Ju 52]]ek [[Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz|Gerrikaitz]] inguruan bete zuten misio bat. Berriro armatzeko lurreratu eta laster aireratu ziren [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko bonbardaketa burutzeko. Iparraldetik hegoalderantz eraso zuten, [[Bizkaiko golkoa|Bizkaiko golkotik]] etorrita eta [[Urdaibai]]ko norabidea jarraituz.
 
[[Kondor Legioa]]ren lehenengo eta bigarren eskuadrila [[Burgos]]etik arratsaldeko lau t'erditan aireratu ziren, hirugarrena minutu batzuk geroago aterata. Lutzow eskuadrilako [[Fiat CR.32]] eta [[Messerschmitt Bf 109|Messerschmitt Bf 109Bek]] [[Gasteiz]]tik aurrera eman zieten eskolta. Guztira hogeita bederatzi hegazkin ziren.
 
Arratsaldeko 18:30etatik 18:45etara, hiru bonbaketari-eskuadrilek [[Gernika-Lumo|Gernika]] eraso zuten. Formazioa osatzen zuten hiru [[Junkers Ju 52|Ju 52ek]] 150 [[metro]]ko eraso-frontea sortu zuten. Aldi berean, eta bonbardaketa iraun bitartean eta hamabost minutu gehiago, [[Messerschmitt Bf 109B109|Bf 109B]] eta [[Heinkel He 51]]<ref>[http://www.spiegel.de/panorama/zeitgeschichte/0,1518,479393,00.html Der Spiegel: ''Hitlers Bomben auf Guernica'']</ref> biplanoek kaleak metrailatu zituzten, zibil asko erailtzen<ref name= Discovery>[http://tudiscovery.com/civil_war/index.shtml Discovery Channel: ''Los niños de Guernica'']</ref>.
 
== Ondorioak ==
[[Fitxategi:Luftwaffe 1kg Incendiary Bomb.jpg|right|thumb|250px|[[1936]]an [[Luftwaffe]]k erabilitako [[kilogramo|kilo]] bateko bonba su-eragilea.]]
Bonbardaketak defendatzaileen eusteko borondatea txikitu zuen, matxinoen zanpaketa erraztuz. Izan ere, apenas aurkitu zuten erresistentzia [[apirilaren 29]]an herria okupatu zutenean<ref name= answers/>. Erasoaldiek ia [[Gernika-Lumo|Gernika]] osoa suntsitu zuten: suteak eraikinen %70a guztiz hondatu<ref name="refugios"/><ref name= kondor/> eta beste %20a nahiko minduta utzi zituen. Suteak ''"Armas Astra-Unceta y Cía"'' eta ''"Talleres de Guernica"'' arma-lantegiak hondatu bazuen ere, apenas ez zuen [[Bizkaiko Batzar Nagusiak|Batzar Nagusien]] egoitza eta gertuko [[Gernikako Arbola|haritza]] ukitu. [[Wolfram von Richthofen|Richthofenek]] helburu nagusitzat adierazitako zubia ez zen ez suntsitua ezta ukitua ere. Horrexegatik huts egindako misiotzat hartu zuten, nahiz eta bonbardaketak anabasak zeharo murriztu zituen [[EuzkoEusko Gudarostea|Euzko Gudarostearen]]ren mugimendua.
 
Bonbardaketa eta hiru egun geroago, [[apirilaren 29]]an, herria okupatu zutenean, matxinoek [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n sartu eta Santa Maria elizaren fitxategiak erre zituzten, era horretan hildakoen kontaketa eragotziz.
 
Matxinoen soldadu batzuek [[Gernikako Arbola]] ebakitzeko asmoa zutenez, batailoi [[Karlismo|karlista]] batek [[Bizkaiko Batzar Nagusiak|Batzar Nagusietarantz]] jo eta arbolari omenaldia egin zioten, baita [[foru]]en ikurra bezala ohorezko guardia jarri ere. Hala ere, Jaime del Burgo kapitainak zuzendutako [[errekete]]ak heldu baino lehen, [[Tetuan]]go erregularren 1. batailoiko soldadu [[maroko]]arrek [[Gernikako Arbola]] eta [[Bizkaiko Batzar Nagusiak|Batzar Nagusiak]] babesteko goardia jarrita zegoen, [[Emilio Mola]] jeneral matxinoak bonbardaketaren berri izatean, suminduta, ikur foralak babesteko agindu zehatza eman zuen eta.
 
