Ireki menu nagusia

Aldaketak

ez dago edizio laburpenik
| goiburua= Пролетарии всех стран, соединяйтесь!<br /><small>([[Munduko langileok, elkartu!]])</small>
}}
 
'''Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna'''<ref>EIMA: [http://www.hezkuntza.ejgv.euskadi.net/r43-573/eu/contenidos/informacion/dih/eu_5490/adjuntos/estilo_liburua/ONOMASTIKA/IZEN%20ZERRENDAK.pdf ''Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak''].</ref> edo '''Sobietar Batasuna''' [[XX. mendea|XX. mendeko]] zati handi bateko herrialde [[Sozialismo|sozialista]] izan zen.
 
Sobietar BatasunaErrusiako [[Errusiako Iraultzatsar]]ren ondokoinperioa gerraosatzen zibilazuten garaitulurraldeak etahartzen gero sortu zenzituen [[1922]]. urtean, eta [[Mikhail Gorbatxov1991]] gobernuburu zela desegin zenbitartean. [[1991]].tik urtean.aurrera [[Itsasoharen Baltiko]]tikparterik etahandienaz [[ItsasoErrepublika Beltza|ItsasoIndependienteen BeltzetikElkartea]] hasimoldatu etada. [[OzeanoBigarren BareMundu Gerra]]rainoz geroztik 15 errepublika federatuk hedatzenosatua zen.: 15Armenia, sobietarAzerbaijan, errepublikaBielorrusia, sozialistaErrusia, izateraEstonia, helduGeorgia, zenKaszakhastan, Kirgizistan, Letonia, Lituania, Moldavia, Tajikistan, Turkmenistan, Ukraina eta Uzbekistan. [[Errusia]] zen Batasuneko errepublika handiena, bai hedaduraren bai biztanle kopuruaren aldetik, eta politikoki eta ekonomikoki agintzen zuen.
 
22.400.000 kilometro karratu zituen eta 292.000.000 biztanle (1990). [[Itsaso Baltiko]]tik eta [[Itsaso Beltza|Itsaso Beltzetik]] hasi eta [[Ozeano Bare]]raino hedatzen zen. Biztanleak sobietarrak ziren eta hiriburua [[Mosku]] zen.
 
==Sarrera==
Sobietar Batasunak [[historia]], [[politika]] eta [[ekonomia]] alorrean izan duen garrantzia ulertzeko haren neurriak eta baliabide handiak hartu behar dira kontuan; garrantzi hori are handiagoa baita berak gidatzen zituen ideologia marxistako herrialdeek osaturiko blokeari erreparatuz gero. Ezaugarri ia feudalak zituen [[inperio]] zahar baten egitura politikoak, administratiboak, ekonomikoak eta sozialak erabat aldatu zituen 1917ko iraultza [[boltxebike]]ak. Horrek eragin erabakigarria izan zuen ondorengo nazioarteko historiaren bilakaeran: [[1922]]tik jadanik mendebaleko estatuek neurri bereziak hartu zituzten iraultza hark kutsa ez zitzan; Bigarren Mundu Gerraren etenaren ondoren, Sobietar Batasunaren irudiko erregimenak ezarri ziren [[Europa]]ko ekialdean eta hogeita bost urtez mundu osoaren egoeran eragin handia izan zuen “[[gerra hotza]]” sortu zen.
 
== HistoriaCCCP ==
[[Fitxategi:Soviet Union-1981-Coin-1-20 Years Anniversary of First Human Flight in Space.jpg|thumbnail|ezkerrera|180px|[[1981]]eko ospakizuneko sobietar txanpona, non CCCP idazkuna ikus daitekeen [[Sobietar Batasuneko Armarria]]ren ondoan eta [[Juri Gagarin]]en kaskoan.]]
[[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna]]ren [[akronimo]]a [[errusiera]]z CCCP da, ''Союз Советских Социалистических Республик, hau da, Sojuz Sobetskih Sotzialistitxeskih Respublik''. Letra latindarrekin idazten da, modu teknikoki zuzena ''CCCP'' den arren, [[alfabeto ziriliko]]z. Errusierazko gutxi gora-beherako ahoskera, "es es es err" da. Batzuetan, SSSR bezala transliteratua da, alfabeto zirilikoko [[C]] letra, [[latindar alfabeto]]ko [[S]]aren baliokidea baita, eta [[P]] letra, berriz, [[R]]ren baliokidea.
 
