«Guaraniera»: berrikuspenen arteko aldeak

58 bytes added ,  Duela 6 urte
t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
'''Guaraniera'''<ref>{{Web erref|izenburua=53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak|url=http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0053.pdf|argitaletxea=Euskaltzaindia|sartze-data=2010-12-19}}</ref> (hizkuntza hartan, ''{{Lang|gn|avañe'ẽ}}'') [[Hego Amerika]]ko hizkuntza bat da, [[guarani]]en berezkoa hain zuzen ere. Ofiziala da [[Paraguai]]ko herrialde osoan eta [[Argentina]]n [[Corrientesko probintzia]]n. [[Bolivia]]n eta [[Brasil]]en ere hitz egiten dute, modu gutxituan. 4-7 milioi hiztun inguru dago gaur egun.
 
Mintzaira [[amerindiar]] bakarra da hiztun gehien-gehienak ez-amerindiarrak direna, mestizoak eta zuriak alegia. Izan ere, kasu aparta da, [[Amerika]] osoko hizkuntza nagusiek ([[gaztelania]]k eta [[ingelesaingeles]]kak) ez baitute bertakoa menderatu. [[Antonio Ruiz de Montoya]] jesuitak guaraniera horrela deskribatu zuen: ''"Hain dotorea da, hizkuntza famatuenekin ere lehiatu dezakeela."''
 
''Jopará'' izeneko kreolera hitz egiten dute hirietan nagusiki.
== Historia ==
* Kristo aurreko 3.000. urte inguruan ''"Tupí-guaraní"'' hizkuntza hasi ziren sortzen. Denborarekin [[Tupiera]] eta Guaraniera banatu ziren. Ez zuten aztarna idatzirik utzi.
* [[1583]]an [[Lima]]ko Kontzilioak baimendu zuen [[Katixima]] edo [[kristautasun|kristau]]-doktrinaren guaranierazko itzulpena. [[Fray Luis de Bolaños]] [[frantziskotar]]ra izan zen horren arduraduna.
* [[1603]]an [[Asuncion]] hiriko ordenantzak itzuli zituzten [[gaztelania]]tik, herritar guztiek ulertu ahal izateko.
* [[1605]]ean [[Jesusen LagundiaKonpainia|Jesusen Lagundiak]]k "Paraguaiko probintzia jesuitikoa" sortu zuen, [[guarani]]ekin batera zientziak eta kultura landuz. Horren ondorioz, indigenen hizkuntza sustatu zuten, dialektoetatik eredu batua sortuz. [[José de Anchieta|Jose de Anchieta]] ([[1534]]-[[1597]]) Tupierazko gramatika liburua eta hiztegia idatzi zuen. [[Antonio Ruiz de Montoya]] ([[1584]]-[[1651]]) jesuitak ''"Tesoro de la lengua guaraní"'' (guaraniera-gaztelaniaren hiztegia), ''"Arte y Vocabulario de la lengua guaraní"'' (gramatika liburua eta hiztegia) eta ''"Catecismo de la lengua guaraní"'' liburuak egin zituen.
* [[Jose Gaspar Rodríguez de Francia]] ([[1776]]-[[1840]]) Paraguaiko presidentea izan zenak ''"Tetã Purahéi"'' ("Aberriaren Abestia") baimendu zuen, herrialdeko lehenengo ereserkia. Anastacio Rolón-ek idatzi zuen, guaranieraz.
* [[1867]]an idazteko modua batzeko kongresua antolatu zuten.
* [[2004]]an hizkuntza ofizial aldarrikatu zuten [[Corrientesko probintzia]]n ([[Argentina]]).
* [[2006]]ko urtarrilean [[Mercosur]] erakundeko hizkuntza ofiziala izateko eskatzen duen kanpaina hasi zuten.
* [[2007]]an [[Félix de Guarania]] poeta "doctor honoris causa" izendatu zuen [[Asuncion|Asunción]]-eko Unibertsitateak.
 
== Erreferentziak ==
252.705

edits