«Siria»: berrikuspenen arteko aldeak

5.545 bytes added ,  Duela 6 urte
ez dago edizio laburpenik
| armarri_irudia =Coat_of_arms_of_Syria.svg
| lema_nazionala = Ez du
| ereserkia = Homat elHumat ad-Diyar<br /><center>[[File:National Anthem of Syria.ogg]]</center>
| estatuaren_mapa = Syria (orthographic projection).svg
| hiriburua = [[Damasko]]
| azalera_zenbakia = 185.180
| ur_portzentaia = 0,06%
| biztanleria = 17.951.639<ref name=cia>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html The World Factbook] Cia.gov. 2014ko irailaren 30ean kontsultatua</ref>
| estimaketa_urtea = 2014
| biztanleria_zerrendan_kokapena = 61.
Indusitako beste hiri inportanteak [[Mari (Siria)|Mari]], [[Ugarit]] eta [[Dura Europos]] dira. Marin jauregiak, tenpluak eta muralak aurkitu ziren. Hortaz, kulturalki eta komertzialki hiri garatua izan zen. Ugariten gizakiak izan zuen lehen alfabetoa kausitu zen.
 
Siria herri askoren menpean egon zen: [[kanaan]]darrak, [[israel]]darrak, [[aramear]]rak, [[asiria]]rrak, [[babilonia]]rrak, [[pertsiaAkemenestar Inperioa|pertsiarrak]]rrak, [[Antzinako Grezia|greziarrak]], [[armenia]]rrak, [[Antzinako Erroma|erromatarrak]], [[nabatear]]rak, [[Bizantzio|bizantziarrak]], [[arabia]]rrak, eta, neurri batean, [[Gurutzadak|gurutzatuak]] ere bai. Azkenean, otoman turkiarrek menderatu zuten herrialdea.
 
[[Kristautasuna]]ren historian ere, Siriak garrantzi handia izan du. [[Paulo Tarsokoa]], gerora San Paulo izango zena, [[Damasko]]rako bidean kristautu zen. Aurkitu den lehen eliza kristaua Dura Europosen zegoen.
 
=== Islamiar Aroa ===
[[Damasko]]k [[K. a. 3000]]tik du biztanleria jarraia. Musulmanek [[636]]an konkistatu zuten. [[OmeiaMuawiyah InperioI.a]]ko, hiriburuSiriako bihurtutaenperadore arabiarra, inperio sortu berriaren aginpidea eskuratzeko borroketan irabazle atera zen, eta, [[kalifa]] izendaturik, Damaskon ezarri zuen hiriburua, eta [[661]]-[[750]] bitartean [[Omeiatar Kaliferria|Omeiatar inperioaren]] erdigunea izan zen; hortik [[Iberiar Penintsula]] eta [[ErdiErdialdeko Asia]]ren tarteko lurrak gobernatzen ziren. [[661]]tik [[750]]. arte.urtean, arabiar Omeiarrakkalifen [[AbbasiAbbastar InperioKaliferria|AbbasidarrekAbbastar dinastia]] kenduOmeiatar zutendinastiari boteretiknagusitu [[750]]eanzitzaion, eta eurenharrezkero, inperiokokalifa herriaren hiriburua [[BaghdadBagdad]] izan zen, Damaskoren kaltetan, Siria kalifa herriaren probintzia bat besterik ez zela.
 
