«Euskal Herriko baleazaleak»: berrikuspenen arteko aldeak

Terminologia zuzendu dut. Baleak ez dira sekula ehizatu, arrantzatu baizik. Anglosaxoiek erabiltzen dute 'hunting' au adierazteko, eta horien atzetik itzultzaile kaskar askok gazteleraz eta euskaraz 'caza' eta 'ehiza' eman dute, bidegabe jakina.
t (Robota: hizkuntza arteko 1 lotura lekualdatzen; aurrerantzean Wikidata webgunean izango dira, d:Q11680130 orrian)
(Terminologia zuzendu dut. Baleak ez dira sekula ehizatu, arrantzatu baizik. Anglosaxoiek erabiltzen dute 'hunting' au adierazteko, eta horien atzetik itzultzaile kaskar askok gazteleraz eta euskaraz 'caza' eta 'ehiza' eman dute, bidegabe jakina.)
'''Euskal Herriko baleazaleak''' [[XIII. mendea|XIII.]] eta [[XVI. mende]]en artean [[balea-arrantzan]] jardun zuten [[Euskal Herri]]ko [[arrantzale]]ak izan ziren. Hasieran, [[Bizkaiko golkoa]]ren itsasertzean aritu izan ziren [[sardako balea]]ren (''euskal balea'' izenaz ere ezaguna)<ref>[http://ehu.es/ehg/cgi/zehazki/bila?m=has&z=ballena «ballena» sarrera], ''Zehazki'' hiztegia.</ref><ref>[http://www.elhuyar.org/hizkuntza-zerbitzuak/EU/Hiztegi-kontsulta?edozer=ehunekoa&nondik=gazt&txtHitza=ballena&azpisar=ballena+vasca&ssort=ballena&mota=azpisarrera&term_hizkuntza=G&lang=EU#aukera «ballena vasca» sarrera], ''Elhuyar gaztelania-euskara'' hiztegia.</ref><ref>«euskal balea» sarrera, [http://www1.euskadi.net/euskalterm/indice_e.htm Euskalterm Terminologia Bankua].</ref> ehizanarrantzan. Tekniken hobetzeak, ordea, gero eta urrunago joanarazi zituen arrantzaleak (hasieran [[Ipar Itsasoa|Ipar Itsasora]], pixkanaka-pixkanaka [[Islandia]]ra, eta azkenekoz [[Kanada]]ko [[Ternua eta Labrador]]reko kostaldeetara<ref>{{erreferentzia|url=http://paperekoa.berria.info/plaza/2012-07-14/040/001/balearen_itzal_luzea_euskal_kulturan.htm| egunkaria= [[Berria]]| data= 2012-07-14 |izenburua= Balearen itzal luzea euskal kulturan| izena= Maialen |abizena= Igartua}}</ref>). Arrantzaleak, baleak harrapatzen ez ezik, larru-bilketan eta [[bakailao]]-arrantzan ere ibili ziren. Jarduera horietan sortutako merkataritza-harremanen eraginez, bertokoek [[euskara]]zko [[Pidgin (hizkuntza)|pidgin]] bi sortu zituzten: [[Euskara-islandiera pidgina|euskara-islandiera]] ([[Islandia]]n) eta [[Algonkin-euskara pidgina|algonkin-euskara]] ([[Kanada]]n).
 
[[Fitxategi:1592 4 Nova Doetecum mr.jpg|right|250px|thumb|[[1592]]ko Ipar [[Ozeano Atlantikoa|Atlantikoko]] baleaguneen mapa]]
== Historia eta teknikak ==
[[Sardako balea]]ren ehizakarrantzak abantaila nabarmena zuen beste [[balea|baleen]] ehizarekinarrantzaren alderatutaaldean: behin balea hil eta gero, ez zen beste espezieak bezala uretan hondoratzen.<ref>[http://www.telefonica.net/web2/gonzalezarizmendi/ «Las ballenas del Cantábrico».]</ref> Diferentzia horrek balea harrapatzeko bi teknika sorrarazi zituen.
 