[[Euskal literatura]]k galera bat ere izan zuen. [[Lauaxeta|Estepan Urkiaga "Lauaxeta"]], [[Euzko Alderdi Jeltzalea|EAJren]] komisario politiko ibili zela, [[Gernika-Lumo|Gernika]] bonbardatua bisitatzera zeramatzan kazetariekin batera atxilotu eta, [[Gasteiz]]ko espetxera eramana, [[ekainaren 25]]ean fusilatu zuten<ref>[http://lauaxeta.gipuzkoakultura.net/ Gipuzkoa kultura: Esteban Urkiaga, ''Lauaxeta'']</ref>.
 
=== Heriotzak ===
Hildakoen zenbaki zehatza ez da inoiz ezaguna eta alde guztien propagandak aldatua izan da.
 
Raul Arias Ramosek ''"La Legion Condor en La Guerra Civil"'' bere liburuarentzat egindako ikerketaren arabera 250 hildako izan ziren; Joan Villarroya eta J.M. Sole i Sabatek ''"España en Llamas. La Guerra Civil desde el Aire"'' bere liburuan, berriz, 300 hildako<ref>[[El Mundo]], ''"El Bombardeo de Guernica"'', ''El Mundo'', 12. Liburukia ([[2005]]eko [[urriaurri]]a)</ref>. Iturri hauek [[Stanley Payne]] edo [[Antony Beevor]] bezalako [[historia]]lariek edota [[BBC]]<ref name= BBC/> edo [[El Mundo]]<ref name= mundo>[http://www.elmundo.es/elmundo/2007/04/26/espana/1177559395.html El Mundo: ''"Guernica recuerda el 70º aniversario de los bombardeos con un espíritu de paz"'']</ref> komunikabideek erabiliak izan dira.
 
[[Emilio Mola]]k zuzendutako Nafarroako Brigadak [[Gernika-Lumo|Gernika]] konkistatu zutenean ez zuten datu zehatzak eratzeko ahaleginik egin. [[EuzkoEusko Jaurlaritza|Euzko Jaurlaritzak]]k orduan egindako biktima kopuruen zenbaketaren arabaera gutxienez 1.654 hildako eta 889 zaurituak izan ziren. Ikerketa bakarra izanda, gatazka kanpoko ikerlariek ontzat eman zuten<ref>Gérard Brey, ''"La destrucción de Guernica"'', ''"Tiempo de Historia"'' aldizkarian, 29. zbk, [[1977]]ko apirila[http://www.sbhac.net/Republica/TextosIm/Guernica/Guernica.htm Online]</ref><ref>Herbert R. Southworth, ''"La destrucción de Guernica"'', Ruedo Ibérico, [[Paris]], [[1975]].</ref> [[1970eko hamarkada]]ra arte. Hala ere orain ez dira onartuak.
 
[[Erresuma Batua|Erresuma Batuko]] komunikabideek, bere aldetik, hildakoen kopurua gehitu zuten, hiru mila ere zirela esanez. Era horretan, [[Adolf Hitler]]rek etorkizunean halako bonbardaketak errepikatzeko gai zelako irudia azaldu nahi zuten. Hugh Thomasek [[historia]]lari [[Erresuma Batua|britainiarrak]] ehun eta mila hildakoen artean izan zela adierazi zuen, litekeena mila hildakoa izatea onetsiz<ref name=thomas>Hugh Thomas. ''"Historia de la Guerra Civil Española"''. ISBN 84-226-0874-X</ref>. "Gernikazarra" erakundeko Vicente del Palacio eta José Ángel Etxaniz [[historia]]lariek, berriz, 126 hildako besterik ez zirela izan esan dute<ref name="refugios"/>.
 
Batzar [[Frankismo|Frankistak]] hasieran gertatutakoaren bertsio faltsua eman eta euren balizko errugabetasuna aldarrikatzeko propaganda zabaldu zuten, sarraskia etsaiei haiei ([[Espainiako Bigarren Errepublika|errepublikarrei]]) leporatuz, [[Gernika-Lumo|Gernikakoa]]koa ''"gorriek eta separatistek eurek"'' egin zutela adieraziz. Bide hori jarraitu zuen ''[[Arriba (egunkaria)|Arriba]]'' egunkari [[Frankismo|frankistak]][[1970]]eko [[urtarrilaren 30]]ean hamabi hildako baino ez zirela izan esan zuen.
 
