«Rif»: berrikuspenen arteko aldeak

204 bytes added ,  Duela 5 urte
t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
| kokapena =
| irudia =
| hiriburua = [[Al-Hoceima|Alhucemas]], [[Nador]]
| hiriak =
| azalera =
| dirua =
| herritarra = [[riftar]]
| hizkuntzak = Riftera ([[tarrifit]],[[amazigera]]ren dialektoa, arabieraz, xelha), [[arabiera]], [[frantsesafrantses]]a, [[gaztelania|espainiera]]
| hizkuntza ofizialak = [[arabiera]], [[frantsesafrantses]]a, [[gaztelania|espainiera]]
| oharrak = 1921-1926 artean [[Rifko Errepublika]] independentea izan zuen
}}
 
'''Rif'''<ref>{{Erreferentzia|url=http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0164.pdf|egilea=[[Euskaltzaindia]]|izenburua= Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia}}. Bitxikeria moduan, [[Joseba Sarrionandia]]k, "''[[Moroak gara behelaino artean?]]''" liburuan, '''Arrif''' erabiltzen du.</ref> ([[amazigera]]z ''Arrif'', [[arabiera]]z ''الريف'', [[tifinagh]] ortografiaz [[Fitxategi:Arif tifinagh.svg]], [[espainieragaztelania|espainieraz]]z ''Rif''), geografia aldetik, Afrikako ipar-mendebaldeko eskualde menditsua da; nazio aldetik, bertako estaturik gabeko [[Berebere (etnia)berbere|amazig]] herria.
 
Riftarrak [[amazigberbere|amazigak]]ak dira eta [[tarrifit]] ([[arabiera]]z [[xelha]]) [[Berebere hizkuntza|amazigerarenamazigera]]ren dialektoa dute hizkuntza. Hala ere, riftar gehienek arabieraz ere egiten du, bertako hizkuntza ofizial bakarra denez gero. [[Gaztelania|Espainiera]] edo [[frantsesafrantses]]a ere hitz egiten dute riftar gehienek.
 
Rif [[Maroko]] estatu administrazioko bost herrialdetan banatuta dago: [[Al-Hoceima|Al Hoceima]], [[Nador]], [[Taza]], [[Berkane]] eta [[Taourirt]].[[Espainia]] estatu administrazioko [[Melilla]] autonomia hiria ere Rrifko lurraldea da.
 
Rifko herririk garrantzitsuenak [[Nador]], [[Kebdana]], [[Berkane]], [[Taza]] eta [[Axdir]] dira.
 
== Historia ==
[[Fitxategi:Morocco ethno 1973.svg|right|thumb|300px|Arrif [[berbere|amazig]] edo berbere herria da. Amazigeraren tarrifit dialektoa da bertako hizkuntza]]
 
Historiaurretik hona Rif berberea izan da, tribu edo kabiletan modu horizontalean antolatuta.
 
[[Fenizia]]rrak K.A. XI. mendean [[Tetuan]] eta [[Melilla]] hiriak sortu zituzten. Gerora, kartagotarrek hartu zuten inguruko domeinua, erromatarrak [[Hirugarren Gerra Punikoa]]n [[Kartago]] menperatu eta Rif [[Mauritania (antzinako eskualdea)|Mauretania]] [[Erroma]]ko probintziaren barruan gelditu zen. V. mendean bandaloek erromatarrak azpiratu zuten, eta VI. mendean [[bizantzio]]arrek berreskuratu zuten eskualdea.
 
VII. mendean sortaldeko [[beduino]]ak sartu ziren Rifen. [[Salih I ibn Mansur]]-ek, 710. urtean [[Nekor]] Erresuma sortu zuen, Rifen. Rif osoa islamiartu zen, eta hiriak arabiartu ere, baina landa eta mendi inguruetan amazig herriaren hizkuntzak eta kulturak iraun dute gaur egun arte.
 
XV. mendean Espainiatik kanporatutako musulman asko Rifen instalatu zen, eta besteren artean [[Xauen|Chefchaouen]] hiria sortu zuten.
 
1415ean [[Portugal]]ek [[Ceuta]] konkistatu zuen. [[Medina-Sidonia|Medina Sidonia]] Etxeak, Espainiako [[Elisabet KatolikoaI.a Gaztelakoa|Elisabet Katolikoaren]]ren onespenarekin, Melilla okupatu zuen, 1497an.
 
XIX. mendean Espainiak bere presentzia areagotzeko joera indartu zuen, Melilla eta bestelako goarnizioen lurraldeak zabalduz. 1859-1860 urteetan [[Afrikako Gerra]] izenaz ezagutzen den operazio militarrak burutu zuen Espainiak. Gerora, Espainiaren interes espantsionistek riftarren erasoaldiak ere ekarri zituen.
 
[[Fitxategi:Morocco-spanish-protectorate-1955-a.svg|right|300px|thumb|1906ko Akordioaren arabera [[EspainiarMarokoko MarokoProtektoratu Espainiarra|Protektoratu espainolak]] hartzen zuen lurraldea]]
 
1904an Marokoko lurraldeak Frantzia eta Espainiaren artean banatu zituzten, eta Marokoko iparraldea Espainiaren esku gelditu zen. Horretara, Rif osoa [[EspainiarMarokoko MarokoProtektoratu Espainiarra|Protektoratu espainolaren]] barruan gelditu zen. Hartara, Rifko tribuek aurre egin zizkioten espainiarren okupazio armadari (ikus [[Rifeko gerra]]). 1909-1912 artean [[Mohamed el-Mizian]]ek gidatu zituen ''[[horka]]'' arrifiak okupazioaren aurka. [[Ahmed el-Raisuni]]k gerla santua aldarrikatu zuen espainiarren aurka eta [[Jebala]] administratzeko hitzarmena lortu zuen espainiarrekin. Rifen, [[Abd el- Krim|Abd el-Krimek]]ek gidatutako gerrillariek Espainiako armada osoa [[AnnualekoAnnualgo gudua|Annualeko guduan]]n (1921) eraitsi eta Melilla ezik Rif, Jemala eta Gomarako lurralde guztiaren domeinua eskuratu zuen.
 
[[Fitxategi:Flag of the Republic of the Rif.gif|thumb|280px|right|Rifko Errepublikaren bandera]]
== Riftarrak ==
{{Sakontzeko|Riftar}}
Rrif oso eskualde zabala da: Melilla inguruko mendietatik Tetuaneraino zabaltzen da. Hala ere, ez da nahastu behar Rif geografikoa eta kulturala. Tetuan eta Chauen inguruko lurraldeak [[Jebala]] izena hartzen du, eta bertakoek, etnikoki amazigak izan arren, arabieraz hitz egiten dute. Arrifiak [[Al-Hoceima|Al Hoceima]] eta [[Nador]] hirien eskualdean bizi dira, eta euren kultura eta hizkuntzari eusten diote.
 
Gaur egunean, Marokoko deszentralizazio asmoen inguruan Rif Handiaz ere hitz egiten da, Marokoko iparralde osoa izendatzeko, hau da, Mediterraneoko Ipar-mendebaldetik Argeliako mugetara doan herrialde osoaz.
252.705

edits