«Kataluniako historia»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
 
'''Kataluniako historia''' berez ''[[Katalunia|Catalunya]]'' ([[Katalunia]]) izena [[XII. mendea]]n [[Frankoak|frankoen]] itzalpetik piskanaka bereiztuz [[Hispaniako Marka]]ko ekialdeko konderri multzoa izendatzeko erabiltzean hasi zen.
 
== Izena ==
Gaur egun oraindik ''Catalunya'' izenaren jatorria zehaztugabe dago eta interpretazio asko ditu. Teoria baten arabera ''gazteluen lurraldea'' (''terra de castells'') izendapenatik letorke,<ref>[http://www.gencat.cat/catalunya/cat/historia/historia2.htm Kataluniaren osaketa] {{ca}}</ref> [[castlà]] edo gazteluaren agintariaren izenetik eratorria.<ref>[http://neni.galeon.com/aficiones1345631.html Katalunia eta katalanari buruzko bitxikeriak] {{ca}}</ref><ref>[http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=1342520&orden=0 Kataluniako Etimologia] {{es}}</ref> Teoria honek dioenez, [[gaztelania]]zko ''Cataluña'' izendapena ere parekidea litzateke. Beste teoria baten arabera aldiz, ''Catalunya'' izena ''Gotholàndia'' izendapenetik letorke, hots, [[godo]]en lurraldea; izatez, maiz [[franko (argipena)|frankoek]]ek katalan lurraldeari nahiz [[iberiar penintsula]]ri ''Gòtia'' deitzen omen zieten.
 
[[Fitxategi:NASA Satellite Catalonia.jpg|thumb|left|230px|Kataluniako [[NASA]]ren [[satelite]] bidezko irudia.]]
 
'''Talunya''' edo '''Taluniya''' delakoa [[Lleida]]tik hurbil zegoen [[Al-Tagr al-Ala]] musulmandar lurraldeko udalerri baten izena zen. [[Al-'Udrī]] (1002 — 1085)<ref>[http://books.google.cat/books?id=nrGpXHsfL3UC&printsec=frontcover&hl=ca#v=onepage&q&f=false Textos i Estudis de Cultura Catalana. Història. Miquel Coll i Alentorn. Curial Edicions Catalanes. Publicacions de l'Abadia de Montserrat. 185. orr. 2011ko irailaren 9a.]</ref> historialari eta geografo [[musulman]]darrak bere ''Tarsi al-akhbār'' idazlanean aipatua da. Honen arabera, udalerria [[Lleida]] eta [[Huesca]]ren artean kokatua zegoen, ondorioz aditu askok gaur egungo [[Monzón]] udalerria dela uste dute. Izenak udalerriari [[iberiarrak|iberiar]] jatorria ematen dio. Mairuen garaian, Monzón udalerriak ''kalat Talunya'' izeneko [[gotorleku]] edo [[gaztelu]] bat izan zuen ([[arabiera]]z gaztelu=''kalat''), gaztelu hitza izendatzeko ''ka-'' laburdura erabiliz, ''ka Talulnya'' litzateke ([[euskara]]z ''Talunyako gaztelua''). Hipotesi honen arabera, [[arabia]]rrek [[Hispaniako Marka]]n bizi zirenei «''ka Talunya''-tik haratago bizi direnak» deitzen omen zieten. Jatorri arabiarrak, iberiar leku izenaren bitartez, ''català'' biztanle izena eta ''Catalunya'' leku izenaren arteko elkarrekikotasun eza azalduko luke.<ref>[http://books.google.cat/books?id=nrGpXHsfL3UC&hl=ca Textos i Estudis de Cultura Catalana: Història. Coll i Alentorn, Miquel. Curial/Abadia de Montserrat. Bartzelona. 1992, 185. orr. isbn=9788478262997]</ref>
 
