Ireki menu nagusia

Aldaketak

ez dago edizio laburpenik
'''Malerrekako hizkera''' [[Nafarroa Garai]]ko iparraldean, [[Malerreka]] eskualdean mintzatzen den [[euskaraeuskal]]ren azpieuskalkiahizkera da, hau [[Iparraldeko goi nafarrera]]ren barnean dagoazpieuskalkia. AzpieuskalkiMalerrekako hauhizkera, berez, ez da bloke homogeneo bat, udalerriaren arabera inguruetako [[Leitzaldea]], [[Bortziri]] eta [[Baztan]] eskualdeetako eraginak baititu, eta, bestalde, udalerri bakoitzeko euskarak ere bere tokian- tokiko berezko ezaugarriak baititu.
 
== Motak ==
Malerrekako hizkerahizkeran bi taldetanmultzo banatubereizten litekedira. Batean "esan" hitza ''san'' esaten dena, honek [[Ezkurra ibaia]]ren goi arroaarroan, hartzen''esan'' du,aditza ''san'' esaten da; bestean, "''esan"'' hitzaaditza ''erran'' esaten da. TaldeMultzo bi hauenhorien arteko muga [[Saldias]] eta [[Zubieta]] artean, eta [[Saldias]] eta [[Beintza-Labaien]] artean dago.
 
=== San''san'' (Esanesan) ===
* [[Ezkurra ibaia]]ren goi arroan mintzatzen denaden aldaera: [[Ezkurra]], [[Eratsun]] eta [[Saldias]] herrietan. [[Leitzalde]]ko hizkeraren eragina du, batez ere [[Goizueta]] eta [[Leitza]] udalerrietakoa, baita neurri txikiagoan [[Ultzama]]ko hizkerarena ere.
 
=== Erran''erran'' ===
* [[Ezkurra ibaia]]ren behe arroan mintzatzen dena: [[Zubieta]], [[Ituren]], [[Elgorriaga]], [[Doneztebe]], baita Ezkurra ibaiaren haranaz bestalde dauden [[Beintza-Labaien]], [[Urrotz]], [[Oitz]], [[Donamaria]] eta [[Legasa]] herrietan ere.
* [[Bertizarana]]n mintzatzen den hizkera, hau. [[Baztan]] eskualdeko hizkeraren eraginpeaneragina dagodu.
* [[Sunbilla]]n mintzatzen den hizkera, hau. [[Bortziri]] eskualdeko hizkeraren eraginpeaneragina dagodu.
 
