«Ibai delta»: berrikuspenen arteko aldeak

86 bytes added ,  Duela 7 urte
t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Robotak {{Commonskat}} gehitu du. Txantiloiak commons:category:River deltas lotu du, Wikidataren arabera.)
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
[[Fitxategi:NileDelta-EO.JPG|thumb|200px|[[Niloren delta]] satelite irudian ([[NASA]]).]]
 
'''Delta''' [[ibai]] batek bere ahoan —ibaiak bere urak [[itsaso]], [[estuario]], [[aintzira]] edo [[urtegi]] batera isurtzen dituen tokian— sortzen den [[hiruki]] formako lurraldea da. Lurralde hori, metatzen diren sedimentuek eratzen dute, ibaiaren isuria desagertzen doan heinean. Ibai besoez osatuta dago, ibaiak eramandako sedimentuak metatu diren [[uharte (geografia)|uharteak]]ak banatzen dituztenak, itsasora, [[ozeano]]ra edo [[aintzira]]ra iritsi ondoren. Ibai handienen delten metaketek, honako ezaugarri hau dute: ibaia, kanal aktibo eta ez aktibo multzo bat eratzeko, banatzen eta berriz batzen diren hainbat besotan banatzen da.
 
Deltarik ospetsuena [[Nilo]] ibaiarena da, eta handik dator [[bokale]] forma horri ematen zaion izena. Nilo ibaiaren bokaleak hiruki forma nabarmena du, [[Deltadelta (grekohizkia)|delta]] (Δ) greziar hizkiaren oso antzekoa. Horregatik, [[Herodoto]] historialariak izen hori eman zion.
 
== Uharteen eraketa ==
Deltak eta [[estuario]]ak ibaien [[bokale]] forma nagusiak dira, aintzira, beste ibai batzuetan, ozeanoan edo itsasoan itsasoratzen direnean. Bere presentzia bokaleetan, [[itsasaldi]]en zabaleragatik sortua dago. Itsasaldiak oso biziak direnean, ibaien bokalea estuario motakoa izaten da, itsasgoran ibaiaren urak birpresatzen baitira, itsasbeheran, uren abiadaren azelerazioa gertatzen den bitartean, uharteak eratzen dituzten sedimentuen metaketa eragozten duena delten kasuan. Horregatik, deltak gehiago gertatzen dira aintzira, itsaso eta ibai handietan, urek, itsasaldien eragina jasaten ez duten tokietan, ozeano irekien kasuan baino.
[[Fitxategi:Ganges River Delta, Bangladesh, India.jpg|200px|thumb|[[Gangesen delta|Ganges ibaiaren delta]], [[India]] eta [[Bangladesh]]en, Lurreko tokirik emankorrenetakoa da]]
Dena dela, badago salbuespenik arau honentzako, [[HegoamerikaHego Amerika|Hegoamerikan]]n [[Orinoko]] ibaia eta [[Afrika]]n [[Niger (ibaia)|Niger]] ibaiaren kasuan bezala, itsasaldien eragina, [[latitude]] ertainetan baino txikiago diren lekuak direnak.
 
Deltaren eraketan ibaia nagusi den eta itsasaldien eta [[olatu]]en eraginari hain lotuta ez dagoen tokietan, forma gingilanitzeko delta bat era daiteke. Hauda [[Mississippi]] ibaiaren kasua, honen eredu bezala har daitekeena.
Oso ohikoak ez diren kasuren batzuetan, delta haran oso luze batean dago eta [[ibai delta alderantzikatu]] bezala ezagutzen da. Batzuetan, ibaia adar askotan banatzen da, lurrean barrena dagoen toki batean, bakarrik, berriz elkartu eta itsasorantz jarraitzeko. Delta mota honen kasurik nabarmengarriena, Niger ibaiaren barne deltarena da.
 
Delta eratzen duen lur materiala oso ezberdina da, buztin, lupetz eta harea nahasketa batez eratuta egon daitekeelarik. Material hauek korronteak garraiatuak izan daitezke, honen abiadaren arabera, eta metatu edo ez, itsasaldien intentsitatearen arabera. Delten zorua, orokorrean oso emankorra da, batzuetan, euren gatz maila nahiko handia den arren. Ibaien bokaleetan eratzen dira materialen metaketagatik, lurraren uretako sarpena eratzen duen arte. Hiruki forma du. [[Iberiar Penintsulapenintsula|Iberiar Penintsulan]]n, adibiderik esanguratsuena [[Ebro]] ibaiarena da.
 
== Delta ospetsuak ==
* [[Amazonas]]ena
* [[Kamarga]]rena ([[Rhône|Rodano]] ibaia)
* [[Colorado|Koloradorena]]
* [[Kolorado]]rena
* [[Danubio]]rena
* [[Ebro]]rena
* [[Ganges]]ena
* [[IndoIndus|Indorena]]rena
* [[Lena (ibaia)|Lena ibaiarena]]rena
* [[Mekong]]ena
* [[Mississippi]]rena
* [[Niger (ibaia)|Niger]] ibaiaren barne delta
* [[Niger (ibaia)|Nigerrena]]
* [[Niloren delta|Nilorena]]
* [[Okavango]]rena
* [[Orinoko]]rena
* [[ParanaParaná|Paranarena]]rena
* [[Rio Grande|Grande ibaiaibaiarena]]rena
* [[Rhin]]ena
* [[Sacramento ibaia|Sacramentorena]]
* [[Volga]]rena
* [[Ibai Urdina|Yangzirena]]
* [[Yangzi]]rena
* [[Yukon (ibaia)|Yukonena]]
 
252.705

edits