[[X. mende]]an [[Alepo]]ko hamdaniarrek ez zioten [[Bizantzio]]ren erasoari aurre egiterik izan. Geroago, turkiar [[Seleukotar Inperioa|seleukotarrek]] Damasko eta [[Jerusalem]] hartu zituzten (1076-77). Leku santuak musulmanen mendetik askatzera egindako [[Gurutzadak|gerra joanaldietan]] ([[1099]]-[[1291]]) europar gurutzatuek Mediterraneo itsasoaren kostaldea hartu zuten, baina barnealdeko hiriek, Damasko eta Alepo, musulmanen eskuetan jarraitu zuten. [[1291]]n, [[egipto]]ar [[mameluko]]ek kristauak behin-betiko egotzi zituzten Mediterraneotik; halaber, sortaldetik sartu, eta [[1300]]ean Damasko hartu zuten [[mongol]]ak egotzi zituzten. Hurrengo bi mendeetan, [[Tamerlan]] (Timur Lang) mongolaren inbasioa bitartean izan ezik (1400-01), nolabaiteko bakean bizi izan ziren mamelukoen mende.
Damasko probintzia bateko hiriburua bihurtu zen [[Mamelukoen Inperio]]an. [[Tamerlan]] [[mongolia]]r konkistatzaileak hiria suntsitu zuen [[1400]]an. Hango artisauak [[Samarkanda]]ra eraman zituen. Berriro eraikia, [[1517]]an [[Inperio Otoman|Otoman]] turkiarrek hartu zuten. Haien menpean egon zen hurrengo lau mendeetan, [[1832]] eta [[1840]] bitarteko [[Egipto]]ko okupazioa salbu.
 
Baina [[1516]]. urtean, turkiar [[Otomandar Inperioa|otomandarren inperioa]] hedatzean, [[Selim I.a]] sultanak mamelukoak menderatu eta Siria hartu zuen. Turkiarrek [[Lehen Mundu Gerra]] arte gorde zuten lurraldea, [[Mehmet Ali]] eta [[Ibrahim Paxa]] aita-seme egiptoarren mendean egon zen urteetan izan ezik ([[1831]]-[[1840]]). Izan ere, Egiptoko agintariek Siria hartu zutenean hasi zen herrialdearen modernizazioa, baina Europako estatu nagusiek lurraldea Otomandar Inperioaren eskuetan uztera behartu zituzten egiptoarrak. Hala ere, Siria, sartaldeko kulturetara zabalik egon zen.
=== Frantziako aginpean ===
 
=== Arabiarren iraultza. Siria Frantziaren administraziopean ===
[[Turkiar Inperio]]ko aginpea [[1918]]an amaitu zen. Izan ere, [[Lehen Mundu Gerra]]ren testuinguruan, [[Arabiar Iraultza]]ko armadak [[Damasko]] hartu zuen. Faisal I.a Siria erresuma arabiarreko errege bihurtu zen. Hala ere, haren erreinaldia [[1920]]ko uztailean bukatu zen, [[Frantzia]]ko armada Sirian [[Nazioen Liga]]ko mandatua indarrean ezartzera sartu zenean.<ref name="WDL">{{erreferentzia |url = http://www.wdl.org/en/item/400/ |izenburua= Report of the Commission Entrusted by the Council with the Study of the Frontier between Syria and Iraq |website = [[World Digital Library]] |date = 1932 |sartze-data = 2013-07-08 }}</ref> [[Uztailaren 23]]an, Frantziako armadak Siriakoa garaitu zuen. Frantziaren menpeko urteetan, sentipen nazionalista areagotu ahala, matxinadak bortizki erreprimitzen ziren. Nolanahi ere, ekonomiak gora egin zuen eta, azpiegituren aldetik, herrialdea modernizatu zen.
 
[[Bigarren Mundu Gerra]]ko Frantziaren porrotarekin batera ([[1940]]), Siria [[Vichy Gobernua]]ren menpe geratu zen harik eta [[Erresuma Batua]]k eta [[Frantzia Askea]]k herrialdea hartu zuten arte ([[1941]]eko uztaila). Siriako nazionalisten presioak eraginda, Frantziak armada itzularazi behar izan zuen [[1946]]ko apirilean.<ref name="WDL"/> [[Errepublika]] bihurtuta, gobernu berri bat osatu zen.
 
=== Adib Shishakli ===
Aurreko hilabetean [[Irak]]eko Baath alderdiak hango boterea bereganatu zuen. Siriako gobernu berriak [[Egipto]]rekin eta Baathek kontrolatutako Irakekin federazioa osatzeko aukeraz hausnarketa egin zuen. Hitzarmena [[1963]]ko [[apirilaren 17]]an sinatu bazen ere, alderdien arteko desadostasunak areagotu ziren hurrengo hilabeteetan, eta federazioa ez zen gauzatu. Horrez geroztik, Siria eta Irak bat egitearen alde jardun zuten bi herrialdeetako Baath alderdiek. Baina [[1963]]ko azaroan Irakeko gobernua boteretik kendu zuten.
 