=== Ezaugarriak ===
* Malerrekako euskaran [[hika]] tratamendua gaur egun bizi-bizirik eta oso sendo mantentzen da.
* San''san / Erranerran'' (Esanesan): [[Malerreka]]n ''san'' (esan) eta ''erran'' hitzen arteko bi eremuen banaketa dago. [[Ezkurra]], [[Eratsun]], [[Saldias]] udalerrietan, hots, [[Ezkurra ibaia]]ren goi [[arro]]an, "''esan"'' hitzaaditza "''san"'' esanebaki ohi da, adibidez: ''Esango diot > Sanen diot'', [[Leitzaldea]] ([[Leitza]] eta [[Goizueta]]), [[Larraun]] (hedadura gehienean) eta [[Ultzamaldea]] ([[Igoa]] eta [[Beruete]]) eskualdeko euskararen eraginez. Aldiz, [[Zubieta]] eta [[Beintza-Labaien]] udalerrietatik aurrera gainontzekogainerako Malerrekako udalerri guztietan, hots, [[Ezkurra ibaia]]ren behe arroan, "''esan"'' hitzaaditza "''erran"'' esaten da, adibidez: ''Esango diot > Erranen diot'', [[Bortziri]] eta [[Baztan]]go euskararen eraginez. Hortaz, "''san"'' ("«esan"») eta "''erran"'' hitzenaldaeren arteko muga [[Saldias]], [[Zubieta]] eta [[Beintza-Labaien]] udalerrien artean kokatzen dadago.
* "J" hizkia "y" bezala ahoskatzen da. ''Joan duk > Yon dok'' edo ''Yun dok'', ''Joaldunak > Yoaldunak''. ([[Larraun]]-en kasu ez)
* Aditz molde bereziak ematen diradituzte. Adibidez: ''Ez dut > Eztot, Hitz egin > Yolasin'' (Jolas egin/Solas egin), ''Irikita > Irikie, Itxita > Itxie''.
* Malerrekako hizkeranhizkerak ematenbeste direnazpieuskalki bertakobatzuekin batera (baina euskara zabalduenak ez bezala) erabiltzen dituen hitzak. Adibidez: Idortu >''idortu'' (lehortu), Iratzea''iratzea'' > Garoa(garoa), Loie >''loie'' Lokatza(lokatza).
* Geroaldiko atzizkia ''-EN'' da Malerrekan, hau [[nafarrera]]ren ezaugarriosoan oso nabarmena dabezala. Adibidez: ''Esango diet > Sanen diet, Emango dizut > Manen dizot/dizut. Halere ezaugarri hau, nafarreraren azpieuskalki guztietan ematen da''.
* latinLatin-erromantzeetako -ON(E)amaiera duten hitzakamaierak -ON atzizkia ematen dute Malerrekan (euskara batuan, -OI). Adibidez: ''Bota ezak baloia > Botazak balona''. Baita erdarakada hauetan ere: "''kajoia" > "kajona" (Malerreka), "kabroia" > "kabrona"''. (Malerreka)Hartara, adibidez:gipuzkerako "''Hi kabroia haiz"'' (gipuzkeraz),esaldia "hi''Hi kabrona yaiz"'' da (Malerrekako hizkera)hizkeran.
* Beste hizkera edo euskalkietan "TX" ([[gipuzkera]]z) edo "X" ([[Iparraldea]]n) hizkiak erabiltzen diren hitzakdirenak, Malerrekako hizkeran "Z" hizkiaz ahoskatzen dira ([[Nafarroa]]ko Garaiko beste hainbat eskualdeetaneskualdetan bezala). Adibidea: ''Zapelazapela'' (Malerreka) = Txapela''txapela'' ([[Gipuzkoa]] edo -[[BizkaiaBizkai]]netan), Xapela''xapela'' ([[Iparraldea]]n),; ''Zokoazokoa'' (Malerreka) = Txokoa, ''Zerrie/atxokoa'' (Malerreka) = Txerria,; ''Zuriezerrie/a'' (Malerreka) = Txuria, ''Zapalatxerria'' (Malerreka) = Txapala,; eta abar.
* "S", "/ X", "/ Z" bai eta "TS", "/ TX", "/ TZ" soinuak bereizten dituzte hiztunek.
* Instrumentalari dagokionez, euskara batuko ''-z'' atzizkia (''eskuz, pilotaz'') maiz ''-s'' egitenebakitzen da, [[Larraun]]-en batez ere, (''eskus, pillotas'').
* Aurreko ''-i(-)'' edo ''-u(-)'' baten eraginez, ''-a'' artikulua ''-e'' bihur daiteke: Iturria''iturria > Itturrieitturrie''. Bestela, artikulua galdu eta hitzaren azken bokala luza daiteke: Itturrii''itturrii''.
* "Izan"''izan'' aditzarieta dagokionez''ukan'' aditzei dagokienez, [[Leitza]] eta [[Larrun]] bailarako zonaldealdeko askotan DUT''dut > DOTdot'' bihurtu da, DAUKAT''daukat > DAUKETdauket'' ([[Goizueta]] aldean, DAUKIT''daukit'').
* "Egon"''egon'' aditzari dagokionez, [[Leitza]] eta [[Larraun]]-en ZEGOAN''zegoan / ZEONzeon''. [[Leitza]]-n, EGON''egon NAIZnaiz > EONDUeondu NAIZnaiz'', eta [[Larraun]]-en EGON''egon NAIZnaiz > EONDITTUeondittu/Oo NAIZnaiz''.
 