=== Bizkaiko golkoan ===
[[Fitxategi:Ribadesella - Senda historica del puerto05.jpg|thumb|right|250px|[[Balea-ehiza|Balea-arrantza]]ri buruzko horma-irudia, [[Ribadesella]]n]]
Lehendabizikoz ehizaarrantza [[Bizkaiko golkoa|Bizkaiko golkoko]] kostaldeetan hasi zen.<ref>[http://www.notre-planete.info/actualites/actu_1510.php «Chasse à la baleine: le spectre de Moby Dick hante l'humanité».]</ref><ref name="bontigui">{{erreferentzia|izena= Joseba A. |abizena= Bontigui Eskisabel |izenburua= Baleekin Jolasean. Sardako balea edo euskal balea |argitaletxea= [[Eusko Jaurlaritza]] |urtea= [[2002]] |isbn= 84-457-1896-7}}</ref> Herrietako muinoetan talaiak jartzen zituzten itsasaldea zaintzeko. Behin balea ikusita, portura abisua eman eta [[arrantzale]]ek lasterka [[txalupa]]k hartzen zituzten. Orduan hasten zen balea [[arpoi]]az jotzeko lasterketa: arpoiaz balea jotzen zuen lehendabizikoak eskubideak zituen animaliaren salmentan. Horrek liskarrak sortu zituen herrien artean<ref name="azpiazu">{{erreferentzia|izena= Jose Antonio |abizena= Azpiazu |izenburua= Balleneros vascos en el Cantábrico |argitaletxea= [[Ttartalo]] |lekua= [[Donostia]] |urtea= [[2000]] |isbn= 978-84-8091-679-0 |url=http://www.euskonews.com/0113zbk/gaia11303es.html}}</ref>.
 
Jarduera horren lehen idatzizko agiria [[670]]. urtekoa da: agiriaren arabera, [[Lapurdi]]ko [[arrantzale]]ek 40 poto [[lumera]] ([[balea]]-[[olio]]) saldu zituzten [[Frantzia]]ko iparraldean.<ref name="Kurlansky" />
[[XIII. mendea]]n, baleak harrapatzeko hainbat portu eraiki zituzten, horien artean [[Getaria (Gipuzkoa)|Getariako]] eta [[Lekeitio]]ko portuak, [[1204]]an sortuak. Hala ere, [[1334]]. urterako balearen gainbehera hain zen nabaria [[Bizkaiko golkoa]]n, [[Alfontso XI.a Gaztelakoa]]k arrantzarako debekualdia ezarri zuen,<ref name="Kurlansky" /> balea stocka hazteko asmotan. Honek arrantzaleak beste [[itsaso]]etara bultzatu zituen.
 
[[Ipar Itsasoa]]n elikatzen aritu ostean, baleak udazkena igarotzera [[Bizkaiko golkoa|Bizkaiko golkora]] etortzen zirenean izaten zen baleen ehizaarrantza garaia, hau da, [[urri]] eta [[maiatz]] artean.<ref name="bontigui"/> Orduan, baleazale-konpainiekin hitzarmenak sinatzen zituzten arrantzaleek.<ref name="zirikiain">{{erreferentzia|izena= Mariano |abizena= Zirikiain |izenburua=Los vascos en la pesca de la ballena |bilduma= Ilargi Amandrea |argitaletxea= [[Txertoa]] |lkeua= [[Donostia]] |urtea= [[2005]] |isbn= 978-84-7148-373-7}}</ref><ref>{{erreferentzia|izena= Luciano |abizena=Castañón |izenburua= Notas sobre la pesca de la ballena en relación con Asturias |aldizkaria= Boletín de Estudios Asturianos |alea=51 |urtea= [[1964]]}}</ref> [[XVII. mendea|XVII. mendeko]] lehen hiru hamakardetan, [[A Laracha]]ko San María do Socorro de Caión monasterioari [[hamarren]]a ordaintzen zioten harrapatutako balea bakoitzagatik. Datu horiek erakusten dutenagatik, inguru hartan etengabea zen baleen presentzia, eta ez zen, beste latitudeetan bezala, baleen igarobide soila.<ref name="canoura">{{erreferentzia|izena= Andrés |abizena= Canoura |izenburua= A pesca da balea en Galicia non sécalos XVI e XVII |argitaletxea= [[Galiziako Xunta]] |lekua= [[Santiago Compostelakoa]] |urtea=[[2002]]}}</ref> [[Sardako balea]]k [[urria]]n eta [[azaroa]]n [[Bizkaiko golkoa]]ren barnealdera zihoazen, [[abendua]]n eta [[urtarril]]ean itsas zabalera, eta [[apiril]]ean eta [[maiatz]]ean [[Galizia]]ko kostaldeetara mugitzen ziren. Hasieran, Euskal Herriko baleazaleak beren portuetan balea agertu arte zain egoten ziren, baina apurka-apurka gero eta balea gutxiago izanik, baleei segika hasi ziren [[Bizkaiko golko]]ko kostalde osoan.
 
