«El Niño»: berrikuspenen arteko aldeak

171 bytes added ,  Duela 6 urte
t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Removing Link FA template (handled by wikidata))
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
[[Fitxategi:El-nino.png|thumb|350px|right|''El Niño'' fenomenoa]]
 
'''El Niño''' ([[euskara]]z ''Umea'') izenaz ezagutzen den fenomeno atmosferikoa, [[Ekuatore]] inguruko [[Ozeano BareBarea|Ozeano Bareko]]ko itsasoa eta atmosferaren sistema globalean gertatzen den alterazioa da, normalean abendua eta martxoa artean gertatzen dena, non normalean oso hezeak diren inguruak, [[Indonesia]] kasu, lehor izatera igarotzen diren, normalean lehorra den Hego Amerikako mendebaldeko kostan prezipitazio ugari gertatzen den bitartean.
 
Izena duela mende batzuk jarri zioten itsasgizon perutarrek, abendu amaieran hasten zenez, ''El Niño de Dios''-en etorrera iragartzen baitzuen, [[EguberriEguberria]]a hain zuzen ere. Izen zientifiko gisa '''ENSO gertaera''' ere erabiltzen da, ingelesezko ''El Niño - Southern Oscillation'', ''"El Niño - Hegoaldeko Oszilazioa"'').
 
== Ezaugarriak ==
=== La Niña ===
 
[[El Niño|La Niña]] fenomenoa, El Niñoren kontrakoa da. Kasu honetan ekialdean presio altuak mantentzen dira denbora luzez, mendebaldean presio baxuak sortzen diren bitartean. Gainera, Alisio haizeak biziagotzen dira eta ondorioz, El Niñoren kontrako fenomenoa gertatzen da: aire masa hezeak mendebalderantz higitzen dira eta prezipitazio gogorrak Asia hego-ekialdean eta Ozeanian gertatzen dira.
 
== ENSO gertaera ==
 
Ozeano Bareko tropikoetatik lurburuetarako latitudeetaraino antizikloi zelulak dira nagusi; zelula horietan Ekuatore alderako alisioak sortzen dira. [[Antizikloi]] zelulek ekuatoreko aldean ekialdetik mendebalderako haizeak eratzen dituzte, eta haize horiek itsaso aldera jotzen dute antizikloi zelulekin batera, ekuatorearen [[paralelo (argipena)|paraleloan]]an ekialde-mendebal norabideko bi itsaslaster paralelo eratuz (Ekuatore iparraldeko eta Ekuatore hegoaldeko [[itsaslaster]]rak, hain zuzen). Itsaslaster horiek ur epelez kargatuta daude, ur epela Ozeano Barearen mendebaldean pilatzen da, eta pilatze horren ondorioz Asiatik Ameriketara 5-6° ipar latitudera doan Ekuatoreko kontrako itsaslaster bat eratzen da, [[ErdikoErdialdeko Amerika|Erdiko Ameriketara]] eta [[Mexiko]]ra iristen dena. [[Hego Amerika|Hego Ameriketako]] kostaldean, ordea, ez da joera hori betetzen eta ur hotzeko itsaslasterra da nagusi.
 
[[Txile]]ko kostaldean goi latitudeetatik iristen dira ur hotz horiek, hego-mendebaldeko haizeekin batera; iparralderago ipar-mendebaldeko norabidea hartzen du haizeak eta ''upwelling'' delako fenomenoa eragiten du [[Peru]]ko kostaldean: fenomeno horren ondorioz oso ur hotza izaten da inguru horretan, batez ere 15-20° hego latitudeen artean. [[Hego Hemisferiohemisferio|Hego Hemisferioko]]ko udan (urtarrila-martxoa) Ozeano Barearen hegoaldeko antizikloiak hego-mendebalderantz egiten du.
 
Horrek indarra kentzen die Txile-Peru kostaldeko [[alisio]]ei, eta aldi berean gorantz egitea eragozten dio [[itsas hondo]]ko ur hotzari.
Ekuatoreko kontrako itsaslasterrak hegoalderanzko joera har dezake horrela, Peruko kostaldean barrena, eta depresioa (presio gutxiko zelula bat, alegia) sor dezake; depresioak euria eragingo du Perun, [[Ekuador]]ren eta beste herri batzuetan.
 
Upwelling delako gertaerarekin loturik, aipatzekoa da [[Latinoamerika]]ko Ozeano Bareko kostalde guztian hego-ekialdeko haize alisioak Peruko itsaslasterreko edo [[Humboldt itsaslasteritsaslasterra|Humboldt itsaslasterreko]]reko ur hotzaren gainean mugitzen direla; azaleko ura kostaldetik urrutira eramaten dute, eta sakoneko urak, ur hotzagoak eta elikagaiez beteak, gorantz igotzen dira, ''upwelling'' fenomenoaren bidez. Goialdeko geruzetako ura mendebalderantz aldatze hori Ozeano Barearen hegoalde guztian gertatzen da, Pazko uharteko tropikoaz kanpoko presio garaiko zelularen eraginpean (zelula hori da hain zuzen ere alisioen eragileetako bat, ekuatoreko lerroaren azpialdeko alisio zerrenden eragilea zehazki). Ura mendebaldean pilatzen da eta ur epeleko geruza gero eta lodiagoa egiten da, edo beste era batera esanda, gero eta sakonago dago [[hidrosfera#Egitura|termoklina]] (tenperatura alde handia duten uren arteko bereizketa egiten duen ur zerrenda edo geruza).
 