[[1964]]ko maiatzean, [[Amin Hafiz]] presidenteak demokratizazioaren aldeko erreformak abian jarri zituen, baina [[1966]]ko [[otsailaren 23]]an, alderdi bereko hainbat armada ofizialek estatu golpe bat garatu zuten. Amin Hafiz espetxeratuta, behin-behineko konstituzioa bertan behera geratu zen. Gobernu horrek, [[Egipto]]rekin batera, [[1967]]ko ekaineko [[Sei Eguneko Gerra]] egin zion [[Israel]]i. Israelek [[Golan]] kendu zion Siriari. Hori zela eta, Siriako gobernua ahuldu zen. [[1971970]]0ekoeko [[azaroaren 13]]an, [[Hafez al Assad]] defentsa ministroak estatu kolpe bat emanda, lehen ministroaren kargua hartu zuen.
 
[[1973]]an, [[Yom Kippur Gerra]]n, [[Golan]] berreskuratzen saiatu zen Siria alferrik. Horrezkero, Siria eta Israelen arteko mugan, salbuespenak salbuespen, su-eten iraunkorra indarrean dago. [[1976]]an, [[Libano]]ko gobernuak eskatuta, Siriako armada Libanon sartu zen, hango [[Libanoko Gerra Zibila|gerra zibila]] baretu nahian. Siriak borrokatzen ari ziren taldeak bildu zituen [[Taif Hitzarmena]] sinatzeko. [[1990]]eko [[urriaren 13]]an gerra zibila bukatutzat jo zen arren, Siriako armadak Libanon jarraitu zuen [[2005]]eko [[apirilaren 26]] arte. Izan ere, [[Rafik Al-Hariri]] Libanoko Lehen Ministroaren hilketa ([[2005]]eko [[otsailaren 14]]) zela eta, Siriaren kontrako protestak hedatu ziren Libanon.
== Banaketa administratiboa ==
{{sakontzeko|Siriaren banaketa administratiboa}}
[[Fitxategi:Syrnumbered.png|250px400px|eskuineraright]]
Siria 14 [[muhafazah]] edo eskualdetan banatzenbanaturik dadago:
 
# [[Damasko]]
Siria 14 [[muhafazah]] edo eskualdetan banatzen da:
*# [[AlRif HasakahDimashq eskualdea]]
*# [[Al LadhiqiyahQunaytirah eskualdea]]
*# [[Al QunaytirahDar'a eskualdea]] ([[Golan]])
*# [[ArAs RaqqahSuwayda eskualdea]]
*# [[As SuwaydaHoms eskualdea]]
*# [[Dar'aTartus eskualdea]]
*# [[DayrAl az ZawrLadhiqiyah eskualdea]]
*# [[DamaskoHama eskualdea]]
*# [[AlepoIdlib eskualdea]]
*# [[HamaAlepo eskualdea]]
*# [[HomsAr Raqqah eskualdea]]
*# [[IdlibDayr az Zawr eskualdea]]
*# [[RifAl DimashqHasakah eskualdea]]
* [[Tartus eskualdea]]
 
== Gobernua eta politika ==
{{sakontzeko|Siriako politika}}
 
Siria [[1963]]tik erregimen militar batek agindutako errepublika da. [[1973]]an erreferendumean gaur egun duten Konstituzioa onartu zuten. Bertan Siria errepublika demokratiko, herritar eta [[sozialismo|sozialista]] moduan definitzen zuten. Oinarriak legea, erlijio askatasuna eta propietate pribatua ziren. 7 urtero presidentea aukeratzen da, [[musulman]]a izan behar duena. Lau urtero Herriaren Asanblada eta Ministroen Kontseilua aukeratzen dute. Konstituzioaren arabera presidenteak presidenteordea, ministroak eta lehen ministroa jar eta ken ditzake. Presidentea ere Armadaren buru da, [[Baath Alderdi Arabiar Sozialista]]ren idazkari orokorra eta [[Nazio Fronte Progresista]]ren buru. Herritarren Asanblada eta Herri Kudeaketa Kontseiluak dira organo legegileak.
 
