«1812ko angloamerikar gerra»: berrikuspenen arteko aldeak

Zehaztu, zuzendu
(Zehaztu, zuzendu)
| oharra =
}}
'''1812ko angloamerikar gerra''', 1812-1815 urteetan Ameriketako Estatu BatuenBatuek eta Erresuma BatuarenBatuak ([[Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua]], eta kolonia kanadarrak) arteanelkarren eginkontra zutenegindako gerrateagerra izan zen. Borrokak lurrez eta itsasoz izangertatu ziren Ipar Amerikako eremuan. Gerrak ez zuen garaile garbirik izan.
 
==Arrazoiak==
Estatu Batuek egin zuten gerra-deklarazioa, 1812. urteko ekainaren 18an. Horretarako arrazoiak luzaro izan dira eztabaidagai. Estatu Batuek beren herrialde subirano eredua garatu nahi zuten, baina Britaniar Inperioaren itzala luzea zen Atlantikoan, bereziki [[Trafalgarko gudua|Trafalgarko gudu]]ko Espainia eta Frantziaren porrotaren ondoren. Orain, britainiarrek itsas blokeoa ezarri zieten Napoleonen [[Frantzia]]ri eta, horrenbestez, Estatu Batuekiko merkataritzari.
 
Bestalde, [[Estatu Batuetako Lehenengo Bankua]]ren gaineko kontrolari buruzko gatazka zegoen, 1811n bertan behera utzi baitzuen Estatu Batuetako kongresuak. Halaber, britaniarrek merkataritza-ontziak eta marinelak derrigorrez errekrutatzen ziharduten [[Royal Navy|Britainiarren Errege Itsas Armadarako]] eta, gainera, britainiarrak Estatu Batuak kontinentean barrena metropolitik aparte zabaltzearen kontra zeuden. Ondorioz, britaniarrek indiar indigenei lagundu zieten.
 
== Gerraren garapena ==
Britainiarren armada [[Napoleondar Gerrak|Europako gerranGerran]] lanpetuta zegoenez, hasieranbritaniarrek defentsa-estrategiaz jardun zuten, amerikarrekestatubatuarrek Kanadako lurralde batzuk inbaditu arren, itsasoko erasoz uxatuz. Beraz, estatubatuarrek erabaki zuten [[Kanada]]n lurrez sartzea erabaki zuten.
 
1814an britainiarrek kontraeraso egin zuten, hiru armada bidali zituzten Ipar Amerikara Estatu Batuak inbaditzekotaninbaditzeko: [[Maine]]n sartu ziren, eta [[Washington Hiria]] ere hartu zuten, eraikin publikoak suntsituz, [[Etxe Zuria]] barne.
Britainiarren armada [[Napoleondar Gerrak|Europako gerran]] lanpetuta zegoenez, hasieran defentsa-estrategiaz jardun zuten, amerikarrek Kanadako lurralde batzuk inbaditu arren, itsasoko erasoz uxatuz. Beraz, estatubatuarrek [[Kanada]]n lurrez sartzea erabaki zuten.
 
Bestalde, estatubatuarrek ipar-mendebaldean eta hego-ekialdean indiarrakamerindiarrak garaitu zituzten: britainiarrek lagunduta, indiaramerindiar indigenenindigenek estatu independentea sortu nahi zuten, baina menperatuak izan ziren. Britainiarrek [[New York]], [[Baltimore]] eta [[New Orleans]] inbaditu nahi izan zuten arren, estatubatuarrek atzera eragin zieten.
1814an britainiarrek hiru armada bidali zituzten Ipar Amerikara Estatu Batuak inbaditzekotan: [[Maine]]n sartu ziren, eta [[Washington Hiria]] ere hartu zuten, eraikin publikoak suntsituz, [[Etxe Zuria]] barne.
 
Gerrako azken borroka [[New Orleansko gudua]] izan zen 1815eko urtarrilean, nahiz eta ordurako bakea sinatuta zuten alde biek Ganteko Hitzarmenean, baina Europan sinatu zutenez, akordioaren berriak asteak eman zituen Amerikara heltzerako. New Orleasen estatubatuarrak atera ziren garaile, [[Andrew Jackson]]en gidaritzapean.
Bestalde, estatubatuarrek ipar-mendebaldean eta hego-ekialdean indiarrak garaitu zituzten: britainiarrek lagunduta, indiar indigenen estatu independentea sortu nahi zuten, baina menperatuak izan ziren. Britainiarrek [[New York]], [[Baltimore]] eta [[New Orleans]] inbaditu nahi izan zuten arren, estatubatuarrek atzera eragin zieten.
 
==Emaitza==
GerrakoMugak azkenlehengo borrokahorretan [[New Orleansko gudua]] izan zen: estatubatuarrak izangeratu ziren garaile. Hala ere, ordurako bakea sinatuta zuten alde biek. [[Ganteko Hitzarmena]]rekin bake-akordioa lortu zuten: mugak lehen zeudenetan utzi zituzten, eta alderdi biak garaile sentitu ziren. Kanadakoak, hegoaldeko herrialdeak ez zituelako menperatu, pozik zeuden; eta estatubatuarrek ere ospatzen zuten nazio-batasunaren espirituak indar handia zuela eta nazioartean ahaltsuak zirela erakutsi zutelako.
 
{{Elhuyar-HPS 2012 | data=2012/11/29}}