«Parisko Notre-Dame katedrala»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
[[Fitxategi:NotreDameDeParis.jpg|thumb|320px|right|Parisko Notre-Dame Katedrala, gauez]]
'''Parisko ''Notre-Dame'' Katedrala''' ([[frantses]]ezko ''Andre Maria'') [[Paris]]ko [[Parisko 4. barrutia|4. barrutian]] dagoen [[katedral]] [[arkitektura gotikogotikoa|gotikoa]] da. [[1163]]an eraikitzen hasi eta [[1245]]ean amaitu zen. [[Maria]]ri eskainia, [[Jesus Nazaretekoa|Jesusen]]en amari, [[Paris]]ko [[Île de la Cité]] uhartetxoan dago, [[Sena]] ibaiaren urek inguratzen dutena.
 
Katedrala, distira gotikoaren ideiari estuki lotua sortzen da, garaiko gizarteak nahi eta behar zuen ikuspegi berri bati erantzun bezala, katedrala, kontaktu eta igoera izpiritualeko eraikin bezala hartzen zuen ikuspegia. Arkitektura gotikoa, [[XI. mendea]]ren hasieran, hiri bizitza oso azkar eraldatzen ikusten duen gizarte baten barnean tresna boteretsu bat da. Hiria, arlo politiko eta ekonomikoan (gorantza doazen merkataritza harremanen isla) berebiziko garrantziaz birsortzen da, bere aldetik, burgesia aberatsak eta klero hiritarraren eraginak ere gorantza egiten dutelarik. Honen emaitza, hirietatik kanpo, landatar elkarte monarkikoetan, eraikuntza erlijiosoen beharrak, hiritar oparotasunaren ikur berria den [[katedral]]agatik ordezkatzea da. Eta, [[Frantzia]]ren barnean, gorantza doan duintasun berri baten bilaketari erantzun bezala, Parisko ''Notre Dame'' Katedrala sortzen da.
[[Fitxategi:Notre-Dame-Paris_3.jpg|right|thumb|Ikuspegia hego-ekialdetik]]
 
[[1160]]an dageoeneko, eta Parisen igoera zentralizatzailearen ondorioz, [[Maurice de Sully]] [[gotzainapezpiku|gotzainak]]ak, garai horretako eliza, San Estebanena, balore berrien duina ez dela dio, eta botatzea agintzen du. Hasierako gotikoa, ordura arte ezinezkoak ziren formak ahalbidetzen dituen bere berrikuntza teknikoekin, hiritar domeinuan ospe kontzeptu berri baten eskariarentzako erantzuna da. [[Luis VII.a Frantziakoa]]ren erregealdian, eta errege honen babespean, egitasmo hau, euren botere berriaren ikurraren sorreran interesa duten klase sozial guztiek ekonomikoki babesten dute. Honela, eta egitasmoaren handitasuna kontutan hartuz, egitarauak azkar jarraitu zuen, baliabide ekonomiko ezagatik gerta zitezkeen eteterik gabe (garai horretan, eraikin handietan oso ohikoa zena). Eraikuntza [[1163]]an hasten da, [[Saint -Denisko Basilikabasilika|Saint-Denisko abadiaren]] trazu bideratzaile batzuk islatuz, oraindik, lehen harria jarri zuenaren nortasunari buruzko zalantzak mantentzen zirelarik, Maurice de Sully gotzaina edo [[Alexandro III.a]] aita santua izan ote zen. Prozesuan zehar (eraikuntzak, aldaketak kontutan hartuta, [[XIV. mendea]]ren erdialdea arte iraun zuen), zenbait arkitektok parte hartu zuten egitasmo honetan, faktore honek, eraikinean ikus daitezkeen estilo ezberdintasunak azaltzen dituelarik.
 
[[Fitxategi:DSC00733 Notre Dame Paris from east.jpg|thumb|left|250px]]
[[1182]]an, koroak, jada ematen zituen zerbitzu erlijiosoak, eta, mende arteko trantsizioan, nabea jada amaitua dago. [[XIII. mendea]]ren hasieran abiatzen dira mendebaldeko [[fatxada]]ren lanak bere bi [[dorre (eraikuntza)|dorreekin]], lan hauek, mende bereko erdialdera arte hedatzen direlarik. [[Transeptu]]aren besoak (iparraldetik hegoalderako norantzan daudenak), [[1250]] eta [[1267]] bitartean eraikitzen dira, [[Jean de Chelles]] eta [[Pierre de Montreuil]] gainbegirale bezala daudelarik. Aldi berean, bere inguruan, gotikoaren barnean estilo aurreratuago batean, beste katedral batzuk eraikitzen dira, [[Chartresko katedrala]], [[Amiensko katedrala]] eta [[Reimsko katedrala]] kasu.
 
