«Bidasoa»: berrikuspenen arteko aldeak

79 bytes added ,  Duela 5 urte
t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
| oina = Bidasoa, itsasoratu baino lehen, [[Irun]]en
| mapa =
| kokapena = [[NafarroakoNafarroa Foru ErkidegoaGaraia|Nafarroa]], [[Gipuzkoa]] eta [[Lapurdi]]
| luzera = 69
| arroa = 710
| emaria = 24,45<ref name=cedex>[http://hercules.cedex.es/anuarioaforos/afo/estaf-datos.asp?indroea=1106 Estación 1106: Anuario de aforos 2010-2011] Hercules.cedex.es</ref>
| iturria = [[Xorroxin ur-jauzia]], [[Erratzu]]
| ahoa = [[Txingudi]] > [[Bizkaiko Golkoagolkoa|Kantauri Itsasoa]]
}}
'''Bidasoa'''<ref>«Bidasoa izena deklinatzean honela egin behar da: ''Bidasoa, Bidasoan, Bidasoarekin...'', baina ''Bidasoko, Bidasotik, Bidasora...'' Era berean, izen horrek bere azken ''-a'' galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean. Adibidez: ''Bidaso maitea, Bidaso osoan, gure Bidaso hau''...» (Andres Iñigo, Euskaltzaindiko Onomastika batzordeburua: [http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_content&view=article&id=3360:ibai-izenen-erabilera-zuzenaz-bidasoa&catid=121:berriak&Itemid=619&lang=eu «Ibai izenen erabilera zuzenaz: Bidasoa»], 2010-07-26)</ref> ([[Baztan]] bailaran '''Baztan ibaia''' deitua) [[Nafarroako ForuNafarroa ErkidegoaGaraia|Nafarroa]], [[Gipuzkoa]] eta [[Lapurdi]] zeharkatzen dituen [[ibai]]a da. [[Erratzu]]n, [[Auza (mendia)|Auza]] mendiaren magalean jaio eta [[Txingudi]]n, [[Bizkaiko Golkoagolkoa|Kantauri Itsasoan]] itsasoratzen da. [[Amuarrain arrunt|Amuarrainek]] eta, batez ere, [[izokin]]ek ospe handia eman diote.
 
== Ibilbidea ==
Bidasoa [[Erratzu]]n ([[Baztan]]) jaiotzen da, han elkartzen baitira Izpegi aldetik datorren Araneko erreka eta [[Auza (mendia)|Auza]] mendiaren ekialdean sortutako Iñarbegi erreka. Azken horretan dago bere iturburu ezagunena: [[Xorroxin ur-jauzia]]. Hortik aurrera Baztan udalerria zeharkatzen du ipar-ekialde - hego-mendebalde norabidean, [[Oronoz-Mugairi]]ra ailegatuz.
 
Behin Baztan eskualdetik kanpora dagoela, ''Bidasoa'' izena hartzen du eta [[Malerreka]] eskualdean sartzen da. Malerrekako [[Doneztebe]] udalerrian, [[Ezkurra (ibaia)|Ezkurra ibaiko]] urak batu ondoren, iparralderantz biratu eta [[Sunbilla]] zeharkatzen du.
 
Handik [[Bortziriak]] eskualdean barneratu eta [[Bera]]tik igarotzen da. [[Endarlatsa]]n [[Nafarroako ForuNafarroa ErkidegoaGaraia|Nafarroa]] utzi ondoren [[Gipuzkoa]] eta [[Lapurdi]] arteko muga egiten du. Gero [[Irun]] zeharkatu eta azkenik [[Hondarribia]] eta [[Hendaia]] artean itsasoratzen da, [[Txingudi|Txingudiko badiabadian]]n.
 
== Ibaiadarrak ==
Bidasoak ibaiadar ditu Zeberia, [[Ezkurra (ibaia)|Ezkurra]], [[Iruribieta]], [[Latsako erreka|Latsa]], Tximista, Onin, Zia, Endara eta [[Jaitzubia erreka eta ibarra|Jaitzubia]] errekak.
 
== Hidrologia ==
 
<center>
<u>'''Bidasoaren batez besteko emariak ([[metro kubiko|m³]]/[[s]]), [[Endarlatsa]]n neurtuak'''</u><br /><u><small>'''Datuak: [[1969]] eta [[2010]] artean'''</small></u>
 
<timeline>
 
== Arrainak ==
Bidasoan arrain espezie hauek bizi dira : [[izokin]]a (''Salmo salar''), [[amuarrain arrunt|itsas amuarraina]] (''Salmo trutta'' morfo ''trutta''), [[kolaka]] (''Alosa alosa''), [[itsas lanproi]]a (''Petromyzon marinus''), [[ibai-aingira|aingira]] (''Anguilla anguilla''), [[korrokoi]]a (''Chelon labrosus''), platuxa latza (''[[Platicthys flesus]]''), [[amuarrain arrunt|ibai-amuarraina]] (''Salmo trutta'' morfo ''fario''), zarboa (''[[Iberiar zarbo|Gobio lozanoi]]''), lotrea (''[[Lotre|Barbatula quignardi]]''), txipa (''[[Txipa|Phoxinus bigerri]]'') eta burtaina (''[[Errobiko burtain|Cottus aturi]]''). Hauez gain, orain dela 30-40 urte loina (''[[Loina arrunt|Parachondrostoma miegii]]'') ibaiaren behealdean sartua izan zen eta gorantz hedatzen ari da.
 
[[Txingudiko badia|TxingudikoTxingudi]]ko [[padura|paduretan]] [[arrain hiruarantza]] (''Gasterosteus aculeatus'') ugaltzen da.
Arrantzari dagokionez [[amuarrain arrunt|amuarraina]] eta [[izokin]]a dira espezierik estimatuenak
=== Izokina ===
{{sakontzeko|Lehenbiziko (izokina)}}
Izokinaren arrantzak garrantzi handia izan du Bidaso behereko herrien historian. Itsasotik zetozen izokinen igoera oztopatzeko nazak jartzen ziren ibaian: lurrean zutoin lodi batzuk sartu eta zutoinen artean, zeharka, [[sahats|zume]] abarrak paratzen ziren. Nazak zirela eta, herrien arteko istilu ugari izaten zen, dokumentu zaharrek erakusten dutenez.<ref>[http://hedatuz.euskomedia.org/2847/1/25483491.pdf Jakes Casaubon: Izokin arrantzaren historiaz, Bidasoa ibaian, XIV. mendetik XX. mendera]</ref>.
 
[[XX. mendea]]n izokinaren populazioa asko gutxitu zen. Mendearen erdialdean, urte hoberenetan, 200 edo 300 izokin harrapatzen ziren eta mende amaieran dozena batzuk besterik ez <ref>Iberiar penintsulako izokin ibaien atlasa. Ekolur.</ref>.
== Ikus, gainera ==
* [[Euskal Herriko ibaiak]]
* [[Bidaso Beherea|Bidasoaldea]]
* [[Txingudi|Txingudiko badia]]
 
== Kanpo loturak ==
252.705

edits