Horrela, [[kabotaje]] teknika hobetu zuten; gero [[bakailao]] eta baleak harrapatzeko [[Islandia]] edo [[Ternua]]ra ailegatzeko erabiliko zuten teknika bera, hain zuzen.
 
Balekumeak urteko lehen bi hilabeteetan harrapatzen zituztenez,<ref name="canoura"/> batzuen ustez baleak erditzera etortzen ziren [[Bizkaiko golko]]ra. Hainbeste balea izan ziren harrapatuak, [[XVIII. mende]]rako desagertua zen ohiko [[balea-ehiza|balea-arrantza]]. Hala ere, zaila da esatea noiz utzi zioten ehizaarrantza egiteari [[Bizkaiko golkoa]]n, ordurako [[Ternua]]n jarduera puri-purian baitzen. Oraindik [[XIX. mendea]]n, [[Euskal Herriko kostaldea]]n baleak arpoitzen zituzten noizbehinka.
 
Hona hemen zenbait datu:
[[Fitxategi:Eubalaena glacialis range map.png|right|250px|thumb|[[Sardako balea]]ren hedapen mapa.]]
==== Erabilitako teknika ====
Bigarren teknika, itsas zabalean erabiltzen zuten (bai [[Bizkaiko golkoa]]n, bai Ipar [[Ozeano Atlantikoa|Atlantikoan]]). Teknika berria behar-beharrezko bihurtu zen, [[sardako balea]] [[Bizkaiko golkoa]]n pixkanaka-pixkanaka galtzen ari baitzen. Horrek bultzatu zituen itsasoan barneratzera.<ref>{{erreferentzia|izena= A. |abizena= Aguilar |izenburua= A review of old Basque whaling and its effect on the right whales (Eubalaena glacialis) of the north Atlantic |aldizkaria= Reports of the International Whaling Commission |urtea= [[1986]]}}</ref> Itsas zabalean ehizaarrantza egiteko, beharrezkoa zen kofradiek, udalek edo enpresaburuek espedizioak ordaindu eta antolatzea.<ref name="azpiazu"/>
 
Harrapaketok herriei zekarzkieten etekin handiak zirela eta,<ref>{{erreferentzia|egile1-lotura= Julio Caro Baroja| izena1= Julio |abizena1= Caro Baroja |izenburua= Los vascos y el mar |argitaletxea= [[Txertoa]] |lekua= [[Donostia]] |urtea= [[1981]] |isbn= 84-300-0368-1}}</ref> baleazaleen arteko norgehiagoka areagotu zen. Mozkin handiena balearen gantzetik zetorkien. Gantza, behin olio bihurturik, argiztatze-sistemarako erabitzen zen, ke eta usainik bota barik erre zitekeelako.<ref name="azpiazu"/> Bizarra ere baliagarria zen oso, orduko gai malgu bakarrenetakoa baitzen. Haragia, aldiz, apenas jaten zen itsasertzeko herrietatik kanpora. Gehienetan, gatzunetan jarri eta [[Frantzia]] aldean saltzen zuten. [[Espainia]]n, ostera, ez zuten saltzen, [[1750]] arte ia ez baitzen [[Meseta]] aldera joateko biderik. Hezurdura eraikuntzarako materialtzat erabiltzen zuten, bai eta apaingarriak eta altzariak egiteko ere. Merkataritza hura garrantzitsua zen, oso, Euskal Herriko [[ekonomia]] bultzatzeko.<ref name="caza">{{erreferentzia|url= http://www.euskonews.com/0062zbk/gaia6203es.html |izena1= Miren Koro |abizena1= Campos |izena2= Mauro |abizena2= Peñalba |izenburua= La caza de la ballena. Su influencia en los usos y costumbres desde la Edad Media}}</ref>
* [[Getaria (Gipuzkoa)|Getarian]] harrapatutakoa, [[Napoliko museo zoologikoa]]n.
 
Balearen ehizaarrantza gogoratzeko, [[Euskal Herriko kostalde]]ko herri askok balea irudikatu zuen bere armarrian, eta armarrian dute oraindik. Hona hemen herri horien zerrenda:<ref name="caza"/>
* [[Lapurdi]]n: [[Getaria (Lapurdi)|Getaria]], [[Biriatu]], [[Hendaia]], [[Bidarte]] eta [[Biarritz]].
* [[Gipuzkoa]]n: [[Hondarribia]], [[Mutriku]], [[Getaria (Gipuzkoa)|Getaria]] eta [[Donostia]].
Anonymous user