«Partikulen fisika»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Removing Link FA template (handled by wikidata))
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
Inguratzen gaituen materia guztia, baita gu ere, funtsezko hainbat elementuz osatuta egotearen ideia antzinako [[Grezia]]tik dator, nahiz eta garaiko zientzialariek elementu haiek ([[Leukipo]], [[Demokrito]], eta [[Epikuro]]) [[su]]a, [[ur]]a, [[lurra]] eta [[haize]]a zirela sinestu. XIX. mendean [[John Dalton]]ek [[estekiometria]]n egindako aurkikuntzak eta gero, materia guztia funtsezko partikula berdinaz osatuta egon behar zuela adierazi zuen, "atomo" izenekoa (grekeraz bananduezina esan nahi duena). Menderaen bukaeran, [[Joseph John Thomson|J.J.Thomsonek]] [[elektroi]]a aurkitu zuen, atomoak banatu daitezkeela erakutsiz. XX. mendean zehar atomoan [[protoi]]ak eta [[neutroi]]ak ere daudela aurkitu zen, baita azken hauek [[quark]]ez eratuta daudela ere.
 
XX. mendearekin hasitako [[fisika nuklear]] eta [[fisika kuantiko]] arloetan egindako saikuntzak jarraituta, [[1939]]an [[Lise Meitner]]ek [[fisio]] nuklearra aurkitu zuen, [[Otto Hahn]]ek aurretik egindako frogaketetan oinarrituta, eta urte berean, pixka bat geroago, [[Hans Bethe]]nek [[fusio (argipena)|fusio]] nuklearraren kausitu zuen. Bi deskubrimendu hauek atomo batetik beste bat sortzen zuten industria bat hasi zuten, historian zehar hainbat [[alkimistaalkimia|alkimistek]] amestutako [[berun]]-[[urre]] transformazioa posible eginez (nahiz eta oso garesti atera). Industria hauek ere XX. mendean zehar hain ezagunak izan diren [[armabonba nuklear|arma nuklearrak]]rak sortzen bukatu zuten.
 
50. eta 60. hamarkadetan zehar hainbat partikula aurkitu ziren sakabanaketa saiakuntzetan, hainbeste "partikulen zoologikoa" ere deitua izan zirela. 70. hamarkadan zehar, [[eredu estandarra]]ren azalpenarekin, aurkitutako partikula gehienak funtsezko ziren partikula multzo txikiago baten bateratzeak zirela argi gelditu zen.
Funtsezko partikulak bi eratakoak izan daitezke, [[bosoi]]ak ([[Satyendra Nath Bose]] fisikari indiarraren ohorez izendaturikoak) eta [[fermioi]]ak ([[Enrico Fermi]] zientzialari italiarraren izenagatik). Bosoiak (fotoiak ea.) [[spin]] osoa dute, hau da, 0, 1, 2 eta abar, fermioien (elektroiak ea.) spina zatiki bat delarik, 1/2 edo 3/2. Spin diferentzia hau dela eta, fermioiak eta bosoiak ezaugarri eta jokaera guztiz ezberdinak dituzte. Bosoiak funtsezko indarren transmititzaile dira eta bi partikulen artean gertatzen den edozein elkarrekintza bosoi birtual baten elkartrukatzea dakar. Bosoi birtuala benetako edo erreala den fermioiekin bateratzean, funtsezko lau indarrak sortzen dituzte:
* Indar [[nuklear sendo]]a: [[gluoi]] bosoiak transmititzen dutena, [[quark]]ak bata bestearekin [[mesoi]]ak eta [[barioi]]ak ([[nukleoi]]ak) eratzeko batzen dituena. [[Hadroi]]ek bakarrik jasaten dute.
* Indar [[nuklear ahul]]a: W<sup>±</sup> y Z<sup>0</sup> bosoi bektorialak transmititzen dutena eta [[Betabeta izpiakdesintegrazio|β desintegrazioa]] gertatzearen arrazoia dena.
* [[elektromagnetismoErradiazio elektromagnetiko|Indar elektromagnetikoa]]: [[fotoi]] baten elkartrukatzearekin gertatzen da eta [[karga elektriko|karga]] duten edozein partikulak jasaten du.
* [[Grabitazio|Grabitazio indarra]]: partikulen fisikan azaltzen eta teorietan barneratzen zailena da, transmititzen duen partikula, [[grabitroi]]a, oraindik aurkitzeke dagoelako. Bere influentzia partikula mailan oso oso txikia da.
 
