«Azido desoxirribonukleiko»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Removing Link FA template (handled by wikidata))
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
[[Fitxategi:DNA Overview.png|thumb|220px|DNAren helize bikoitz itxurako egitura]]
'''Azido desoxirribonukleikoa''' (oro har '''DNA''' siglarekin laburtua; edota, batzuetan, '''ADN''' siglarekin)<ref>Euskaraz, badirudi zientziarako laburtzapenik erabiliena eta egokiena DNA dela gaur egun:
* Dokumentu honetan, esaten dute [[euskal Herria|euskal herritar]] [[zientzia]]larien artean «forma kanonikoa» dela DNA: [http://www.ei.ehu.es/p289-content/eu/contenidos/informacion/euskara_inst_jardunaldiak2008/eu_jar2008/adjuntos/LIBURUAehuei08-06.pdf Kepa Altonaga (Zoologia eta Animali Zelulen Biologia Saila. Zientzia eta Teknologia Fakultatea. EHU/UPV): «Txontak eta txolarreak: gogoeta bat ereduzko prosa zientifikoaren gainean» (2008. urtea).]
* Beste honetan ([http://www.ei.ehu.es/p289-content/eu/contenidos/informacion/euskara_inst_jardunaldiak2008/eu_jar2008/adjuntos/LIBURUAehuei08-23.pdf Alfontso Mujika: «Aholkularitza-lanaren ustiaketa didaktikoa», 2008. urtea]), zientzietako euskal terminologian jakintsuenetakoa dugun [[Alfontso Mujika]]k adierazi du «arau/gomendio/aholku» hau aplikatzen dutela [[Elhuyar Fundazioa]]k eginiko testuetan:
:{| class=wikitaula
Ikuspuntu kimikotik DNA [[nukleotido]]en polimero bat da, hau da, polinukleotido bat. Polimero bat elkarrekin lotutako unitate sinple askoz osatutako konposatua da, ''bagoi'' askoz osatutako ''tren'' bat bezalakoa. DNAn ''bagoi'' bakoitza nukleotido bat da, eta aldi berean nukleotido bakoitza [[azukre]] ([[desoxirribosa]]), base nitrogenatu ([[adenina]]→A, [[timina]]→T, [[zitosina]]→C edo [[guanina]]→G) eta [[fosfato]] talde batez osatuta dago, azken hau izanik ''bagoiak'' elkarren artean lotzen dituena. ''Bagoi'' edo nukleotido bat bestetik bereizten duena base nitrogenatua da, horregatik DNA sekuentzia base nitrogenatuak bakarrik aipatuz izendatzen da. Lau base hauek sekuentzian duten ordena informazio genetikoa kodifikatzen duena da, esaterako, ATCGATCG... Organismo bizietan DNA nukleotido kate bikoitz moduan agertzen da non bi kateak [[hidrogeno zubi]]en bidez lotuta agertzen diren.
 
Zelulak DNAk duen informazioa erabili ahal izateko, nukleotidoak RNA ([[azido erribonukleiko]]a) molekulak emanez kopiatzen dira. RNA molekulak DNAtik kopiatzen dira [[transkripzio (argipena)|transkripzio]] izeneko prozesu baten bidez. RNA molekula hauek nukleoan prozesatu ondoren, zitoplasmara irteten dira erabiliak izateko. RNAk duen informazioa kodigo genetikoa erabiliz itzultzen da, [[proteina|proteinen]] [[aminoazido]] sekuentziak osatuz. Nukleotido hirukote ([[kodoi|kodon]]) bakoitzak aminoazido bat emango du eta ondoren aminoazido hauek elkartuko egingo dira [[lotura peptidiko]]en bidez proteinak osatuz. RNA erabiliz proteinak sintetizatzeko prozesu honi [[itzulpen (genetika)|itzulpena]] esaten zaio.
 
Herentziaz arduratzen diren eta DNAren sekuentzian ezinbestekoak diren unitateak [[gene]]ak dira. Gene bakoitzak RNAra transkribatuko den zati bat eta noiz eta non espresatuko den definitzeaz arduratuko den beste zati bat ditu. Geneetan dagoen informazioa zelularentzat ezinbestekoak diren RNA eta proteinak sintetizatzeko erabiltzen da.
 