== Ekonomia ==
Siriako ekonomiak, [[Hafez al Assad]] lehendakariaren ezaxolakeria zela eta, ez zuen denbora askoan aurrera egin. Ekonomia sozialistaren garaian ([[1963]]-[[1970]]) herrialdea azpiegitura egokiez hornitu zuten. al Assad aginpidera iritsi zenean, berriz, inbertsioek hartu zuten lehentasuna (1970-[[1978]]). Baina ekonomia krisiarekin ([[1979]]-[[1988]]) agerian geratu zen sistemaren liberalizazioa ezinbestekoa zela. [[1991]]n hasi zen liberalizazioak barne merkatuaren beharrak gutxitu zituen, enpresa pribatuak sustatzen baitzituen. Hala ere, Siria [[Persiar golkoa|Golkoko]] herrialde [[petrolio]] ekoizleen mende dago. [[Golkoko Gerra]]n (1990-1991) [[Irak]]en kontrako nazioarteko koalizioan parte hartu zuen Siriak, eta horrek onura nabarmenak ekarri zizkion: arabiar herriekin zituen mila milioi dolarreko zorra ezeztatu eta bi mila milioi dolarreko laguntzak onartu zitzaizkion.
 
Gudarosterako aurrekontuak pisu handia izan du beti Siriako aurrekontu orokorrean, %8,7 gutxi gorabehera. Merkataritza harremanei dagokionez, Europar Batasuneko herrialdeekin bideratzen ditu batez ere gaur egun. Nekazaritzak BPGren %30 hartzen du. Herrialdeko bertako beharrak asetzen baditu ere, nekazaritza gaien ekoizpena nahiko apala da. [[Kotoi]]a da ekoizten den gai nagusia. Petrolioari dagokionez, eguneko 600.000 upel inguru ustiatzen dira, eta horren erdia, gutxi gorabehera, esportatu egiten da. [[Gas natural]]eko hobi garrantzitsu bat aurkitu da [[Palmira]]ko eskualdean. [[Hidrokarburo]]ek, bestalde, esportazioen %70 hartzen dute. Turismoa gorantz doan sektorea da. [[Nazioarteko Diru Funtsa]]k eta [[Munduko Bankua]]k zenbait neurri jarri dute abian, helburu nagusia banku pribatuak zabaltzea eta zerga sistemaren erreforma bultzatzea dutenak.
== Demografia ==
Siriako biztanleriabiztanle batez ere arabiarra dagehienak, (%90,3)<ref name=cia></ref>, baina[[Arabia]]ko iparraldeaneta [[kurdoMesopotamia]]ko semiten ondorengo [[arabiar]]rak dira. Baina arabiar jatorriko siriarrez gainera, [[kurdu]]ak, [[armenia]]rrrak eta [[turkia]]rrrak gutxiengoakere bizi dira Siriako lurretan. Gainera milaka [[palestina]]r barreiaturik daude lurraldetiklurraldean.
 
Siriar gehienak sartaldean bizi dira, hiriburuan eta kostaldean batez ere, eta baita ipar-ekialdean ere, [[Eufrates]] ibaiaren ertzetan eta haren adarretan. Biztanleen erdia baino gehiago hirietan bizi da, [[Damasko]]n eta [[Alepo]]n gehienak. Azken urteetan milioi bat siriar inguru [[Libano]]ra eta Golkoko petrolio herrialdeetara joan dira lanera, eta langile horiek milaka milioi bidaltzen dituzte urtero Siriara.
Populazioa batez ere hiru eskualde geografikotan banatzen da: kostaldea, Eufrates ibaiaren ertzetan eta [[Turkia]]ko mugaren inguruan. %51,8a hirigunetan bizi da. Lekurik populatuena Damasko da, Antilibanoko mendietan kokatuta. Ondoren [[Alepo]], [[Homs]], [[Harna]] eta [[Latakia]] dira hiririk garrantzitsuenak.
 
