«Nafarroako Erresuma»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Removing Link FA template (handled by wikidata))
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
| hiriburua=[[Iruñea]]
| hiriburu mota=Hiriburua
| hizkuntza=[[Euskara]], [[nafar-aragoiera]], [[latina (argipena)|latina]] eta [[gaskoi (argipena)|gaskoia]]a
| erlijioa=[[Katolizismo|Kristau Katoliko Erromatarra]]
| eremua=11.716
}}
'''Nafarroako Erresuma''' [[Europa]]ko [[Erdi Aroa]]n [[IX. mendea|IX]] eta [[XVII. mendemendea|XVII. mendeen]]en artean izan zen [[Euskal HerriHerria|Euskal Herriko]]ko egitura politiko independentea izan zen. Hasierako garaian [[Iruñeko Erresuma]] izena hartu zuen, hiri hartatik hasi baitzen hedatzen.
 
Erresumaren hedadura [[XII. mendemendea|XII. mendetik]]tik gutxituz joan zen, batetik [[Gaztelako Erresuma]]k [[Nafarroa Garaia]] inbaditu zuenean, eta bestetik Piriniotik iparraldera geratu ziren lurraldeak [[Frantzia]]ko koroarekin batu zirenean. Hedadurarik handiena [[Antso III.a Gartzez Nagusia|Antso III.a]] "Handia" errege zela lortu zuen, egungo Euskal Herriko lurralde guztiak batzeaz gain, mendebalderantz eta [[Ebro]] ibaitik hegoalderantz zabalduta.
 
[[Eneko Aritza]] buruzagiak sortu zuen [[824]]. urtean, [[Nafarroako erregeenerrege-erreginen zerrenda|Nafarroako lehen erregea]] izan zenean. Erresuma independentea izateari [[1620]]an utzi ziola esan daiteke.
 
Erresuma izaera behin betiko 1841. urtean ([[Lehen Karlistaldia]] amaitu ondoren) galdu zuen [[Nafarroa Garaia]]k eta 1789. urtean ([[Frantziako Iraultza]]rekin) [[Nafarroa Beherea]]k.
=== Aurreneko historia ===
{{sakontzeko|Baskoniako dukerria}}
[[Iruñeko Erresuma|Iruñeko erresuma]] [[baskoiak|baskoienbaskoi]]en lurralde tradizionalean sortu zen. Izan ere, [[Iruñea]], [[Erdi Aroa|Erdi Aroko]] erresumaren hiriburua, [[Ponpeio]] jeneral [[Antzinakoantzinako erromatarrakErroma|erromatarrak]] gotortutako hiria baitzen (''Pompaelus'' [[latin]]ez). Lurraldea erromatarrek guztiz menperatuta zeukaten [[K. a. 74]]rako, eta lehendabiziko mendeetan, baskoiek ez zuten inolako arazorik sortu. Are gehiago, erromatar armadan parte hartu zuten.
 
[[Mendebaldeko Erromatar Inperioa]]ren gainbeherarekin ditugun datuak murritzagoak dira. Badirudi [[antzinako germaniarrak|antzinako germaniarrek]] [[Pirinioak]] gurutzatu nahi izan zituztenean, bertako nobleen multzo batek aurre egin omen ziela. Urte batzuk geroago, [[bagaudak|bagauda]] izeneko jendetza matxinatu zen [[V. mendea]]n baskoien lurraldean.
 
Edonola ere, erromatarren agintea desagertuta, [[bisigodo]]ak bilakatu ziren [[Iberiar Penintsulapenintsula|Iberiar Penintsulako]]ko botere nagusia. Hainbat errege godok baskoien aurka egin zuten borroka. Geroagoko zenbait kroniketan irakur daiteke errege horietako askok baskoiak menderatu zituztela (''[[domuit vascones]]''), baina behin eta berriro menderatzeko behar izateak esan nahiko luke ez zituztela inoiz menderatzen. Datuak urriak izanda, ez dago garbi noraino menderatu zuten bisigodoek baskoien lurraldea. Iruñean bisigodoen hilerria agertu da, eta Iruñeko apezpikua agertzen da garai honetako [[Toledo]]ko kontzilioetan.
 