=== Heriotzak beste bonbardaketekin konparatuta ===
Jatorrizko zenbaketaren zehaztasunari buruzko zalantzak [[Bigarren Mundu Gerra]]ko bonbardaketa masiboen hildakoen kopuruen ikertzaileek sortu zituzten. [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n izandako sarraskia irregularra zen beste lekuetan izandakoa kontuan hartuta. Horrexegatik zenbakiak zertxobait harrotuak izan zirela esan zuten. James S. Corumek<ref name= corum>James S. Corum: ''"Inflated by Air. Common perceptions of civilian casualties from bombing"'', Air War College. [[1998]].</ref> [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n berrogei [[tona]] bonba bota eta 1654 hildako izan baziren, bonba-[[tona]] bakoitzeko 41 hildako izan zirela adierazi zuen. [[1945]]eko [[otsail]]eko [[Dresden]]eko bonbardaketan, berriz, 3.431 [[tona]] bonba botata, bonba-[[tona]] bakoitzeko 7,2 — 10,2 hildako "baino" ez ziren. Corumen ustetan, [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n edo [[Rotterdam]]en ikusitako aldeak propagandak sortuak izan ziren. Bere ustez, "Herri txiki bat bonbardatua eta ehunka bakan batzuk erailak izan zirela esateak eta hiri bat bonbardatua eta ia 1.700 hildako izan zirela plazaratzeak ez zuten inpresio bera izango", horrexegatik [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n 300-400 hildako inguru izan zirela esan zuen<ref name= corum/>.
 
== Bonbardaketaren garrantzi militarra ==
[[Fitxategi:Bundesarchiv Bild 101I-452-0985-36, Russland, Generäle Löhr und W. v. Richthofen.jpg|thumb|250px|right|[[Wolfram von Richthofen]] jenerala (eskuinean).]]
[[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko bonbardaketa gudaren lexikoan ‘bonbardaketa-terrore'aren adibidetzat hartu zuten. [[Kondor Legioa]]k egindakoa ez dute oroitzen bakarrik onik atera zirenenek baizik eta [[euskal Herria|euskal herritar]] guztiek.<ref name=sarrionandia>[http://www.gara.net/gaiak/testua.php Joseba Sarrionandia: ''Suntsiketa faxistaren 70.urteurrena'']</ref> Denbora pasa ahala, bonbardaketan sortutako zauriak ez zirelako ondo sendatuak.
 
=== Militarren asmoak ===
{{esaera2|Nik [Hitleri] erregutu nion [Francori] gorabeherak gorabehera laguntza ematea, lehendabizikoz, eskualdean [[Komunismo]]aren zabalkuntza eragozteko eta, bigarrenez, nire [[Luftwaffe]] gazteak alderdi teknikoak frogatzeko aukerak izateko.<ref>[http://avalon.law.yale.edu/imt/03-14-46.asp Nazioarteko Epaitegi Militarra: ''Göringen testigantza'', Nuremberg, 1946, IX. Liburukia]</ref>}}
 
Borroketan esperientzia lortzeaz gain, [[Luftwaffe]]k lehendabizikoz ekintza estrategiko batzuk saiatu zuen [[Espainiako Gerra Zibila|Espainiako Gerra Zibilean]]<ref name= Discovery/><ref name=sarrionandia/>. Bonbardaketa estrategikoaren teoriek lehendabizikoz [[1937]]ko [[irail]]ean saiatu zuen [[Iparraldeko frontea (Espainiako Gerra Zibila)|Asturiasko frontean]] "Tapizezko bonbardaketa" erabiliz. [[Gernika-Lumo|Gernikakoa]]koa ez zen [[Espainiako Gerra Zibila|Gerra Zibileko]] bonbardaketa bakarra ez [[Euskal Herria]]n ezta estatuan ere. Era berean ez zen latzena, adibidez, [[Hugo Sperrle]]k zuzendutako [[Aviazione Legionaria]]k [[1938]]ko [[martxoamartxo]]nan hamahiru aldiz bonbardatu zuten [[Bartzelona]] bonba su-eragileak eta gasdunak erabiltzen hamaika hildako sortuz.
 