=== Erdarakadak ===
Malerrekako hizkeran ere, gainerako [[Euskal Herria|Euskal Herrikoeuskal]] beste gainontzeko hizkeretan bezala, erebadira erdarakadak egon ohi dira:
* ''Plantaplanta'' = Landare.landare
* ''Puespues'' = Baina.baina ([[Nafarreranafarrera]]n orokorreanosoan oso ohikoa den ordezkapena.)
* ''Maizemaize'' = Artoa.artoa
 
== Zenbakiak ==
Orain dela denbora gutxi arte, zenbakiak adieraztean, jende gehientsuenak zerabilen [[Nafarroa Garaia]]ko euskal eremuan eta [[Iparraldea]]n erabili ohiohikoa zuenden ''-etan hogei'' egitura (hogeirekingaur osatutakoegungo zenbakitzaileeuskaran hauekzabalduena antzinaden [[euskara]]z''laurogei'', erabiltzen zirenhartara, eta''lauretan bitxikeriahogei'' gisada euskal hizkera horietan). Gaur egun, [[zeltiargipuzkeraren hizkuntzak|zeltiareraginez, hizkuntza]]zenbaketa batzuetanmodu erehori erabiligaldu izanegin dira,da adibidez,gazte [[irlandera]]z)jende gehienaren ahotan, Malerrekanahiz eskualdekoeta adineko jendeak ereoraindik erabilierabiltzen ohiduen. zuenaBi da,molde gaurhoriek egunditu onartuak [[euskara batua]]ren eraginezbatuak, zenbaketanahiz modueta horigipuzkerakoa gehienbat(bizkaierakoa adinekoere jendeakbadena) erabiltzengaur egungo euskaran jarraitzenzabalduena duden. Adibideak:
* 60 = ''hirurogei'' (gipuzkera) = ''hirutan hogei'' (Malerrekako euskara; euskara batuan, ''hiruretan hogei'').
 
* 6080 = Hirurogei''laurogei'' (Euskara batuagipuzkera) = Hirutan''lautan hogei'' (Malerrekako euskara; euskara batuan, ''lauretan hogei'').
* 80 = Laurogei (Euskara batua) = Lautan hogei (Malerrekako euskara).
 
