«Rif»: berrikuspenen arteko aldeak

33 bytes removed ,  Duela 4 urte
t
ez dago edizio laburpenik
t (Robotak {{Commonskat}} gehitu du. Txantiloiak commons:category:Rif lotu du, Wikidataren arabera.)
t
| administrazioa = [[Maroko]], [[Espainia]]
| dirua =
| herritarra = arrifi, arriftar, [[riftar]]
| hizkuntzak = arrifieraRiftera ([[tarrifit]],[[amazigera]]ren dialektoa, arabieraz, xelha), [[arabiera]], [[frantsesa]], [[espainiera]]
| hizkuntza ofizialak = [[arabiera]], [[frantsesa]], [[espainiera]]
| oharrak = 1921-1926 artean Arrifko[[Rifko Errepublika]] independentea izan zuen
}}
 
'''Rif'''<ref>{{Erreferentzia|url=http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0164.pdf|egilea=[[Euskaltzaindia]]|izenburua= Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia}}. Bitxikeria moduan, [[Joseba Sarrionandia]]k, "''[[Moroak gara behelaino artean?]]''" liburuan, '''Arrif''' erabiltzen du.</ref> ([[amazigera]]z ''Arrif'', [[arabiera]]z ''الريف'', [[tifinagh]] ortografiaz [[Fitxategi:Arif tifinagh.svg]], [[espainiera]]z ''Rif''), geografia aldetik, Afrikako ipar-mendebaldeko eskualde menditsua da; nazio aldetik, bertako estaturik gabeko [[Berebere (etnia)|amazig]] herria.
 
ArrifiakRiftarrak [[amazig]]ak dira eta [[tarrifit]] ([[arabiera]]z [[xelha]]) [[Berebere hizkuntza|amazigeraren]] dialektoa dute hizkuntza. Hala ere, arrifiriftar gehienek arabieraz ere egiten du, bertako hizkuntza ofizial bakarra denez gero. [[Espainiera]] edo [[frantsesa]] ere hitz egiten dute arrifiriftar gehienek.
 
Rif [[Maroko]] estatu administrazioko bost herrialdetan banatuta dago: [[Al Hoceima]], [[Nador]], [[Taza]], [[Berkane]] eta [[Taourirt]].[[Espainia]] estatu administrazioko [[Melilla]] autonomia hiria ere ArrifkoRrifko lurraldea da.
 
ArrifkoRifko herririk garrantzitsuenak [[Nador]], [[Kebdana]], [[Berkane]], [[Taza]] eta [[Axdir]] dira.
 
== Historia ==
[[Fitxategi:Morocco ethno 1973.svg|right|thumb|300px|Arrif [[amazig]] edo berbere herria da. Amazigeraren tarrifit dialektoa da bertako hizkuntza]]
 
Historiaurretik hona Rif amazigaberberea izan da, tribu edo kabiletan modu horizontalean antolatuta.
 
[[Fenizia]]rrak K.A. XI. mendean [[Tetuan]] eta [[Melilla]] hiriak sortu zituzten. Gerora, kartagotarrek hartu zuten inguruko domeinua, erromatarrak [[Hirugarren Gerra Punikoa]]n [[Kartago]] menperatu eta Rif [[Mauretania]] [[Erroma]]ko probintziaren barruan gelditu zen. V. mendean bandaloek erromatarrak azpiratu zuten, eta VI. mendean [[bizantzio]]arrek berreskuratu zuten eskualdea.
1415ean [[Portugal]]ek [[Ceuta]] konkistatu zuen. [[Medina Sidonia]] Etxeak, Espainiako [[Elisabet Katolikoa]]ren onespenarekin, Melilla okupatu zuen, 1497an.
 
XIX. mendean Espainiak bere presentzia areagotzeko joera indartu zuen, Melilla eta bestelako goarnizioen lurraldeak zabalduz. 1859-1860 urteetan [[Afrikako Gerra]] izenaz ezagutzen den operazio militarrak burutu zuen Espainiak. Gerora, Espainiaren interes espantsionistek Arriftarrenriftarren erasoaldiak ere ekarri zituen.
 
[[Fitxategi:Morocco-spanish-protectorate-1955-a.svg|right|300px|thumb|1906ko Akordioaren arabera [[Espainiar Maroko|Protektoratu espainolak]] hartzen zuen lurraldea]]
 
1904an Marokoko lurraldeak Frantzia eta Espainiaren artean banatu zituzten, eta Marokoko iparraldea Espainiaren esku gelditu zen. Horretara, RrifRif osoa [[Espainiar Maroko|Protektoratu espainolaren]] barruan gelditu zen. Hartara, Rifko tribuek aurre egin zizkioten espainiarren okupazio armadari (ikus [[Rifeko gerra]]). 1909-1912 artean [[Mohamed el-Mizian]]ek gidatu zituen ''[[horka]]'' arrifiak okupazioaren aurka. [[Ahmed el-Raisuni]]k gerla santua aldarrikatu zuen espainiarren aurka eta [[Jebala]] administratzeko hitzarmena lortu zuen espainiarrekin. ArrifenRifen, [[Abd el-Krim]]ek gidatutako gerrillariek Espainiako armada osoa [[Annualeko gudua]]n (1921) eraitsi eta Melilla ezik ArrifRif, Jemala eta Gomarako lurralde guztiaren domeinua eskuratu zuen.
 