Sigla hauek, SESBetik kanpo, nazioarteko kirol lehiaketengatik, non beti paper nabarmen bat izan zuen, zein sobietar [[astronauta|astronautengatik]] ezaguna egin zen; azken hauek, siglak kaskoan idatzita zituzten.
 
== Geografia ==
22.402.200 km<sup>2</sup> luze-zabal zen (10.000 km mendebaldetik ekialdera eta 5.000 km ipar-hego). Eremuaren %&nbsp;11 landa lurrak ziren, %&nbsp;16 [[belardi]]ak, %&nbsp;41 [[baso]]ak, eta %&nbsp;32 bestelakoak ([[tundra]], besteak-beste).
 
Hainbat [[klima]] zituen: kontinentala, subtropikala, kontinentala, subartikoa eta polarra.
 
== Historia ==
{{sakontzeko|Sobietar Batasuneko historia}}
[[Errusiako Iraultza]]k Sobietar Batasuna sortzea ekarri zuen [[1917]]an. Iraultzak [[tsar]]raren irudian oinarritutako sistema ordezkatu zuen. Bi garai bereiz daitezke Iraultzan: Lehenengoa 1917ko [[Otsaileko Iraultza]] izan zen, Errusiako [[Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II.a]] tsarraren autokraziarekin bukatu zuena eta errepublika liberal bat ezarri zuena, eta bigarren fasea [[Urriko Iraultza]], eta bertan Sobietarrek, [[Boltxebike]] alderdiaren menpean, boterea kendu zioten behin-behineko gobernuari.
 
[[1979]]ko [[abendu]]an [[Afganistan]] okupatu zuen, ia 10 urteko gatazka odoltsua eraginez.
 
[[1986]]ko [[apirilaren 26]]an [[Txernobylgo hondamendia]] gertatu zen [[Ukraina]]ko Txernobyl hirian. Historiako [[istripu nuklear]]rik larriena izan zen, [[INES]] (''International Nuclear Event Scale'') eskalan 7. mailan kokatzen da (denetan handiena).
 
[[1991]]an desagertu zen [[Errusiar Federakundea]], honekin estatu independente multzo bat sortuz.
 
==Estatuaren antolakuntza eta administrazioa==
[[1922]]ko [[abenduaren 30]]ean Sobieten Kongresuak Sobietar Batasuna sortu zuen, Errusia, Ukraina, Bielorrusia eta [[Transkaukasia]] (Georgia, Armenia, Azerbaijan) barne hartzen zituela. Gerora gainerako errepublikak erantsi zitzaizkion: Uzbekistan eta Turkmenistan (1924); Tajikistan (1929); Estonia, Letonia, Lituania eta Moldavia (1940).
 
[[Estatu]]a, beraz, nazio askotarikoa zen, eta egitura federalekoa. Halaber, nazionalitateen eta arrazen berdintasun printzipioari men eginez, zenbait errepublika federaturen barne [[etnia]] edo talde nazionalei zegozkien errepublika autonomoak (20), [[oblast]] edo probintziak (8), okrug edo barruti autonomoak (10) eta lurralde zein probintzia asko bereizten ziren. Modu horretara 100dik gorako talde etnolinguistikoek beren [[kultura]] eta [[hizkuntza]] gorde edo garatu ahal izan zuten. Errepublika federatuak eskubidez berdinak eta burujabeak ziren eta, [[konstituzio]]aren arabera, autonomia nazionala zuten (politikoa, militarra, linguistikoa, kulturala).
 
Nolanahi ere, eskubide horiek formalak ziren gehienbat, zeren eta haietaz baliatzeko egokieraz alderdi komunistak ez bestek erabaki baitzezakeen. Legegintzari dagokionez, estatuaren aginpide-organo nagusia Sobiet Gorena zen, bi kamarez osatua –[[Batasunaren Sobieta]] eta [[Nazionalitateen Sobieta]]–, eta [[sufragio unibertsal]]ez lau urtean behin hautatzen zena. Organo horretatik Sobiet Goreneko Presidium delakoa –estatu-buru kolegiatuaren zeregina betetzen zuena– eta Ministro Kontseilua irteten ziren. Sobiet Gorenari eta haren batzordeei administrazio federalaren kontrola zegokien; [[errepublika]] federatuen edo errepublika autonomoen administrazioa sobieten esku zeuden eta, hala berean, beheragoko mailetan. [[Sobietar Batasuneko Alderdi Komunista]]k, bere aldetik, eginkizun erabakigarria zuen Sobietetarako hautagaiak aukeratzeko prozeduran.
 