Beste teoria batzuen arabera, izena kondairazko [[Otger Cataló]] [[germania]]r printzearengandik eratorria litzateke, edota [[Vallès]] eta [[Barcelonès]] eskualdetako lurretan bizi zen tribuak jasotzen zuen [[lazetano|Iaketani]] ezizenetik, [[italia]]rren eraginez ''katelans'' izendapenera eraldatu eta handik gaur egungo ''catalans'' (''katalanak'') izenean amaitzeko.<ref>[http://www.histocat.cat/pdf/talaiotic_1.pdf El Misteri de la Paraula Cathalunya] {{ca}}</ref>
[[K. a. 218]]. urtean [[Erromatar Inperioa]]k gaur egun Katalunia kokatzen den lurraldea konkistatu eta [[Tarraconense]] probintziaren barnean egon zen. [[V. mendea]]n [[godo]]ek lurraldea bereganatu eta [[Toledoko Erresuma]]ren zati bilakatu zen.
 
[[712]]an [[musulman]]ek [[bisigodo]]ak garaitu eta lurraldearen jabe egin ziren, baina mende honen amaieran [[franko (argipena)|frankoek]]ek [[Karlomagno]]ren babesaz musulmanak lurraldearen iparraldetik kanporatu eta [[Hispaniako Marka]] osatu zuen.<ref>[http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761556976_4/Catalunya_Catalu%C3%B1a.html#s13 Cataluña. es.encarta.msn.com Historia. MSN Encarta gaztelaniaz. 2009ko irailaren 27a.] {{es}}</ref> [[Septimania|Gothia]] zeritzon lurralde hau konderrietan antolatu zen, baina [[karolingiar leinua]] amaitzean bertako kondeek ez zioten errege leinu berriari men egin. [[Kataluniako konderriak|Kataluniako konderri]] hauek gaur egun [[Katalunia Zaharra]] ({{lang|ca|''Catalunya La Vella''}}) izenez ezagutzen den lurraldea osatu zuten.
 
[[Fitxategi:Cortes Catalanas.jpg|thumb|left|170px|Kataluniako Gorteak irudikatzen dituen [[XV. mendea|XV. mendeko]] miniatura.]]
 
[[Bartzelonako konderriaKonderria|Bartzelonako kondea]] zen [[Erramun Berenger IV.a|Ramon Berenguer IV.a Bartzelonakoa]] inguruko hainbat konderrietaz nagusitu eta [[1137]]an Aragoiko erregearen alaba zen [[Petronila Aragoikoa]]ren ezkondu zen, ondorioz bi leinuen arteko batasuna gauzatuz. Haien semea [[Alfontso II.a Aragoikoa]], Aragoiko erregea eta Bartzelonako kondea bilakatu zen, ordura arte elkarren artean ezberdinak ziren katalan konderriak batu zituen, horretarako izaera juridiko eta kulturala zuten hiru agiriez baliatu zelarik: ''[[Usatici Barchinonae]]'' ("Bartzelonako Erabilerak"), ''[[Liber domini regis]]'' ("Errege Jabegoaren Liburua") eta ''[[Gesta Comitum Barchinonensium]]'' ("Bartzelonako Kondearen Balentriak"). Argiri hauek Katalunia [[Erdi AroAroa|Erdi Aroko]]ko [[estatu]] gisa eratu zuten, lege egitura batasun bat eta kultur erreferentzi amankomunak jasoz, bai eta mugak zehaztuz ere: «[[Salses]]en hasiz [[Tortosa]] eta [[Lleida]]n amaitzen den lurraldea» («de Salsis usque Dertusam et Ilerdam cum suis finibus»). Administratiboki, Katalunia eskualde izaerako lege egitureketa bat jaso zuen: [[Vegueria]]k direlaroak, hauetako bakoitzaren ''veguer'' edo agintariak erregearen ordezkariak zirelarik. Katalunia estatuaren sorrera [[Aragoiko errege-erreginen zerrenda|Aragoiko erregearen]] lege agirietan ''Cathalonia'' izendapena agertzen denean adierazia dago, aurreko esanahi geografiko arruntetik eremu politiko eta etniko zehaztu baten izendapena izatera iragan zelarik.
 