"Tapizezko bonbardaketa" teknikaren erabilera [[Kondor Legioa]]ren ezaugarri bihurtu zen. James S. Corum [[historia]]lari militarrak adierazi du [[1938]]ko [[Kondor Legioa]]ren txostenak honela zioela:
Vidalek<ref name="buber.net"/> bonbardaketari buruzko beste teoriak zirriborratu zituen:
* Bonbardaketa aurreko ikuskapen-misioien ezak [[Kondor Legioa]]k helburu zehatz bat bilatu baino herria guztiz suntsitu nahi zuela adierazi zuen. [[Emilio Mola]]k, orduan matxinoen Aire-Armadaren agintari nagusia zena, [[Salamanca]] [[1937]]ko [[urtarrilaren 6]]an eskualde jendeztatuak bonbardatu baino lehen zehar-kalteak saihesteko ikuspen-misioak derrigorrez egin behar zirela agindu zuen.
* [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n [[Emilio Mola|Molaren]] agindu zehatzak bete ez zirenez, Vidalen ustez, [[Wolfram von Richthofen|Richthofenek]] [[Emilio Mola|Molaren]] edo [[Francisco Franco|Francoren]] agindu zuzenak jaso zituen<ref name="buber.net"/>.
* Zubia suntsitzeko misioa sinplea, Vidalen ustez<ref name="buber.net"/>, ez zukeen bonba su-eragileak behar izango baizik eta 10 [[kilogramo|kilokoak]]. Hogeita bi [[tona]] bonba erabiltzeak gehiegi zen helburu estatiko bakarrarentzat. Horretarako frontearen lehendabiziko egunean hirurogeita sei [[tona]] erabili zituztela adierazi zuen eta, gainera, [[alemania]]rren txostenaren arabera [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n 7.956 [[Kilogramo|kilo]] baino ez zituzten erabili.
* [[Corpo Truppe Volontarie]] armada [[italia]]rrak bake-ituna negoziatzen ari zen [[EAJEuzko Alderdi Jeltzalea|EAJrekin]]rekin eta ez zuen nahi ahaleginak kolokan jartzea hildako zibilak nahita sortuz<ref name="buber.net"/>.
 
== Orduko erreakzioak ==
[[Fitxategi:GernikakoArbola-improved.jpg|rigth|250px|thumb|[[Gernikako Arbola|Gernikako arbola]].]]
=== [[Ingeles]]ezko komunikabide eta politikariak ===
[[Ingeles]]ezko komunikabide batean [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko bonbardaketaren berria gertatu eta egun bi geroago agertu zen. [[George L. Steer]] kazetari [[britainiar]]rak bonbardaketaren lekuko izan zen, nazioartean sinesgarritasunik handiena lortu zuena. ''"[[The Times]]"'' egunkarirako bildu zuen informazio baliotsua.
 
[[George L. Steer|Steerren]] ikuspegiak geroko erreportaje guztietan eragina izan zuen. [[George L. Steer|Steerrek]] [[Alemania]]ren konplizitatea nabarmendu zuen<ref>[[The Times]], [[1937]]ko [[apirilaren 28]]: ''"Guernica was not a military objective.... The object of the bombardment was seemingly the demoralisation of the civil population and the destruction of the cradle of the Basque race."'' [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article709301.ece Online]</ref> ''Adler'' edo [[alemania]]r arrano inperiala zuten hiru bonba-zorroek argi eta garbi adierazi zuten [[Espainiako Gerra Zibila|Espainiako Gerra Zibilean]] [[Alemania]]k ofizialki agertutako neutraltasun-jarrera eta sinatutako ez parte-hartzeko ituna iruzurra besterik ez zela. Gero, erreportajea astebete batean zehar egunero izan zen argitaratua.
 
[[George L. Steer|Steerren]] erreportajea ''[[The New York Times|New York Times]]'' egunkariak argitaratua ere izan zen, munduan zirrara zabalduz. ''[[New York Post]]'' bineta bat ergitaratu zuen, non [[Adolf Hitler|Hitlerrek]] 'aire-bonbardaketa' etiketatutako [[ezpata]] odoltsu zuen eroritako zibilen meta baten gainean ''"the Holy City of Guernica"'' ([[euskara]]z: "[[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko hiri sakratua") izena zuena.
 