Politikoki 15 sobietar errepublika sozialistetan (SES) banatua egon zen 1940tik 1991ra bitartean:
* [[Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialista|Uzbekistango SES]] (oraingo [[Uzbekistan]])
 
==Alderdi Geografia Komunista==
Bakarra, zentralizatua eta [[Lenin]]en ideien arabera moldatua, haren aginpide-eginkizuna guztizkoa zen, errepublika guztietan eratua zegoelarik. Alderdiak, beraz, [[gizarte]] bizitzaren maila guztietara zabaltzen du bere ideologia eta politika: [[ekonomia]], [[kultura]], [[hezkuntza]], [[zientzia]], [[artea]], armada. Alderdiko Kongresuak Batzorde Zentrala izendatzen zuen eta hark, berriz, alderdiaren zuzendaritza organoa, [[Politburo]] edo Bulego Politikoa, aukeratzen zuen, eta bulego politikoak alderdiko idazkari nagusia hautatzen zuen, estatuaren egiazko agintari gorena, alegia.
 
22.402.200 km<sup>2</sup> luze-zabal zen (10.000 km mendebaldetik ekialdera eta 5.000 km ipar-hego). Eremuaren %&nbsp;11 landa lurrak ziren, %&nbsp;16 [[belardi]]ak, %&nbsp;41 [[baso]]ak, eta %&nbsp;32 bestelakoak ([[tundra]], besteak-beste).
 
Hainbat [[klima]] zituen: kontinentala, subtropikala, kontinentala, subartikoa eta polarra.
 
== Historia ==
{{sakontzeko|Sobietar Batasuneko historia}}
[[Errusiako Iraultza]]k Sobietar Batasuna sortzea ekarri zuen [[1917]]an. Iraultzak [[tsar]]raren irudian oinarritutako sistema ordezkatu zuen. Bi garai bereiz daitezke Iraultzan: Lehenengoa 1917ko [[Otsaileko Iraultza]] izan zen, Errusiako [[Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II.a]] tsarraren autokraziarekin bukatu zuena eta errepublika liberal bat ezarri zuena, eta bigarren fasea [[Urriko Iraultza]], eta bertan Sobietarrek, [[Boltxebike]] alderdiaren menpean, boterea kendu zioten behin-behineko gobernuari.
 
[[1979]]ko [[abendu]]an [[Afganistan]] okupatu zuen, ia 10 urteko gatazka odoltsua eraginez.
 
[[1986]]ko [[apirilaren 26]]an [[Txernobylgo hondamendia]] gertatu zen [[Ukraina]]ko Txernobyl hirian. Historiako [[istripu nuklear]]rik larriena izan zen, [[INES]] (''International Nuclear Event Scale'') eskalan 7. mailan kokatzen da (denetan handiena).
 
[[1991]]an desagertu zen [[Errusiar Federakundea]], honekin estatu independente multzo bat sortuz.
 
=== Agintari gorenak ===
 
SESBeko buru edo agintari gorenak hauek izan ziren:
* 1922- 1924 [[Vladimir Lenin]]
Agintari horiek bete zuten kargu ofiziala ez zen bakarra izan. Batzuek [[Sobietar Batasuneko Alderdi Komunista|alderdiko]] idazkari postua bete zuten SESBeko buru ziren bitartean, beste batzuek gobernuburu titulua izan zuten beren agintaritza garaian, eta izan zen kargu ofizial desberdinak konbinatu edo txandakatu zituenik estatuko buruzagia izan zen bitartean. Izan ere, SESBak iraun zuen zazpi hamarkadetan ez zen agintari gorena izendatzeko titulu formal finko eta iraunkorrik egon. (Konparaziorako, beste herrialde batzuetan, agintari goren postua argiro lotuta dago titulu eta kargu ofizial jakin bati, adibidez AEBko agintari gorena [[Ameriketako Estatu Batuetako presidenteen zerrenda|presidentea]] da, eta EAEkoa [[Eusko Jaurlaritzako lehendakaria|lehendakaria]], baina SESBeko buruaren titulua ez zen gisa berean finkoa izan).
 