[[1319]]an [[Jakue II.a Aragoikoa]]k [[Aragoiko Erresuma]], [[Valentziako Erresuma]], [[Mallorcako Erresuma]] eta Kataluniaren batasuna finkatu eta estatu ezberdinen arteko batasun ahaltsu baten bidez<ref>''"El impulso decisivo vino de la mano de Jaime II, que con gran habilidad transformó la unión dinàstica en una federación de Estados, todavía imperfecta, pero de gran efectividad, sobre todo cara a la proyección mediterránea de la Corona, utilizando para ello las Cortes particulares de cada Estado, delimitando las fronteras entre ellos, y dotándolos de administraciones y gobiernos similares, aunque conservando sus particularidades fiscales, monetarias o judiciales. Como señaló E. Sarasa (La Corona de Aragón en la Edad Media, Zaragoza, 2001) "la dualidad monarquía común y diversidad territorial parece que fue la clave del éxito de la Corona de Aragón como realidad histórica, al margen de las denominaciones aplicadas por algunos autores (Imperio catalano-aragonés, Confederación catalano-aragonesa, Condes-Reyes, etc.). En tiempos de Jaime II "Corona de Aragón" (Corona Aragonie) era la denominación habitual para el dominio real. La monarquía cohesionaría la actuación exterior de los tres Estados, cuyos objetivos eran similares, pero siempre tratando de equilibrar las fuerzas centrales y las periféricas; de modo que para fortalecer el conjunto, Jaime II promovió en la Cortes de Tarragona -en 1319- el Privilegio de Unión, proclamando la indivisibilidd de los tres Estados que integraban la Corona de Aragón, y en el juramento real se introdujo la fórmula de mantener íntegra y unida la Corona. En definitiva, La Corona de Aragón era la Corona del rey. No olvidemos, por lo demás, que la Corona de Aragón no fue sólo una construcción política, sinó también una potencia mercantil, marítima y cultural de primer orden en el Mediterráneo, cuyo éxito se basó en el papel de la monarquía como institución indiscutible y aglutinadora, posición que se afirmó en el tránsito de los siglos XIII y XIV, precisamenet durante el reinado del rey Justo."'' Hinojosa Montalvo, José; Jaime II y el esplendor de la Corona de Aragón; 268-269. orr.</ref> [[Aragoiko koroa|Aragoiko Koroa]] sortu zuen,<ref>[http://www.seacex.es/Spanish/Publicaciones/126/corona_aragon_08_03_expan.pdf «La expansión: el Casal d'Aragó (1213-1412) / L'expansió: el Casal d'Aragó (1213-1412)»], en [[Ernest Belenguer]], Felipe V. Garín Llombart y Carmen Morte García, ''La Corona de Aragón. El poder y la imagen de la Edad Media a la Edad Moderna (siglos XII - XVIII)'', Sociedad Estatal para la Acción Cultural Exterior (SEACEX), Generalitat Valenciana y Ministerio de Cultura de España - Lunwerg, 2006. ISBN 84-9785-261-3: ''"Entre los siglos XII y XIV, la documentación poco habla de Corona de Aragón y más del [[Aragoiko koroa|Casal d'Aragó]], si bien la expresión de Corona de Aragón ya se observa con Jaime el Justo, prevaleciendo así el título jerárquico del reino por delante del de condado y principado.|Belenguer, Garín Llombart y Carmen Morte, «La expansión: el Casal d'Aragó (1213-1412) / L'expansió: el Casal d'Aragó (1213-1412)», ''op. cit''. 2006.</ref> betiere lurralde bakoitzaren berezitasunak errespetatuz eta elkarren artean antzekoak eta parekideak ziren politika egiturak garatuz: Legebiltzarrak, Generalitateak eta konstituzio sistema. [[Aragoiko Etxea]] zena [[Trastamara leinua|Trastamara Leinua]] eta [[Habsburgo|Habsburgo Leinuarekin]] elkartzeak ez zuen Aragoiko Koroa osatzen zuten estatuen konstituzio sistema eraldatu.
[[Fitxategi:Els segadors.jpg|220px|thumb|right|[[Segalarien Gerra]] irudikatzen duen [[1907]]ko [[Antoni Estruch]]en margolana.]]
 