[[Ameriketako Estatu Batuetako Kongresua|Estatu Batuetako Kongresuko]] Agirietan [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n gas-pozoia bota zutela esan zuen. [[Erresuma Batuko Legebiltzarra|Erresuma Batuko Legebiltzarreko]] debateetan berriz, [[Gernika-Lumo|Gernika]] oker aipatua izan zen ''"open city"'' ([[euskara]]z: "hiri irekia") hitza erabiliz, hau da, militar helburuak ez zituena.
 
Oro har, [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko [[1930eko hamarkada]]n eratutako bonbardaketekiko izua areagotu zuen, etortzekotan zegoen [[Bigarren Mundu Gerra]]n hiriak mapetatik kendu zezakeen erasoaldia.
 
=== [[Espainia]]ko komunikabide eta politikariak ===
Bonbardaketa eta gero, [[Frankismo|frankistek]] suntsipena ''"gorriek eta separatistek eurek"'' egin zutela<ref> [http://www.publico.es/espana/206623/mentiras/mister/franco Público: ''Las mentiras de Mr Franco'']</ref> esan zuten, lehen [[Irun]] edo [[Eibar]] erre zuten bezala. Izan ere, [[Irungo gudua]] eta gero [[sozialismo|sozialistek]] eta [[Anarkismo|anarkistek]] [[Irun]] dinamitatu zuten, kiskalitako lurraren estrategia erabiliz. [[Gernika-Lumo|Gernika]] arma eta lehergaien biltegia izan zela ere esan zuten, sutea areagotu zuena. Ez zuten ezeztatu hiria bonbardatu izan zutela baina kazetarien erreportajeak propagandatzat jo zuten. Kanpoko zenbait kazetarik, tartean orduan Errepublikazalea zen [[Brian Crozier]], esan zuen [[EuzkoEusko Gudarostea|Euzko Gudarostearen]]ren hiria dinamitatzeak bonbardaketaren ondorioak areagotu zituela. Hala ere, gehienek Steerrek hasitako ikuspegia jarraitu eta benetan gertatutakoa azaldu zuten. [[Frankismo|Frankisten]] bertsio ofizialak [[Espainiako Gerra Zibila|gerra]] amaitu eta gero iraun zuen. [[George L. Steer|George Steerren]] idatziak galaraziak izan ziren. Bonbardaketaren lehendabiziko aipamena [[1949]]an ''"Ejército"'' aldizkarian herria okupatu zuen militar batek idatzi zuen. [[1970eko hamarkada]]n azkenean bertsio ofiziala aldatu zen, nahiz eta ''[[Arriba (egunkaria)|Arriba]]'' egunkari [[Frankismo|frankistak]] [[1970]]eko [[urtarrilaren 30]]ean hamabi hildako baino ez zirela izan esan, [[1971]]eko [[Espainiako ArmadaIndar Armatuak|Espainiako Armadaren]]ren Zerbitzu Historikoko [[Espainiako Gerra Zibila]]ren monografiaren ''"Vizcaya"'' liburukian gertatutakoa esan zuten.
 
Hildakoen kopurua murrizteaz gain, matxinoek [[Bilbo]]tik etorritako suhiltzaileen atzerapenari egotzi zioten errua. Salaketa hau Vidalek ezeztatua izan zen<ref name="buber.net"/>.
=== Euskal Herriko hedabide eta politikariak ===
 