==Ekonomia CCCPeta gizartea==
Sobietar Batasunak [[ekonomia]] planifikatua eta zentralizatua garatu zuen; produkzio baliabide (lurrak, fabrikak, garraiabideak, merkataritza…) guztien jabetza estatuari edo kooperatibei zegokien. [[Gosplan]] izeneko organismoak bost urteko planak –zentralizatuak eta ezinbestean bete beharrekoak– antolatzen zituen. 1950 arte [[industria]] azpiegiturak eta industria astunak beretu zuten halako planen lehentasuna; handik aurrera, nekazaritzak eta kontsumorako produktuek hartu zuten lehentasuna. [[Nekazaritza]]k langileriaren % 15-20 hartzen zuen eta, ongarriz, makinaz eta biltegiz urri izanik ere, munduko lehen ekoizlea zen zenbait produktutan (patata, azukre kanabera, garagarra, zekalea) eta aurrenetarikoa beste batzuetan (artoa, oloa, kotoia, artilea).
[[Fitxategi:Soviet Union-1981-Coin-1-20 Years Anniversary of First Human Flight in Space.jpg|thumbnail|ezkerrera|180px|[[1981]]eko ospakizuneko sobietar txanpona, non CCCP idazkuna ikus daitekeen [[Sobietar Batasuneko Armarria]]ren ondoan eta [[Juri Gagarin]]en kaskoan.]]
[[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna]]ren [[akronimo]]a [[errusiera]]z CCCP da, ''Союз Советских Социалистических Республик, hau da, Sojuz Sobetskih Sotzialistitxeskih Respublik''. Letra latindarrekin idazten da, modu teknikoki zuzena ''CCCP'' den arren, [[alfabeto ziriliko]]z. Errusierazko gutxi gora-beherako ahoskera, "es es es err" da. Batzuetan, SSSR bezala transliteratua da, alfabeto zirilikoko [[C]] letra, [[latindar alfabeto]]ko [[S]]aren baliokidea baita, eta [[P]] letra, berriz, [[R]]ren baliokidea.
 
Hala eta guztiz ere, zenbait labore inportatu behar zituen eta nahiz eta behi zein ardi aziendaren ekoizpena handia izan, ez zen nahikoa barneko beharrak asetzeko. Produkzio kolektiboa [[kolkhoz]]ei (kooperatibak) eta [[sovkhoz]]ei (estatuko etxaldeak) zegokien; horien ondoan, jabego pribatuko etxalde txikiak ziren, biztanleen eguneroko beharrak asetzen zituztenak hein handi batean.
Sigla hauek, SESBetik kanpo, nazioarteko kirol lehiaketengatik, non beti paper nabarmen bat izan zuen, zein sobietar [[astronauta|astronautengatik]] ezaguna egin zen; azken hauek, siglak kaskoan idatzita zituzten.
 
[[Industria]] Sobietar Batasunaren indarraren oinarria izan da. Langileriaren % 40 inguruk hartan ziharduten. Mea eta [[energia]] baliabideen ustiakuntzak munduko lehen edo bigarren mailan jarri zuen hainbat gairi dagokionez: ikatza, petrolioa, gas naturala, elektrizitatea, burdina, bauxita, manganesoa… [[Europa]]ko Errusiako erreserbak agortzeko bidean jarri zirenean Siberia lehen hornitzailea bihurtu zen.
 
[[Industria astun]]a munduko lehenetarikoa zen, hala nola mea arro handietako [[siderurgia]] eta [[kimika]]. Industria arina, ordea, ez zen hain garrantzitsua. Distantziak hain handiak izanik, komunikabideak ekonomia sobietarraren arazo handia ziren. Hegazkin eta espazio industriak indar handia zuen. Nazioarteko [[merkataritza]] harremanak ez ziren hain garrantzitsuak eta gehienbat Comecon-eko herrialde komunistekin egiten ziren.
 
Gizarte segurantza eta dohaineko osasun zerbitzuak biztanle guztiengana iristen ziren. [[Hezkuntza]] nahitaezkoa zen 7-17 urte bitartean.
 
== Kultura ==
 
* [[Zinema sobietarra]]
 
 
== Erreferentziak ==
{{lur | data=2014-11-26}}
{{erreferentzia_zerrenda}}
 
4.650

edits