== Hitzak eta esamoldeak ==
* ''Aierreaierre'' = Ahierahier = Nahinahi izan, gogoa izan,. adibidezAdibidez: ''Ez naiz aierre''; / ''Aierre zeok hori, noski''.
* ''Aixtin''aixtin / ''Axtinaxtin'' = Arestianarestian.
* ''Aitzaitz = hagitz'' = Agitz,oso. adibidezAdibidez: ''Aitz ongi'' = Oso(hagitz ongi, oso ondoongi).
* ''Aleiealeie'' = Alegiaalegia.
* ''Arruntarrunt'' = Oso,oso. adibidezAdibidez: ''Arrunt nekatua/e'' = (Oso nekatutanekatua).
* ''Atautxiaatautxia'' eta ''Amatxiaamatxia'' = Aitonaaitona eta Amonaamona.
* ''Atseinatsein'' = Atseginatsegin. =Adibidez: ''Atsein duk horrekin!''
* ''Banarrabanarra'' = Babarrunababarruna.
* ''Berriketanberriketan egonegin'' = Denborapasandenbora-pasa solasean edo hitzhizketan egiten egonaritu.
* ''Biñipinbiñipin'', ''Biñipenbiñipen'' edo ''Beñepenbeñepen'' = Behinikbehinik behin.
* ''Biñobiño'', ''Beñobeño'' = Bainabaina/Bainobaino.
* ''Deusdeus'' = Ezerezer, ezezko esaldietan (Deus''deus ez'' = Ezerezer ez).
* ''Ergelaergela'' = Inozoainozoa.
* ''Erran''erran / ''Sansan'' = Esanesan.
* ''Erristerrist egin / Erristierristi egin'' = Errietaerrieta egin.
* ''Etxolagoitti behitti'' = Txabolagoitik behetik.
* ''Goittihonata, behittiharata'' = Goitikhona, behetikhara.
* ''Honata''iolas edo ''harataegin'' = Honahitz edoegin, haramintzatu.
* ''Iolas eginiratzea'' = Hitzegin, mintzatu, solastugaroa.
* ''Iratzeairatzea egin'' = Garoagaroa bildu.
* ''Iratzea eginkokoso'' = Garoa bilduarkakuso.
* ''Labrantzalabrantza etxea'' = Herriguneherrigune batean kokatzen dendagoen baserri edo etxaldea.
* ''Kokoso'' = Arkakuso.
* ''langarra'' = lanbroa.
* ''Labrantza etxea'' = Herrigune batean kokatzen den baserri edo etxaldea.
* ''Langarralaplast egin'' = Lanbroalabaindu, irrist egin.
* ''Laplast eginloie'' = Labaindu, irrist eginlokatza.
* ''Lurlur sagarra'' = Patatapatata. Adineko jendeak erabilia, [[frantses]]ezko ''Pommepomme de Terreterre'' hitzetikizenetik eratorria.
* ''Loie'' = Lokatza.
* ''Majiñmajiñ bat'' = Makinamakina bat. Adibidez: ''Majiñ bat auto'' = Makina bat auto.
* ''Lur sagarra'' = Patata. Adineko jendeak erabilia, [[frantses]]ezko ''Pomme de Terre'' hitzetik eratorria.
* ''maindira'' = maindire, izara.
* ''Majiñ bat'' = Makina bat. Adibidez: ''Majiñ bat auto'' = Makina bat auto.
* ''Martxa eginmandioa'' = Nonbaitetik joan, aldeginukuilua.
* ''Maindiraohatzea'' = Izaraohea.
* ''Mandioaongi'' (nafarrera osoan bezala) = Ukiluaondo.
* ''Ohatzeaostatue'' = Oheataberna.
* ''Saarroiesaarroie'' = Sagarroia edosagarroia, trikua.
* ''Ongi'' Nafar euskalki guztietan agertuko zaiguna,(Ondo beharrean).
* ''Ostatuesolas in'' = Tabernasolas egin, hitz egin, mintzatu.
* ''txapiñe'' = Galtzerdia. [[Tolosaldea]]n ere erabilia, baina bestelako esanahiarekin (etxeko oinetakoak baitira Tolosan).
* ''Saarroie'' = Sagarroia edo trikua.
* ''Txeketutxeketu'' = Zikiratuzikiratu. Adibidez: ''Txeketuko iaut!'' (Malerreka) = Kapau ingo iat! (goierritarrez) = ''Zikiratuko haut!'' (euskara batua).
* ''Solas in'' = Solas egin, hitz egin, mintzatu.
* ''Urriurri belarra'' = [[Urriurri]]an ebaki ohi den belarra.
* ''Sumatu'' = Somatu, konturatu, ohartu, jabetu.
* ''Tupust eginziarka'' = Elkar kolpatuzeharka.
* ''Txapiñe'' = Galtzerdia. [[Tolosaldea]]n ere ''txapiñe'' hitza erabili ohi da, baina esanahi ezberdinez, etxeko oinetakoei deitzeko.
* ''Txeketu'' = Zikiratu. Adibidez: ''Txeketuko iaut!'' (Malerreka) = Kapau ingo iat! (goierritarrez) = Zikiratuko haut! (euskara batua).
* ''Urri belarra'' = [[Urri]]an ebaki ohi den belarra.
* ''Ziarka'' = Zeharka.
 
[[Kategoria:Iparraldeko goi nafarrera]]