''Eguna'' egunkarian, bonbardaketatik bi egunera —apirilaren 28an—, albiste nagusia hau izan zen: «Gernika, euskotarren uri maitea, birrindu nai izan dabe zearo». Euskal Herriko politikariek beren laztura azaldu zuten, [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n gertatutakoaren berri izan zutenean. [[EuzkoEusko Jaurlaritza|Euzko Jaurlaritzaren]]ren Herrizaintzako sailburu [[Telesforo Monzón|Telesforo Monzon]] bonbardaketaren lekuko izan zen, eta ondorengo telegrama hau bidali zion Jaurlaritzako lehendakariari [[1937]]ko [[apirilaren 27]]an:
{{esaera2|[[Gernika-Lumo|Gernika]] bazen puntu Gaur txingar eta errautsak besterik ez da puntu Une honetan oraindik sutan dago bonbardaketa oso bizia bonba su-eragileek guztiz hondatu dute puntu [[Ramon Maria Aldasoro|Aldasoro]], [[HeliodoroEliodoro de la Torre|Torre]] eta hirurok hara heldu ginen izuturik puntu Hamar mila emakume eta umek errepideetatik ihes egiten dute arratsalde honetan bezala bihar egunsentian hegazkinek metrailatuak izatearen beldur puntu Hondamendi honen aurrean eta [[Bilbo]] aste honetan ere suntsitzearen mehatxua gaur bertan egin digutenez egoeraren larriaz jabetzea baino ez dugu eskatzen.<ref>Jatorrizko testua, [[gaztelania]]z: ''Guernica fue Punto Hoy no es más que brasa cenizas Punto En este momento arde todavía pueblo tres horas bombardeo intensísimo bombas incendiarias lo han destrozado totalmente Punto Aldasoro, Torre, yo llegamos allí espantados Punto Diez mil mujeres niños huyen carreteras temiendo ser ametrallados por aviación mañana al amanecer como lo fueron esta tarde Punto Ante esta catástrofe con amenaza hecha hoy mismo destrozar incendiar Bilbao esta semana sólo suplicamos háganse cargo situación angustiosa''</ref>}}
 
[[Jose Antonio Agirre]] lehendakariak telegrama jaso eta honako adierazpena egin zuen:
{{esaera2|[[JainkoaJainko]]renaren eta denok epaituko gaituen [[Historia]]ren aurrean, adierazten dut hiru ordu eta erdiz [[alemania]]r hegazkinek amorru bizian errauts bihurtutako [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko [[hiribildu]] historikoan biztanleria zibil babesgabea bonbardatu zutela, emakumeak eta umeak [[metrailadore]]en suaz jazarriz; asko hil dituztela, eta gainerakoek izu-ikarak zoraturik ihes egin dutela.<ref>Jatorrizko testua [[gaztelania]]z: ''Ante Dios y ante la Historia que a todos nos ha de juzgar, afirmo que durante tres horas y media los aviones alemanes bombardearon con saña desconocida la población civil indefensa de la histórica villa de Gernika reduciéndola a cenizas, persiguiendo con el fuego de ametralladora a mujeres y niños, que han perecido en gran número huyendo los demás alocados por el terror.''</ref>}}
 
[[Indalecio Prieto]] [[bilbo]]tarra, [[1937]]ko [[maiatz]]ean [[Espainiako Bigarren Errepublika|Errepublikako]] Defentsa Ministroa izandakoa, erbestean zela, [[Frankismo|frankisten]] bertsio faltsua deuseztatzeari lotu zitzaion.<ref>[http://www.sbhac.net/Republica/TextosIm/Prieto/Prieto.htm Indalecio Prieto: ''Guernica, la mártir'']</ref>
 
== Ondarea ==
Steerren [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko bonbardaketaren kinka larriari buruzko erreportajea hain estimatua zen [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n non Udaletxeak bere omenez kale baten izena (''George Steer kalea'') eta [[brontze]]zko busto bat jarri baitzizkioten. Honela dio bustoaren inskripzioak<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article709276.ece] Guernica honours Times man for telling its story</ref>:
<center>"George Steer, kazetaria, munduari [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko historia azaldu zuena."<ref>[http://www.timesonline.co.uk/article/0,,13509-2151127,00.html The Times: ''The Tragedy of Guernica'']</ref></center>
 
Halaber, 2010. urtean Bilboko Udalak [[Atxuri]] auzoko kale bati George Steer izena ipini zion. Irekiera ekitaldian George Barton Steer, kazetariaren semea, eta bere iloba Sophie izan ziren<ref>[http://www.deia.com/2010/10/08/bizkaia/bilbao/-bilbao-homenajea-al-periodista-ingles-que-informo-del-bombardeo-de-gernika-] Bilbao dedica una calle a George Steer que informó del bombardeo de Gernika (gazteleraz)</ref>.
 
[[Frankismo|Frankisten]] ahaleginak erreportajeen zabalkuntza murrizteko, [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko historia adibide bihurtu zen [[XX. mendemendea|XX. mendeko]]ko historian.
 