[[Zelula]]ren barnean, DNA [[kromosoma]] izeneko egitura batzuetan antolatuta dago. Hauek ziklo zelularrean zelula banandu aurretik bikoiztu egiten dira. Organismo [[eukarioto]]ek ([[animalia|animali]], [[landare]] eta [[onddo]]ek) bere DNAren gehiengoa zelularen nukleoan gordetzen dute eta gainerakoa [[mitokondrio|mitokondria]] eta [[kloroplasto]]etan. [[Prokarioto]]ek ([[bakterio]]ak), zelularen zitoplasman eta [[birus]]ek aldiz, proteinazko [[kapsida]]ren barnean. Kromosoma hornidura guztiaren materia genetikoa, [[genoma]] bezala ezagutzen da eta [[espezie]] bakoitzaren ezaugarria da.
 
== Historia ==
 
[[Fitxategi:Maclyn McCarty with Francis Crick and James D Watson - 10.1371 journal.pbio.0030341.g001-O.jpg|left|thumb|Maclyn McCarty Francis Crick eta James D Watsonekin.]]
DNAren funtzio biologikoa [[1928]]an hasi zen argitzen. [[Griffithen esperimentua|Frederick Griffith]] [[Streptococcus pneumoniae|Pneumococcus]] [[bakterio]]aren andui batzuekin lanean ari zela, genetika modernoaren esperimentu batzuk burutu zituenean. Neumokokoaren andui batzuk "leunak" (S) ziren eta beste batzuk "zimurrak" (R), horren arabera bakterioaren [[birulentzia]] aldakorra zen.
 
[[Arratoi]]ei S neumokoko biziak injektatuz, hauen heriotza gertatzen zen, baina R neumokoko biziak edo beroaren eraginez hildako S neumokokoekin ez zirela hiltzen ikusi zuen Griffithek. Hala ere, R neumokoko biziak eta S neumokoko hilak aldi berean injektatuz gero, arratoiak hil egiten ziren eta beren [[odol]]ean S neumokoko biziak isolatzen ziren. Hildako bakterioak arratoiaren barnean bikoiztea ezinezkoa denez, Griffithek "printzipio transformatzaile" deitu zuen arrazonamendu bat egin zuen. Teoria horrek, substantzia aktibo baten transferentziaren bidez, bakterio mota batetik besterako aldaketa gertatzen zela azaltzen zuen. Substantzia honek R neumokokoei kapsula azukretsu bat sortu eta horrela, birulentoak bihurtzea ahalbideratuko lieke.
DNA printzipio transformatzaile gisa unibertsalki onartua izateko hainbat urte pasa ziren arren, aurkikuntza hau genetika molekurraren jaiotzan giltzarria izan zen. Azkenik, DNAk herentzian zuen papera [[1952]]an onartu zen [[Alfred Hershey]] eta [[Martha Chase]]n esperimentuei esker.
 
Molekularen karakterizazio kimikoari dagokionez, [[1940]]an [[Chargaff]]ek DNAren base nitrogenatuen proportzioak ezagutzeko balio izan zuten esperimentu batzuk egin zituen. Purinen proportzioak pirimidinen berdinak zirela ikusi zuen, ([A]=[T] , [G]= [C]), eta DNA molekula jakin batean G+C kantitatea ez zela beti A+T kantitatearen berdina, %36-70 artean aldakorra dela. Informazio honekin eta [[Rosalind Franklin]]ek lortutako X izpien difrakzio datuekin, [[James Dewey Watson|James Watson]] eta [[Francis Crick]]ek DNAren egitura tridimentsionala azaltzen zuen helize bikoitzaren modeloa proposatu zuten [[1953]]an.
 
[[Nature]] aldizkari zientifikoaren ale berean Watson eta Crickek proposatzen zuten modeloaren alde agertzen ziren bost artikulu argitaratu ziren. Artikulu hauetan lehena, Franklin eta [[Raymond Gosling]]ena, X izpien difrakzio datuekin modeloaren alde egiten zuena zen.
 