Iparraldeari dagokionez ere, datu gutxi ditugu. [[VII. mendea]]n errege [[frankoak|frankoek]] gaskoien (iparraldeko baskoien) lurraldea okupatu nahi izan zuten. Badirudi frankoek agintea galdu ahala nagusitu zela bertakoena, eta [[Akitania]]n zehar hedatu omen ziren.
=== Orreagako gudua ===
{{sakontzeko|Orreagako gudua}}
[[VIII. mendea]]n, frankoek agintea hegoalderantz zabaldu zuten berriro. [[Karlomagno]] errege handiak Zaragozako buruzagi arabiarrarekin akordio bat egin zuen, hark [[Zaragoza]] hiria eman ziezaion, baina gudaloste [[frankoak]] hirira iristean, iruzur egin ziotela konturatu zen. Horren ondorioz, Karlomagnoren tropek [[Iruñea]] suntsitu zuten eta baskoiek mendeku hartu zuten [[Pirinioak|Pirinioetan]], Orreagan, segada batean soldaduak ustekabean harrapatuz [[778]]ko [[abuztuaren 15]]ean. [[Errolan]], Karlomagnoren lotinant bat, hil zen gudu hartan. Gertakari haietan oinarriturik, frankoek ''[[Errolanen kantua|Errolanen Kantorea]]'', lehen gesta-kanta, idatzi zuten. Hala ere, kanta horrek frankoen ikuspuntua adierazi zuen: frankoen aurkari baskoiak armada musulman gisan agertu ziren eta Errolan printzea borroka eginez heroi moduan hil zen gudu odoltsu batean, eta ez segada batean harrapatuta.
 
{{Euskal Herriko historia aurkibidea
=== Iruñeko Erresuma ===
{{sakontzeko|Iruñeko Erresuma}}
Orreagako porrota gorabehera, hurrengo urteetan frankoen boterea handituz joan zen [[Pirinioak|Pirinio]] aldean ere. Izan ere, [[785]]ean [[Girona]] eta [[801]]ean [[Bartzelona]] konkistatu zituzten. Garaiko ohiturari eutsita, konderri asko sortu zituzten Pirinioetako ekialdean. Mendebaldean, badirudi [[806]] eta [[812]] bitartean, Iruñea frankoen mende zegoela. Baina [[Karlomagno]]ren heriotzarekin ([[814]]) eta [[Luis Errukitsua|Ludovico Pio]] semearenarekin ([[840]]) frankoen botereak behera egin zuen nabarmen.
 
Pirinioen hego-mendebaldean beste botere bat nagusitu zen orduan: [[Ebro]] ibaiaren inguruko [[Banu Qasi]] familiarena, hain zuzen. Haiei lotuta, [[824]]. urtearen inguruan Iruñean agintea lortu zuen [[Eneko Aritza]]k, Iruñeko lehen erregetzat hartzen denak.
 
Erresuma bere goren mailara Ximena dinastiarekin lortu zuen, [[Antso III.a Gartzez Nagusia|Antso III.a]] errege zela: Euskal Herriko lurralde guztiak koroa berberaren menpe jarri zituen X. mendean, eta, Iruñeko errege izateaz gainera, [[Gaztelako Erresuma|Gaztelako]] [[Aragoi]]ko, [[Ribagorza]]ko eta [[Sobrarbe]]ko konde ere izan zen.
 
=== Nafarroako armarriko kateak ===
 
Ximena dinastiako azkena [[Antso VII.a Nafarroakoa|Antso VII.a]] izan zen. Kristauekin batera, [[Navas de Tolosako gudua]]n hartu zuen parte eta bera izan zen buruzagi [[musulman]]aren dendara sartzera ausartu zen errege kristau bakarra. [[Nafarroako armarria]]ren kateek gudu hori gogoratzen dutela baieztatu izan da duela mende batzuetatik hona, hala [[Hego Euskal Herria|hego euskalerritarren]] espainiartasuna indartzen zelakoan. Dena den, berriki [[Tomás Urzainki|Tomas Urzainki]] nafar historialariak azaldu du dokumentatuta dagoela armarri kateduna bazela Nafarroan lehenagotik, adibidez: Lizarrako San Mikel elizan (1160), Iruñeko Biblian (1189) eta [[Chartresko katedralkatedrala|Chartresko katedralean]]ean. Geroago espainolek kateok Espainiako erresumako armarrian ere ezarri zituzten.{{erref behar|data = 2012ko otsaila}}
 
=== Nafarroako Erresumaren botere galera ===
 
==== Euskal Herriko lurren banaketa ====
[[AlfonsoAlfontso VIII.a Gaztelakoa|Alfonso VIII.a Gaztelakoak]] [[Gipuzkoa]] konkistatu zuen [[1200]]. urtean.<ref>Idoia Arrieta Elizalde: [http://paperekoa.berria.info/iritzia/2011-04-08/004/001/lege_info.htm «Ezkutatu digutena: Donostiaren konkista»], ''Berria'', 2011-04-08.</ref>
 