=== [[Pablo Picasso|Picassoren]] margolana ===
{{sakontzeko|Gernika (margolana)}}
[[Pablo Picasso]] pintore [[espainia]]rrak, sarraskiak hunkiturik, [[1937]]an bertan margotu zuen mundu osoan ezaguna den eta gerraren aurkako ikur bilakatu zen ''"[[Gernika (margolana)|Gernika]]"'' margolan handia. Horretarako, lehen egindako margolana egokitu zuen<ref>[http://www.pbs.org/treasuresoftheworld/a_nav/guernica_nav/main_guerfrm.html PBS: ''Guernica: Testimony of War'']</ref> [[Paris]]ko Nazioarteko Erakusketan [[Espainiako Bigarren Errepublika]]ko Gobernua ordezkatzeko. Nahiz eta [[Pablo Picasso|Picassok]] laster margolana bat egiteko eskakizuna onartu, ez zen etorria [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko historia entzun arte. Margolana hunkitu zituen munduko kontzientzia asko eta ikur bihurtu zen [[Frankismo]]aren aurkako borrokan<ref name="ElMundoIbarretxe">[http://www.elmundo.es/elmundo/2007/06/29/cultura/1183129952.html El Mundo: ''Ibarretxe reclama para siempre el Guernica'']</ref>. Egun jatorrizkoa [[Madril]]go [[Sofia Erregina Museoa|Museo Nacional Centro de Arte Reina SofíaSofían]]n dago eta tapizko kopia [[New York]]eko [[Nazio Batuen Erakundea|NBEko]] egoitzan gudaren izua gogorazteko.
 
=== [[Gaztelania]]zko literatura ===
[[Blas Otero|Blas de Otero]] [[bilbo]]tar idazleak eta [[Nobel sariSariak|Nobel saridun]]dun [[Gabriela Mistral]] [[txile]]tarrak ''"Guernica"'' eta ''"Árbol de Guernica"'' izeneko poemak, hurrenez hurren, idatzi zituzten.
 
=== Euskal Herriko artelanetan izandako oihartzuna ===
[[Nemesio Manuel Sobrevilla]]k,<ref>[http://www.cine-vasco.com/ Euskal Zinema]</ref> [[1937]]. urtean bertan, 23 [[minutu]]ko ''[[Gernika (filma)|Gernika]]'' film dokumentala egin zuen,<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0028962/ Artikulua imdb.com]</ref> bonbardaketa eta geroko irudiak eta [[BizkaiBizkaia|Bizkaitik]]tik ihes egitera behartutako umeak grabatuta.<ref>[http://www.euskonews.com/0314zbk/artikuluak/08170825.pdf Koldo Larrañaga eta Kike Calvo, ''Historia de la Cinematografía Vasca'']</ref>
 
[[1988]]an [[Kortatu]] musika taldeak ''[[Azken guda dantza]]'' albumean ''Gernika 37-87'' abestia argitaratu zuen.<ref>[http://eu.musikazblai.com/kortatu/gernika-37-87/ Hitzak musikazblai.com-en]</ref>
 
[[2007]]an [[Bernardo Atxaga]] [[gipuzkoa]]r idazleak ''[[Markak. Gernika 1937]]'' saiakera-liburua kaleratu zuen,<ref>[http://www.atxaga.org/bibliografia/gernika-markak Liburuaren aipamena idazlearen webgunean]</ref> [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n gertatutakoari buruz gogoeta eginez eta orduko hainbat material jatorrizko berreskuratuz.
 
=== [[Alemania]]ren barkamena ===
 
=== Bonbardaketaren 70. urteurrena ===
[[2007]]an bonbardaketaren 70. Urteurrena zela eta, [[Eusko Legebiltzarra]]ren presidentea zen [[Izaskun Bilbao]]k, [[Bakearen Nobel Saria]] irabazi zuen [[Adolfo Pérez Esquivel]], [[Hiroshima]], [[VolgogradoVolgograd]]o, [[Pforzheim]], [[Dresden]], [[Varsovia]] eta [[Oświęcim]]go ([[Auschwitz]]) ordezkariak eta bonbardaketatik bizirik ateratako zenbait lagun hartu zituen [[Gernika-Lumo|Gernikan]]n. Bileran bonbardaketaren irudiak ikusi, 250 hildako oroitu eta "Gernikako Bake Agiria" irakurri zuten, [[Gernika-Lumo|Gernika]] munduko bake hiriburu bihurtu zedila eskatuz<ref name= mundo/><ref name= BBC/>
 