[[1962]]an, Franklin hil eta gero, Watson, Crick eta Wilkinsek [[Medikuntza]]ren [[Nobel Sariak|Nobel Saria]] jaso zuten. Gaur egun ere zientziaren arloan bizirik dirau eztabaidak, ea aurkikuntzaren merezimendua norena den.
 
== DNAren egitura ==
[[Fitxategi:Base pair GC.svg|150px|thumb|left|Hiru hidrogeno zubi dituen C≡G base parea]]
[[Fitxategi:Base pair AT.svg|150px|thumb|right|Bi hidrogeno zubi dituen A=T base parea]]
[[Base nukleiko|Base nitrogenatu]] guztiek ez dituzte hidrogeno zubi kopuru berdinak ematen, A=T bi hidrogeno zubi eratzen dituzte eta C≡G aldiz, hiru. Beraz, C≡G base parea A=T baino sendoagoa da. Horren ondorioz, DNA helizearen sendotasuna bertan aurkitzen diren C≡G base pareen portzentaiaren eta molekularen luzeraren araberakoa izango da. C≡G base pare asko dituzten helize luzeen kateak, A=T base pare asko dituzten helize laburren kateak baino indar handiagorekin daude lotuta.
 
Laborategian sendotasun hau neurtzeko, hidrogeno zubiak apurtzeko behar den tenperatura neurtzen da, hau da, urtze tenperatura. Molekularen base pareen lotura guztiak puskatzean, bi kateak bereizi egiten dira.
== Funtzioak ==
 
DNAren funtzio biologikoen artean informazioa gordetzea ([[gene]]ak eta [[genoma]]), proteinen kodifikazioa ([[transkripzio (argipena)|transkripzioa]]a eta [[itzulpen (genetika)|itzulpena]]) eta bere bikoizketa ([[DNAren erreplikazio]]a) dira. Azken honen bidez, zatiketa zelularrean informazioa zelula alabetara transmitituko dela ziurtatzen da.
 
=== Geneak eta genoma ===
* '''DNA kodifikatzailea'''. Genomaren informazio genetikoa genetan dago eta organismoko informazio guzti horri [[genotipo]] deritzo. Genea herentziaren unitatea eta organismo baten ezaugarri konkretu batean eragina duen DNA zatia da, esaterako begien kolorean.
[[Fitxategi:T7 RNA polymerase at work.png|thumb|left|300px|DNA eredu gisa hartuz [[RNA polimerasa]]k egiten duen mRNA-ren sintesia.]]
Herentziaren funtzio nagusia proteinen zehazketa da, DNA baita proteina hauek ekoizteko errezeta. DNAren aldaketak gehienetan disfuntzio proteiko bat dakar eta honek [[eritasun|gaixotasun]] bat sortuko du. Baina zenbait kasutan, aldaketa hauek onurak ekarriko dituzte eta horren ondorioz, izakiak hobeto egokituko dira beren ingurunera.
 
Giza gorputzak 30.000 proteina inguru ditu eta hauek 20 [[aminoazido]] desberdinez osatuta daude. DNA molekula bat da aminoazido hauen sekuentzia zehaztuko duena hain zuzen ere. Proteinen sintesian, DNAren gene bat irakurri eta RNAn transkribatzen da. RNA horrek, DNA eta proteinak sintetizatzen dituen makineriaren artean mezulari gisa jarduten du. Horregatik, RNA mezulari edo mRNA izena ematen zaio. mRNA hori proteinen sintesian eredu bezala erabiltzen da, aminoazidoak ordena egokian lotzeko proteinak eraikitzean.
* [[Azido erribonukleiko]]a (RNA)
* [[DNAren erreplikazio]]a
* [[Transkripzio (argipena)|Transkripzioa]]a
* [[itzulpen (genetika)|Itzulpena]]
* [[Avery, Mc Leod eta Mc Cartyren esperimentua]]
252.705

edits