[[1224]]an, [[BizkaiBizkaia|Bizkaiko]]ko [[tenente]]ak [[Gaztelako Erresuma|Gaztelako]] erregeari eman zion herrialde hori, tenentea bera eta bere ondorengoak Bizkaiko Jaun izatearen truke. [[1379]]an [[Joanes I.a Gaztelakoa|Haroko Joanes]] jaun bizkaitarra [[Gaztela]]ko errege bihurtu zen; dena den, [[Bizkaia|Bizkaiko]] jaun izateari eutsi zion.
 
[[1234]]an, [[Antso VII.a Nafarroakoa|Antso VII.a]], azken errege [[baskoi]]a, hil zen eta Xanpaina familiak hartu zuen nafar koroa.
[[1449]]an, [[Frantzia]]k [[Zuberoa]] okupatu zuen, [[Gaston IV.a Foixkoa|Gaston Foixkoaren]] agintepean (artean, [[Ingalaterra|ingelesen]] menpe zegoen).
 
[[1450]]ean, [[Aiherrako Hitzarmena|Aiherreko itunaitunaren]]ren ondorioz, [[Frantzia]]k [[Lapurdi]] hartu zuen, lapurtar foruen truke. Gainera, [[1451]]n, Frantziak [[Baiona]] konkistatu zuen, [[Lapurdi]] osoa bereganatuz.
 
[[1463]]an, [[Luis XI.a Frantziakoa|Frantziako Luis XI.ak]] eta [[Henrike IV.a Gaztelakoa|Gaztelako Henrike IV.ak]] Nafarroako Erresuma partekatzea erabaki zuten. Hala ere, [[1483]]an, [[Bearno]] familiako [[Katalina I.a Nafarroakoa|Katalina Foixekoak]] hartu zuen nafar koroa.
{{sakontzeko|Nafarroako konkista}}
 
[[1512]]an, [[Fernando KatolikoaII.a Aragoikoa|Fernando Katolikoaren]]ren tropek Nafarroako Erresuma eraso, konkistatu eta anexionatu zuten. Hala ere, Nafarroa Garaiak ez zuen erresuma titulua galdu 1841 arte. Urte hartan [[probintzia]] soil bilakatu zen.
 
[[Nafarroa Beherea]]k erresuma independente gisa iraun zuen [[BiarnoBearno|Biarnorekin]]rekin batera [[1620]]. urte arte. Urte horretan, [[Luis XIII.a Frantziakoa|Luis XIII.a]] Frantzia eta Nafarroako Erregeak bertan behera utzi zituen Nafarroako instituzio nagusiak. 1589az geroztik, Nafarroako [[Henrike III.a Nafarroakoa|Henrike III.a]] Frantziako Henrike IV.a bihurtu zen, eta bi erresumok lotura pertsonal bitartez elkartu zituen, ez legez. Frantziako Erresumako erregeek "Frantzia eta Nafarroako Errege" titulua eraman zuten harrezkero.
 
[[1620]]an, Nafarroa eta Frantziako [[Frantziako LouisLuis XIII.a Frantziakoa|Luis XIII]] erregeak Nafarroa Frantziako koroarekin batu zuen eta, hartara, Frantziak indarrik gabe utzi zuen Nafarroa Behere eta Bearnoaren subiranotasuna.
 
=== Nafarroako Foruak ===
[[Euskal Herria|Euskal Herriko]] zazpi lurraldeek mantendu zituzten foruak eta bakoitzak bereak garatu ziren, frantses eta espainiar zentralizazio prozesuek guztiz indargabetu zituzten arte.
 
[[Nafarroa Garaia]] da foru-izaera mantendu duen Euskal Herriko lurralde bakarra, bi erreforma sakon izanda, bata [[Nafarroako Lege Hitzartua|1841ean]] eta bertzea, [[Nafarroakonafarroako Foru Eraentza Berrezarri eta Hobetzeari buruzko Lege OrganikoaHobekuntza|1982an]].
 
== Erreferentziak ==
 
== Ikus, gainera ==
* [[Nafarroako errege-erreginen zerrenda|Nafarroako erregeen zerrenda]]
* [[Nafarroa Garaia]]
* [[Nafarroa Beherea]]
* [[Nafarroako Erresumako kronologia|Nafarroako erresumako kronologia]]
* [[Nafarroako Erresumako Gortearen ofizioak]]
 
252.705

edits