[[Fitxategi:Flag of the Republic of the Rif.gif|thumb|280px|right|Rifko Errepublikaren bandera]]
 
Abd el-Krimek [[Rifko Errepublika]] independentea aldarrikatu zuen, Rif herri amazigaren estatu independentea. 1925ean Frantzia eta Espainia elkartu ziren eta gerra osoa bideratu zuen Rifko Errepublika 1926an desegin arte. Hartara, ArrifRif Espainiaren menpean gelditu zen, 1956an Maroko estatu independentea sortu eta haren soberanian gelditu artean.
 
1958-1959. urteetan Arrifiakriftarrak matxinatu ziren Marokoko agintearen kontra. Hasan II erregeak errepresio latza bideratu zuen ArrifarenRifaren aurka: [[napalm]] bonbak erabili zituzten, eta 8.000 hildako eta milaka arrifiriftar zauritu, atxilotu, torturatu eta espetxeratu zituzten.
 
Rifen independentziaren aldeko mugimenduak gorabeherak izan ditu harrez gero. [[Hassan II.a Marokokoa]] erregearen aldian, amazig hizkuntzak eta kulturak jazarpen bortitzaren azpian bizi behar izan zuten. Marokoko koroa haren seme [[Mohamed VI]]aren esku gelditu zenean, jazarpen hori arindu egin zen nolabait.
 
Dena dela, independentziaren aldeko mugimendua jazarpenean bizi da. 2008. urtean, Marokoko erregeak "legez kanpo" jarri zuen alderdi politiko amazig nagusia, Marokoko Alderdi Demokratiko Amaziga, arrifienriftarren haserrerako.
 
Gaur egunean, ArrifkoRifko Autonomiazautonomiaz hitz egiten da bertako zirkulu politikoetan eta Rifko Autonomiaren aldeko Mugimenduak Rif herriaren nortasun historiko eta geografikoa aldarrikatzen du. Nazio kontzientzia hedatzeko ahalegintzen ari da eta 2012ko hauteskundeetan aurkezteko asmoa du, herrialdeko autogobernua bultzatzeko asmoz.
 
== ArrifiakRiftarrak ==
{{Sakontzeko|Riftar}}
 
ArrifRrif oso eskualde zabala da: Melilla inguruko mendietatik Tetuaneraino zabaltzen da. Hala ere, ez da nahastu behar Rif geografikoa eta kulturala. Tetuan eta Chauen inguruko lurraldeak [[Jebala]] izena hartzen du, eta bertakoek, etnikoki amazigak izan arren, arabieraz hitz egiten dute. Arrifiak [[Al Hoceima]] eta [[Nador]] hirien eskualdean bizi dira, eta euren kultura eta hizkuntzari eusten diote.
 
Arrif oso eskualde zabala da: Melilla inguruko mendietatik Tetuaneraino zabaltzen da. Hala ere, ez da nahastu behar Rif geografikoa eta kulturala. Tetuan eta Chauen inguruko lurraldeak [[Jebala]] izena hartzen du, eta bertakoek, etnikoki amazigak izan arren, arabieraz hitz egiten dute. Arrifiak [[Al Hoceima]] eta [[Nador]] hirien eskualdean bizi dira, eta euren kultura eta hizkuntzari eusten diote.
 
Gaur egunean, Marokoko deszentralizazio asmoen inguruan Rif Handiaz ere hitz egiten da, Marokoko iparralde osoa izendatzeko, hau da, Mediterraneoko Ipar-mendebaldetik Argeliako mugetara doan herrialde osoaz.
 
Fisikoki, ugariak dira azal argi, ile hori eta begi urdin eta berdea duten arrifiariftarrak.
 
== Kabilak ==
 
== Ekonomia ==
Herrialde malkartsua da eta baliabide ekonomiko urriak ditu. Kalamuaren laborantzak garrantzia handia hartu du ArrifenRifen, nahiz eta Marokoko gobernuak nazioarteko presioei men eginez kalamua murrizten ari den.
 
== Musika ==
* [http://www.larepublicacultural.es/article1404.html Chakib Al Khayari, Rifko Giza Eskubideen Elkarteko presidentea Marokon espetxeratua, larepublicacultural.es 2009.02.25]
* [http://www.thwiza.com/ Amazig kulturaren inguruko webgunea]
* [http://www.thwiza.com/index.php?option=com_musicamazigh&view=frontpage&Itemid=36&reg=Rif ArrifkoRifko musika]
 
{{coord|35|00|N|4|00|W|region:MA_type:mountain|display=title}}
 
[[Kategoria:Marokoko geografia]]
[[Kategoria:Berbereak]]
157.189

edits