=== Beste bonbardaketekin konparaketa historikoak ===
* [[Dresden]]: [[1945]]eko [[otsailaren 13]] eta [[otsailaren 14|14an]], [[Erresuma Batua|Erresuma Batuko]] [[Royal Air Force|RAFek]] eta [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetako]] Aire Armadak 7.100,5 [[tona]] bonba bota zuten [[Dresden]]en 24.000 eta 40.000 arteko hildako sortuz<ref>[http://www.fpp.co.uk/books/Dresden/index.html Apocalypse 1945: ''The Destruction of Dresden'']</ref>. [[2003]]an Bonbardaketaren 58. urteurrena gogorazteko [[Gernika-Lumo|Gernika]] eta [[Dresden]]eko bonbardaketen bizirik zirauen lagun batzuk Agiri bat irakurri zuten<ref>[http://www.internationalnetworkforpeace.org/spip.php?article210 International Network for Peace]</ref>.
* [[Hiroshima]]: [[1945]]eko [[abuztuaren 6]]an [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetako]] Aire Armadak [[Hiroshima eta Nagasakiko bonbardaketa atomikoaknuklearrak|Hiroshima bonbardatu]] zuen<ref>[http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm David Rezelman: ''The atomic bombing of Hiroshima'']</ref>. Bonba nuklear bakarrak 140.000 hildako sortu zituen [[Japonia]]ko hiri honetan<ref>[http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html Radiation Effects Research Foundation]</ref>. [[2007]]an [[Hiroshima]]ko alkatea zen Tadatoshi Akibak [[Gernika-Lumo|Gernika]] eta bere hiriko esperientziak alderatu zituen<ref>[http://www.mayorsforpeace.org/english/speech/Gernika.html Mayors for Peace]</ref>.
* [[Irak]]: [[2003]]ko [[otsailaren 5]]ean [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetako]] ordezkariak ziren [[Colin Powell]] eta [[John Negroponte]]k [[Nazio Batuen Erakundea|NBEko]] egoitzan [[Irak]]eko gudan izandako jarrera azaltzeko hitzaldia egin eta errezel urdin bat erabili zuten [[Pablo Picasso|Picassoren]] [[Gernika (margolana)|margolana]] ezkutatzeko<ref>[http://www.slate.com/id/2078242/ Slate: ''What's so controversial about Picasso's Guernica?'']</ref>. Laurie Brereton, [[Australia]]ko ordezkariak ekintzaz konturatu eta [[Gernika-Lumo|Gernika]] eta [[Irak]]eko bonbardaketak erkatu zituen<ref>[http://www.commondreams.org/views03/0209-04.htm Common Dreams: ''The Lessons of Guernica'']</ref><ref name= uni/>.
* [[Gazako zerrenda|Gaza]]: [[2008]]ko [[abenduaren 27]]an [[Israel]]ek "[[2008-2009ko Gazako gatazka|Berun Urtu operazioa]]" hasi eta [[Gazako zerrenda|Gaza]] bonbardatu zuen<ref>[http://www.imemc.org/article/53470 International Middle East Media Center: ''Ki-moon” Israel should halt excessive force, disproportionate attacks against the Palestinians”'']</ref>. [[PalestinakoPalestinar Aginte Nazionala|Palestinako Aginte Nazionalaren]]ren [[Mustafa Barghouthi]]k [[Gazako zerrenda|Gaza]] eta [[Gernika-Lumo|Gernikako]]ko bonbardaketak lotu zituen idatzitako artikulu batean<ref>[http://www.huffingtonpost.com/mustafa-barghouthi/palestines-guernica-and-t_b_153958.html Palestine's Guernica and the Myths of Israeli Victimhood]</ref>.
 
== Erreferentziak ==
* Boling, Dave: ''"Guernica: A Novel"'' Bloomsbury, [[Ameriketako Estatu Batuak|AEB]], [[2008]]
 
=== [[AlemanieraAleman]]zieraz ===
* Maier, Klaus A.: ''"Guernica 26.4.1937: Die Deutsche Intervention in Spanien und der "Fall Guernica""'' [[Friburgo Brisgoviakoa]]: Rombach, [[1975]] 9783793001768
* GEO Ausgabe ''"05|Mai [[2007]]'': ''"Guernica"'' (Jens Schröder)
252.705

edits