Horrela, Hego Ameriketako aldean 50 metroko sakoneran hasten da termoklina, eta Ozeano Barearen mendebaldean, aldiz, ez da 200 metro baino gorago hasten.Indar handiko ENSO gertaera Hego Amerika aldean alisioen zirkulazioa gehiegi baretzen denean antzematen da.
 
Hegoaldeko oszilazioa [[Gilbert Walker|Walker]] eta [[Bliss]]ek aurkitu zuten [[1924]]an; esapide horrekin adierazten den gertaeraren ezaugarri nagusia presioaren gorabehera da, [[Tropiko]] aldeko Ozeano Barean ekialdearen eta mendebalaren arteko [[presio atmosferiko|egurats presiopresioaren]]aren aldearen gorabeherak, hain zuzen ere. 1920ko hamarkadan [[Gilbert Walker]]rek, Indiako meteorologia zerbitzuko zuzendari zenak, India aldeko udako [[montzoi]]aren intentsitatea eta hasiera data antzemateko sistema bat aurkitu nahian, kontrako zeinuko korrespondentzia aurkitu zuen Ozeano Bareko hego-ekialdeko (edo [[Pazko uharteuhartea|Pazko uharteko]]ko) antizikloiaren eta [[Indiako ozeanoa]]ren presio eremuaren artean, eta Hegoaldeko oszilazioak Indiako udako montzoiaren jardueran zerikusi handia zuela ikusi zen horrela.
 
''El Niño'' izena eman zioten gertaera horri [[espainia]]r konkistatzaileek. El Niño itsaslaster epela eta, oro har, ahula zen, eta Ekuador hegoaldean eta Peru iparraldean agertzen zen [[Eguberria|Eguberri]] aldera, horregatik jarri zioten izen hori. Inguru horretako ur azalean Humboldt itsaslaster hotza, elikagaiez betea, mugitzen da, horrek [[fitoplankton]]a elikatzen du, eta horrela antxoa sardak hazten dira. Eguberrietan ur epela iristean uraren elikagaiak gutxitu egiten dira, eta horrek arrantza jarduera jaitsiarazten du. Peruko iparraldera bitarteko ura bakarrik epeltzen da, ordea, eta martxoa-apirila bitartean berriro iristen da ur hotza eremu horretara ere. Ur epelarekin batera, bestalde, itsasoaren eta kontinentearen arteko haize erregimena aldatu egiten da. Horrela, apiriletik aurrera kontinentetik itsaso aldera jotzen du haizeak, eta urte amaiera aldera haize jario hori eten egiten da, eta kontrako joera ere hartzen du. Gertaera hori Indietako zenbait bidaiarik eta kronikagilek aipatu zuten, eta horrek aukera eman zion Fray [[Tomas Berlanga]]koari 1535ean [[Galapagoak|Galapago uharteak]] aurkitzeko, haren itsasontzia otsaila amaieran Panamatik Ekuadorrera abiatu ondoren aldatu egin behar izan baitzuen hasierako norabidea.
 
Tarteko tenperatura ohi baino askoz ere garaiagoak, euri gogorrak eta uholdeak gertatzen dira eremu horretan, hau da, giroaren erabateko aldaketa gertatzen da; aldaketa horren ondorioz [[plankton]] asko hiltzen da, eta horrek kalte egiten dio (ura gaixotu egiten dela esaten da, [[azido sulfhidriko]]ek usteldu egiten baitute) Humboldten itsaslasterrarekin eratutako [[kate trofiko]]ari edo elikaduraren kateari (izaki bizi bakoitzak bere beharrak asetzeko elikagaiak bilatu behar ditu, eta beste izaki batzuk janez lortzen du behar hori asetzea. Elikaduraren kate horretan izaki mota batzuek beste mota batzuen beharra duten egoerari deritzo kate trofiko edo [[kate trofiko|elikadura katekatea]]a).
 
[[Arrantza]]n eta arrantzarekin loturiko jardueretan ere arazo handiak izaten dira, eta itsasoko hegazti asko hiltzen dira. Aldiz, eta nahiz eta arrantzan hondamen handiak izaten diren, ENSOren indar handiko ekinaldiak eragiten duen udako euria onuragarria zaie landei, eta [[alubioi]]ek hondamena ekartzen ez badute, edo guano (itsasoko hegaztien [[guano|zirina]], [[ongarri]] gisa erabiltzen dena) gehiegi sortzen ez bada, nekazaritzako uzta hobetu egiten da.
252.705

edits