«Zuberera»: berrikuspenen arteko aldeak

144 bytes added ,  Duela 5 urte
t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (83.213.194.32 wikilariaren aldaketak ezabatuz, Addbot wikilariaren azken bertsiora itzularazi da.)
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
'''Zuberera''', ''"Xiberotarra"'' edo ''"Xiberoko eüskara"'' ipar-ekialdeko [[euskalki]]a da, [[Zuberoa]] ia guztian eta administrazioz [[Bearno]]koa den [[Eskiula]]n mintzatzen dena.
 
Bere kokagunea dela eta, [[biarnesabearnera|biarnesaren]]ren ([[okzitaniera]]ren) eragina izan du hiztegian eta fonologian. Berdintasun handiko euskalkia bada ere, bi aldaera nagusitan banatu izan da: '''[[Pettarra]]'''ko aldaera iparraldean eta '''[[Basabürüa|Basabürü]]'''koa hegoaldean. Iparraldeko zenbait herrixka [[Amikuze]]ko euskarara hurbiltzen dira, eta hangoa behenafar eta zuberotarraren tarteko hizkeratzat hartzen da. Herri horiek [[Domintxaine-Berroeta]], [[Arüe-Ithorrotze-Olhaibi]], [[Lohitzüne-Oihergi]] eta [[Etxarri]] dira.
 
Bere urruntasun administratibo eta geografikoagatik, [[Euskara batuabatu]]rekinarekin desberdintasun handien dituen euskalkia da [[bizkaiera]]rekin batera, bai ahoskeran (azentu markatua, ü hotsa eta txistukari ahostunak), bai hiztegian eta morfologian. Euskalkien artean, egun desagertua dagoen [[Erronkariera]]rekin antzekotasun gehien zituen euskalkia da, hainbeste non [[Luis Luziano Bonaparte|Bonaparteren]] sailkapenean dialekto bakarra osatzen baitzuten.
 
 
'''Kontsonanteak'''
 
* Txistukari ahostunak, [[gaskoieragaskoi (hizkuntza)|gaskoieraren]]ren eraginez jasoak. Zubererak bederatzi txistukari ditu, ohiko seien ordez.
 
* XX. mende hasieratik, jatorrizko '''r''' biguina ia erabat galdu da: ''ági'' (haragi), ''iói'' (erori). Batzuek, ''óo'' (oro). Era berean, '''rr > r''': ''üthüri'' (iturri), ''héri'' (herri).
:d) ''ardú'', ''gazná'', ''orgá'' < ''*ardano'', ''*gaztana'', ''*organa''.
 
== Izen [[Morfologia (argipena)|Morfologia]] ==
 
* Hitzak artikulurik bage erabiltzeko joera: ''gue aitá záhar da''.
 
* '''NOR-NORI-NORK''' adizkietan, ekialde osoan erabiltzen den ''*eradun'' erroa, ''ei'' bilakatu da: ''deit'' (dit), ''deitade'' (didate), ''deizüt'' (dizut).
* Ekialdeko euskararen [[zuketa eta xuketa|zuka]] edo [[zuketa eta xuketa|zuketa]], errespetuzko tratamendua: ''ahantzi zita(da)züt'' 'ahantzi zait', jeiki nündüzün 'jeiki nintzen', ''jin düzü'' 'etorri da'. Hegoaldean zuka bezala ezagutzen dena -hau da, tratamendu neutroa- oso testuinguru gutxitan erabiltzen da zubereraz, hala nola jendaurreko mintzaldietan.
<br style="clear:both;">
 
 
== Literatura ==
* [[Zuberoako idazleen zerrenda|Zuberoako idazleak]].
 
== Musika ==
* [[Zuberoako musikarien zerrenda|Zuberoako musikariak]].
 
== Bibliografia ==
252.705

edits