Populazioaren %3833,6a1 gaztea da, 15 urtetik beherakoa. Emakume bakoitzak 3,32 seme-alaba ditu eta hazkuntza urtero %2,4koa da. HonelaSiriako gizarte laguntzak nolabaiteko babesa ematen die zaharrei, gaurezinduei, egungolanean datuenzaurituei jarraipenaeta egingoeriei. Osasun zerbitzuak dohain dira zerbitzu pribatuak ordaintzerik ez balitzdutenentzat, 30eta urtetanoro Siriakhar, bereherrialdearen populazioaosasun bikoiztukoegoera hobetzen ari da. Gaur egun, Siriako 15 urtetik gorako gizonezkoen %76 eta emakumezkoen %45 alfabetatuak daude. Politika ez ezik, osasuna eta irakaskuntza ere gudarostearen ardurapean daude; soldadutza nahitaezkoa da, 30 lukehilabetez.
 
[[2011]]ko martxoan [[Siriako Gerra Zibila]] hasi zenetik, 9,5 milioi siriar inguru lekualdatuak izan dira. Hauetatik, 3 milioik Siriatik kanpo hartu behar izan dute babes<ref>Stephanie NEBEHAY: [http://uk.reuters.com/article/2014/08/29/uk-syria-crisis-refugees-idUKKBN0GT0AZ20140829 ''Syrian refugees top 3 million, half of all Syrians displaced - U.N.''] Uk.reuters.com. 2014ko irailaren 30ean kontsultatua.</ref><ref>[http://data.unhcr.org/syrianrefugees/regional.php Demographic Data of Registered Population] Data.unhcr.org. 2014ko irailaren 30ean kontsultatua.</ref>
 
=== Hiri handienak ===
{{Hiri handienak
| name = Largest cities of Siria
| country = Siria
| stat_ref = [http://www.cbssyr.org/General%20census/census%202004/pop-man.pdf 2004ko errolda]
| list_by_pop =
| class = nav
| div_name = Eskualdea
| div_link =
 
|city_1 = Alepo
*|div_1 [[Tartus= Alepo eskualdea]]
|pop_1 = 2.132.100
|img_1 = Aleppo at night11.jpg
 
|city_2 = Damasko
|div_2 = Damasko
|pop_2 = 1.711.000
|img_2 = Damascus from Qasiyon.JPG
 
|city_3 = Homs
|div_3 = Homs eskualdea
|pop_3 = 652.609
|img_3 = Khaled Ebn El-Walid Mosque3.jpg
 
|city_4 = Latakia
|div_4 = Latakia eskualdea
|pop_4 = 383.786
|img_4 = Tabiat Street And Rahman Mosque.jpg
 
|city_5 = Hama
|div_5 = Hama eskualdea
|pop_5 = 312.994
|img_5 =
 
|city_6 = Ar-Raqqah
|div_6 = Ar-Raqqa eskualdea
|pop_6 = 220.488
|img_6 =
 
|city_7 = Deir ez-Zor
|div_7 = Deir ez-Zor eskualdea
|pop_7 = 211.857
|img_7 =
 
|city_8 = Al-Hasakah
|div_8 = Al-Hasakah eskualdea
|pop_8 = 188.160
|img_8 =
|city_9 = Qamishli
|div_9 = Al-Hasakah eskualdea
|pop_9 = 184.231
|img_9 =
 
|city_10 = Sayyidah Zaynab
|div_10 = Rif Dimashq eskualdea
|pop_10 = 136.427
|img_10 =
}}
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2014/9/30}}
{{Erreferentzia zerrenda}}
{{erreferentzia_zerrenda}}
 
== Kanpo loturak ==
{{commons|Syria}}
* {{en}} [http://www.mofa.gov.sy Kanpo Harremanetarako Ministerioa]
* {{en}} [http://www.baath-party.org/eng/news.asp Baath Alderdiaren webgunea]
* {{en}} [http://www.parliament.gov.sy/ Siriako parlamentua]
 
{{commons|Syria}}
[[Kategoria:Siria]]
 
32.297

edits