| -1 || -1/2 || 0 || 105,6 [[MeV]]/[[c]]²
|----- align="center" bgcolor="lightyellow"
| [[TauoiTau (partikula)|Tauoia]]a
| <font face="Symbol">t</font><sup>-</sup>
| -1 || -1/2 || 0 || 1,784 [[GeV]]/[[c]]²
| [[Neutrino elektroniko]]a
| <font face="Symbol">n</font><sub>e</sub>
| 0 || +1/2 || 0 || < 50 [[elektronvolt|eV]]/[[c]]²
|----- align="center" bgcolor="lightyellow"
| [[Neutrino muoiko]]a
<br />
<br />
Gaur egun arte behatutako partikula guztiak, bai eta beraien arteko elkartrukatzeak [[eremu-teoria kuantiko|eremuen teoria kuantikokuantikoaren]]aren barruan dagoen [[eredu estandarra]] erabiliz deskribatu daitezke. Eredu honen barruan funtsezko 40 partikula ezberdin ditu, (24 fermioi, 12 bosoi bektore eta 4 bosoi eskalar), 60. hamarkadan zehar behatutako ehunka partikula edo beste edozein partikula elkartu berriak sortzeko elkartu daitezkeenak. Hala ere, partikula fisikari askoren ustez eredu estandarra naturaren azalpen bukatu gabea da, eta funtsezko beste teoria baten zain daude. Azken urteetan [[neutrino]]aren [[masa]]ren neurketak ere eredu estandarraren desbideratzeak egiaztatu ditu.
 
Zehazki, partikula terminoa kasu hauetan izen ezegokia da. Partikula subatomikoen fisika [[mekanika kuantiko]]ak gobernatzen du eta beraz, gorputz hauek [[uhin-partikula dualtasuna|uhin-partikula bitasuna]] erakusten dute, hau da, saiakuntza batzuetan partikula bezala jokatzen dute eta besteetan [[Zirrikitu bikoitzaren saiakuntza partikula kuantikoekin|uhin]] bezala (teknikoki Hilbert espazioan dauden egoera bektoreaz deskribatzen dira, [[eremu-teoria kuantiko|eremuen teoria kuantikokuantikoak]]ak azaltzen duen bezala). Fisikariek "funtsezko partikula" terminoa erabiltzen dutenean partikula hauek uhin bezala jokatu dezaketela jakinda egiten dute.
 
Partikulen fisika zientziaren filosofian eragin handia du; hainbat partikula zientzialari [[erredukzionismo]]ra atxikitzen dira, fisika eta filosofia nahasten hasten diren eremuan.
== Eredu estandarra ==
{{sakontzeko|eredu estandarra}}
Gaur egun partikula subatomikoak eredu estandarra jarraituz sailkatzen dira. Eredu honek funtsezkoak diren [[indar nuklear bortitz]]a, [[indar nuklear ahul]]a eta [[elektromagnetismoerradiazio elektromagnetiko|elektromagnetismoa]]a deskribatzen ditu [[bosoi]]en elkarrekintzak horretarako erabiliz. Bosoi neurgailu hauek [[gluoi]]ak dira, [[W bosoi|W<sup>-</sup> and W<sup>+</sup>]] eta [[Z bosoi]]ak, bai eta [[fotoi]]ak ere. Ereduak beste 24 funtsezko partikula ditu, [[materia]] osatzen dutenak.
 
Eredu estandarrak aurkitzeke dagoen [[Higgs bosoi]]aren existentzia aurresaten du.
252.705

edits