Katedrala, [[Eugène Viollet-le-Duc]]ek eta [[Jean-Baptiste-Antoine Lassus]]ek zaharberritu zuten [[1846]]an, baina Lassus hil egin zen eta Eugène geratu zen agintari bakar bezala. Egin zituen aldaketetako batzuk, honako hauek dira: [[frontoipilotaleku|frontoiak]]ak leihoetan sartzea, hegoaldeko [[arrosa leiho]]a berak asmatua da, [[ostiko arku]]etako harria, harri berriagatik aldatzen du, barne kapera eta aldare guztiak berreraikitzen ditu; fatxadan, estatua berriak jartzen ditu Erregeen Galerian, eta, estatuetan buru batzuk falta direnez, gertuko katedraletatik kopiatzen ditu (Eugene beraren erretratuak diren batzuk ere badaude). Guzti honetaz gain, katedralaren isolamendu bat pentsatu zuen inguruko eraikin guztiak suntsituz.
 
== Katedralaren funtzioak ==
Katedralak, [[XVII. mendea]]ren amaieran, [[Luis XIV.a Frantziakoa]]ren erregealdian, aldaketa nabarmenak jasan zituen, nagusiki ekialdeko zatian, non tumulu eta [[beirate]]ak, garaiko estilo artistikoa zen [[barrokobarrokoa]]arenren gustukoago elementuengatik aldatzeko. Honela, [[1630]] eta [[1707]] bitartean, [[Paris]]ko [[urregintza|urregin]] gremioak, [[Laurent de La Hyre]] eta [[Sébastien Bourdon]] bezalako artistei, urtean margolan bana enkargatu zieten. Tamaina handiko 77 margolan bildu ziren, ondoren sakabanatuak izan zirenak. Berrikiago, lan horietako hamabi inguru tenplura itzuli ziren.
 
[[1793]]an, [[FrantziarFrantziako Iraultza|Frantziar Iraultzan]]n, eta arrazoiaren gurtzapean, katedraleko elementu gehiago suntsituak izan ziren, eta bere altxorretako asko, lapurtuak, katedrala, azkenik, jaki biltegi bihurtu zelarik.
 
Erromantizismoa nagusitu zenean, katedrala beste begi batzuekin ikusten da, eta filosofia iraganera begira jartzen da, beste garai batzuetako historia eta hauen espresio artistikoa kutsu poetiko eta etereo batekin goraipatuz eta mistikotuz. Pentsamenduaren argi berri honekin, [[1844]]an, [[Eugène Viollet-le-Duc]] eta Jean-Baptiste-Antoine Lassusen arkitektoen zuzendaritzapean, hogeita hiru urteko iraupena izango zuen zaharberritze egitarau bat abiarazi zen.
[[Fitxategi:Notre Dame Interior.jpg|thumb|right|300px|Katedralaren barnealdea]]
 
[[1871]]n, [[Parisko Komuna]]ren igoera laburrarekin, katedrala, berriz, iskanbila sozialen agertoki bihurtu zen, hauetan zehar, ustez, katedralari, ia su eman ziotelarik. [[1965]]ean, katedraleko plazan lurrazpiko aparkaleku bat eraikitzeko zulaketen ondorioz, erromatar hondakinak adierazten zituen [[katakonba]]k, [[VI. mendemendea|VI. mendeko]]ko katedral [[merovingiar leinua|merovingiarrarenak]]rarenak eta [[Erdi Aroa|Erdi Aroko]] gelak aurkitu ziren. Berrikiago, [[1991]]n, hamar urte iraungo zuela aurreikusten zen katedralaren beste zaharberritze eta mantenu plan bat abiarazi zen.
 
=== Literatura eta ospea ===
 
=== Une garrantzitsuak katedralean ===
* [[1431]], [[Henrike VI.a Ingalaterrakoa]]ren koroatzea [[Ehun UrtekoUrteetako Gerra|Ehun Urteko Gerran]]n.
* [[1804]], [[Napoleon Bonaparte]]ren koroatzea Frantziako enperadore bezala eta bere emazte [[Josefina Beauharnaiskoa]]rena enperatriz bezala [[Pio VII.a]] aita santuaren aurrean, [[abenduaren 2]]an.
* [[1900]], [[Louis Vierne]] organojole eta konposatzaile frantziarrak, katedraleko organojole titular postua lortzen du bere garaiko 500 organojoleren aurkako lehiaketa gogor batean.
* [[1909]], [[Joana Arc-ekoa|Jeanne d'ArcArcen]]en beatifikazioa
* [[1937]], Louis Vierne hiltzen da bere 1750. organo ekitaldia interpretatzen ari denean.
* [[1980]], [[Joan Paulo II.a]] aita santuak, [[Parvis plaza]]n meza ospatzen du.
252.705

edits