[[1640]]an Olivares kondearen proiektu [[zentralismo|zentralistak]] [[Segalarien Gerra]] piztu zuen, honen ondorioa [[Portugalgo Erresuma]]ren banaketa eta [[Frantziako Erresuma]]k [[Rosselló]] eta [[Cerdanya]] bereganatzea izan zen.<ref>[http://www.smae.diplomatie.gouv.fr/choiseul/ressource/pdf/D16590001.pdf Pirinioetako Akordioaren testu osoa] Frantziako Artxibategi Nazionalera transkribatua ([[PDF]]en) {{fr}}</ref> [[Espainia|Espainiako ErresumaErresuman]]n [[Borboi leinua|Borboi Leinua]] erregetzara iristeak [[Europa]] mailan [[Espainiako Ondorengotza Gerra|Ondorengotza Gerra]] ekarri zuen eta [[1705]]an katalan lege sistemaren murrizketak [[Monarkia Katolikoa]] osatzen zuten estatuen arteko barne gerrak eragin zituen. Gerraren amaieran [[Espainia|Espainiako ErresumaErresumak]]k bere [[Italia]], [[Flandria]], [[Menorca|Menorka]] eta [[Gibraltar]]reko jabegoak galduaz amaitu zen, bai eta [[Planta Berriko Agiriak]] eta [[absolutismomonarkia absolutu|borboi absolutismoaren]] ezarketaz.
 
[[XIX. mendea]]n zehar jazotako [[Antzinako Erregimena]]ren gainbehera eta [[liberalismo|erregimen liberalen]] ezarketak ez zuen Kataluniaren eta gainontzeko Aragoiko Koroaren estatuen konstituzio sistemaren berreskuperapena suposatu, aldiz [[Espainia|Espainiako Erresuma]] erregimen politiko zentralizatu gisa nagusitu zen. Halere, mende honen erdialdera Kataluniako historian garrantzi handia izan zuen ''[[Renaixença]]'' ("Berpizkudea") izeneko katalan kultur, literatur eta hizkuntzaren aldeko mugimendua eta berpizkundea eman zen, gerora [[Katalanismo|katalan nazionalismoaren]] iturbura izango zena.
 
[[XX. mendea]]n zehar [[Kataluniako Mankomunitatea]] eta [[Kataluniako Generalitatea|Errepublikar Generalitatea]] bezalako deszentralizazio administratibo saiakerak burutu ziren, baina [[1978]]an [[Espainiako 1978ko konstituzioa|Espainiako Konstituzioa]] eta [[1979ko Kataluniako Estatutua]] onartu ziren arte, ez zen gaur egungo [[autonomia erkidego]]en sistema politiko-administratiboa ezarri. [[2006ko Kataluniako Autonomia Estatua]]ren hitzaurrearen arabera «Kataluniako Legebiltzarrak, katalanen sentimendua eta borondatea bilduz, Katalunia [[nazio]] gisa definitzen du», nahiz eta gaur egun indarrean dagoen [[Espainiako Konstituzioa1978ko konstituzioa|Espainiako Konstituzioak]]k Kataluniako erralitatea nazionalitate historikora mugatu izan.<ref>[http://www.gencat.net/generalitat/cat/estatut/preambul.htm Preàmbul de l'Estatut d'Autonomia de Catalunya - Kataluniako Autonomia Estatutuaren hitzaurrea.] {{ca}}</ref>
 
== Erreferentziak ==
252.705

edits