«Ameriketako bisonte»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
{{taxotaula automatikoa
| taxon = Bison bison
| authority = [[Lineo|Linneaus]], 1758
| subdivision_ranks = Azpiespezieak
| subdivision =
[[Bison bison athabascae|Basoko bisonte]] (''B. b. athabascae'')<br />
[[Ordokietako bisonte]]a (''B. b. bison'')
| synonyms = ''Bos americanus''<br />''Bos bison''<br />''Bison americanus''<br />''Bison bison montanae''
}}
'''Amerikako bisontea''', (''Bison bison''), [[Bovidae|bovido]] handi mota bat da. Garai batean [[Mexiko]] ipar aldean, [[Ameriketako Estatu Batuak]] zein [[Kanada]]ko [[Ordoki handiak|Ordoki handietan]] bizi omen zen. [[Bisonte]]ak [[samalda]] handietan biltzen ziren [[Esklaboen Aintzira Handia]]tik Mexikoraino, [[Durango (Mexiko)|Durango]] eta [[Nuevo Leon|Nuevo León]] Estatuetaraino hain zuzen, eta [[Oregon]]go ekialdetik [[Appalacheak|Apalatxeak]] mendietaraino.
 
Egun Amerikako bisontearen bi [[azpiespezie]] daude: [[Ordokietako bisonte]]a (''Bison bison bison'') eta [[Bison bison athabascae|Basoko bisontebisontea]]a deitutakoa, (''Bison bison athabascae''). Azken hau bereziki Kanadako [[oihan]]etan bizi da. Dena den garai bateko bisonteen samalda handiak Ipar Amerikako [[belaze]] zabaletan kokatzen ziren, eta ez basoetan.
 
Bisontea oso garrantzitsua zen Ipar Amerikako tribu [[amerindiar]] askoren kulturan eta bizimoduan. "Ordoki handietako" amerindiarren ekonomia animali hauen ehizean oinarritzen zen. Indioak etengabe mugitzen ziren bisonteen samalda handiak jarraituz.
 
== Etimologia ==
Bisonte [[greziera]]z "[[idibehi|idiaren]]aren antzeko aberea" esanahia dauka. Bufalo hitza bere aldetik larrurako basa-piztiak harrapaketan zebilen piztialari frantziarrek jarri zioten. Beraiek ere bisontea {{lang|fr|''œ ufs''}} deitu zuten, "idia" esanahiarekin baita ere. Gauzak horrela, hastapenean "bisonteak" eta "bufaloak" esanahi parekoa zuten.
 
[[Ingeles]]ez {{lang|en|''American bison''}}, Amerikako bufaloa, deitzen dute, nahiz eta adituentzat "bufalo" sailkapena ez dator [[espezie]]arekin. Benetako bufaloak [[Asiar bufalo]]ak eta [[Afrikar bufalo]]ak omen dira.
Abuztu eta irailean izaten da susa garaia Amerikako bisonteentzat. Haurdunaldiak 285 egun inguru irauten du. Jeneralean kume bakarra jaiotzen da hurrengo udaberrian, gorrixka kolorekoa. Amak urte batean zainduko du kumea eta hau heldua izango da hiru urtetan. Bisonteek batz beste 15 urte bizi dira naturan libre eta 25 urte arte etxekotzerakoan.
 
Bisonte jaio berriek, bizitzaren lehendabiziko hiru hilabetetan, helduek baino kolore apalagoak dauzkate. Oso kasu bitxia "bufalo zuria"rena da. Halakoetan txekorra edo urruxa erabat zuria da, [[albinoalbinismo|albinoa]]a, eta kasu hauetan animali hauek sakratuak dira tribu [[amerindiar]]rentzat.
 
=== Europako bisontearekiko ezberdintasunak ===
 
== Kopurua eta populazioen egoera ==
Badaude etxekotutako 500.000 Amerikako bisonte inguru, gehienak Ordokietako bisonteak 4000 errantxo pribatuetan banaturik. [[IUCNNaturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundea|IUCNko]]ko zerrenda gorriaren irizpideen arabera, etxekotutako populazioak ez dira kontutan hartzen espezie basati baten egoera definitzeko.
 
Basati bizi diren bisonteen kopurua berriz 30.000 mila inguru da, haietatik 20.000 mila baino ez datoz jatorrizko populazioetatik.
 
== Bisontea abeltzaintzan ==
Aspalditik Amerikako bisontea etxe-abere bezala erabiltzeko saiakerak egin dira, arrakastatsuak gainera. Alde batetik bisonteak etxeko aziendarekin nahastuz [[beefalo]]ak zein [[yakalojakalo|yakaloak]]ak lortzeko. Bestetik bisonte beraiek azienda bezala hazten [[arrantxo]]etan.
 
Amerikako Estatu Batuetan bisontearen haragia komertzializatzen da, eta asko famatzen dute. Bisontearen haragiak behi haragiaren [[proteina]]k baino % 4 gehiago ditu, [[kaloria]] kopuru erdia, [[kolesterol]]a % 45 gutxiago eragiten du eta 100 gramo haragitan 2,5 miligramo gantz besterik ez dago.
252.705

edits