Ireki menu nagusia

Aldaketak

218 bytes added ,  Duela 4 urte
t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
 
[[Fitxategi:Nepal Mount Everest And Ama dablam.jpg|thumb|right|270px| [[Everest]] mendia, munduko mendirik garaiena.]]
'''Nepal''', ofizialki '''Nepalgo Errepublika Demokratiko Federala''' (संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल) [[Erdialdeko Asia]]ko estatu [[estatu itsasgabe|itsasgabea]]a da, lurren gehiengoa [[Himalaia]]n kokatua. Bertan dago [[Everest]] mendia, munduko garaiena (8.848 m). Mugakideok ditu: [[Txinako Herri Errepublika|Txina]] ([[Tibet]]) iparraldean eta [[India]] hego, eki eta menbebaldean. [[2008]]ko [[maiatzaren 28]]an Errepublika aldarrikatu zuen Legebiltzarrak. Data hori arte, Munduko erresuma [[hinduistahinduismo|hindu]] bakarra izan zen: biztanleen % 80 erlijio horretakoa baita.
 
Hiriburua eta hiri handiena [[Katmandu]] da.
=== Eremuak ===
 
Ondorioz hiru eremu geografiko bereizten dira: Alde batetik mendi garaien eremua, '''Parbat''' izenekoa, [[glaziar]] erraldoiez estalia dagoena. Oso jende gutxi bizi da. Bestetik mendixken eremua, '''Pahad''' izenekoa, mila eta lau mila metro arteko altuera artean dagoena. Ibar zabalak ditu, [[Katmanduko ibarra]] adibidez. Jendearen gehiengoa eremu honetan bizi da. Azkenik '''[[Terai ordokia|Terai lautada]]''', geografikoki [[India]]ren jarraipena dena, beroa eta hezea. [[Arroz]] soro zabalak eta [[oihan]] [[klima tropikal|tropikala]] duten parke nazionalak daude bertan.
 
Nepalek bost urtaro ditu: uda, [[montzoi|montzoi garaia]], udazkena, negua eta udaberria. [[Terai lautadaordokia|Terai lautadan]]n montzoia bereziki gogorra izaten da, ibaiek uholde handiak izaten baitituzte.
 
=== Mendiak ===
 
[[Himalaia]] mendikatea bete betean hartzen du Nepalek, eta bertan daude 14 zortzimilakoetatik erdia baino gehiago.
* [[Everest]] (8.848m): Munduko mendirik altuena. [[Tibet]]ekin ([[Txinako Herri Errepublika|Txina]]) mugan dago.
* [[Kanchenjunga|Kangchenjunga]] (8.586 m): Munduko hirugarren mendi altuena. [[India]]rekin mugan dago.
* [[Lhotse]] (8.516m): Munduko laugarrena. [[Tibet]]ekin mugan dago.
* [[Makalu]] (8.485m): Munduko bosgarrena. [[Tibet]]ekin mugan dago.
* [[Karnali ibaia]]: Mendebaldean dago. 1.080 kilometroko luzera du eta bere arroa 127.950 km²-koa da.
* [[Gandaki ibaia|Gandaki/Narayani ibaia]]: Erdialdean dago. 630 kilometroko luzera du eta bere arroa 46.300 km²-koa da.
* [[Kosi|Koshi ibaia]]: Ekialdean dago. 729 kilometroko luzera du eta bere arroa 95.156 km²-koa da.
 
=== Parke Nazionalak ===
 
Hamar Parke Nazional eta basabizitzaren hiru erreserba ditu Nepalek. [[Chitwan Parke Nazionala]] ([[Terai lautadaordokia|Terai lautadan]]n) eta [[Sagarmatha Parke Nazionala]] ([[Himalaia]] mendikatean) dira ezagunenak eta bisitatuenak.
 
=== Hiriak ===
=== Hasierako erresumak ===
 
''Kiratiak'' k.a 563 urtean iritsi ziren inguru hauetara. [[Asoka|Ashoka]] enperadoreak k.a. III mendean bere menpe izan zuen lurraldea eta ondoren hainbat dinastiaren aginteak etorri ziren, ''Kirat'', ''Licchavi'', ''Thakuri'', ''Malla''... gehienak [[hinduismo|hinduistak]], [[Terai ordokia|Terai lautada]] baitzen beren bizilekua. Hala ere [[Siddhartha Gautama|Buda]] hemen jaio zen eta budistentzako lau leku sakratuetatik bat Nepalen dago, [[Lumbini]] hain zuzen ere. [[Katmanduko ibarra]]ren jabe ziren [[newari]]ak izan ziren XVIII menderarte Nepalgo erresumaren muina. Hiriburua [[Bhaktapur]] zuten baina [[Katmandu]] zen hiri handiena eta jauregi ederrak zituzten [[Patan]]en ere.
[[Fitxategi:Patan temples.jpg|thumb|left|Tenplu hinduak [[Patan]] hirian, Erdi Aroko hiru Newar erresuma bateko hiriburua]]
[[Fitxategi:Kaji Manik Lal Rajbhandari with King Tribhuvan.JPG|thumb|left|1952ko gobernua. Tribhuvan erregea erdian uniformez]]
=== Nepalgo gerra zibila ===
 
Hala ere, egoerak okerrera egin zuen eta [[1990]]ean Nepal [[monarkia konstituzional]]a bihurtu zen, erregeak botere garrantzitsuak eta lausoak gordetzen bazituen ere. Ezegonkortasun politikoa areagotu baino ez da egin, batik bat [[1996]]tik, alderdi [[komunismo|komunista]] eta [[maoismo|maoista]] matxinatu zenetik hain zuzen ere. [[Monarkia]] eta sistemako alderdi nagusiak ditu jomugan, instituzio feudalak eraitsi eta errepublika eraikitzeko nahian. Horrek guztiak gerra zibila eragin du: 13.000 lagun hil dira bertan.
 
Giro honetan errege familia osoaren erailketa etorri zen. 2001ean Dipendra printzea Katmanduko ''Tribhuvan Sadan'' jauregian armaturik sartu eta bere aita eta anai arrebak hil zituen. Ondoren bere buruaz beste egin zuen, errege familia ondorengorik gabe gelditu zen orduan. Birendraren anaia gaztea zen [[Gyanendra Nepalgoa|Gyanendra]] bihurtu zen errege.
=== '''Madhesiak''' ===
 
[[Terai lautadaordokia|Terai lautadako]]ko [[hinduismo|hinduistak]] eta beraz hauek ere kasta sistemaren arabera banatuak. Bost milioi biztanle inguru dira. Beraien hiri nagusia [[Janakpur]] da.
 
=== '''[[Newari]]ak''' ===
=== '''[[Sherpa]]k''' ===
 
155.000 sherpa inguru daude Nepalen, eta mendi garaietan kokatzen dira. [[TxinaTxinako Herri Errepublika|Txinako]]ko [[Sichuan]] probintziatik etorritakoak dira. Erlijio budista daukate.
 
=== '''Gurung''' ===
252.705

edits