«Aldizkari»: berrikuspenen arteko aldeak

99 bytes removed ,  Duela 6 urte
ez dago edizio laburpenik
t
{{Sakontzeko|Euskarazko aldizkarien zerrenda}}
 
[[Euskara]]z egindako argitalpen hedatuenak gaur egun ''"[[Argia (aldizkaria)|Argia]]"'' eta ''"[[Nabarra]]"'' dira, informazio orokorra ematen dutenak.
 
Espezializatutakoen artean, ordea, ''"[[Elhuyar zientzia eta teknologia]]"'', ''"[[Entzun!]]"'' (musika), ''"[[Bertsolari (aldizkaria)|Bertsolari]]"'' eta ''"[[Ostiela!]]"'' (umorea).
 
Bestela, tokian tokiko aldizkari ugari daude kalean, [[Topagunea]]k koordinatutakoak.
== Munduan ==
[[Fitxategi:Bundesarchiv B 145 Bild-F079099-0023, Göttingen, Schreibwarengeschäft.jpg|255px|right|]]
* ''"[[Bild]]"''
* ''"[[Billboard]]"''
* ''"[[France Football]]"''
* ''"[[Muy Interesante]]"''
* ''"[[National Geographic]]"''
* ''"[[Newsweek]]"''
* ''"[[Le Nouvel Observateur]]"''
* ''"[[PenthousePlayboy]]"''
* ''"[[PlayboyRolling Stone]]"''
* ''"[[RollingDer StoneSpiegel]]"''
* ''"[[DerSports SpiegelIllustrated]]"''
* ''"[[Sports IllustratedTime]]"''
* ''"[[TimeVogue]]"''
* ''"[[Vogue]]"''
 
== Euskal aldizkarigintzaren historia ==
Euskarazko kazetaritzaren lehen urratsak [[almanaka]]k eta egutegiak izan ziren, obratxo haien helburua, besteak beste, informazioa ematea ere izaten baitzen.
 
[[1815]]ean agertu zen lehena, [[Jose Paulo Ulibarri|Ulibarri]] [[araba]]rraren eskutik, ''Egunari eusquerascoa'' izenburupean. [[Bizkaia]]n, Josef Gorosabelek ''Eusquerasco pronosticua'' argitaratu zuen [[1858]] eta [[1859]]an, eta ''“FerijaFerija principalac celebretan dirianac iru Provencijac onetan dira onechec”onechec'' zuen mintzagai nagusi.
 
Gai beraren inguruan, [[1865]]ean, ''Euscaldun necazarien adisquidea eta guiaria'' kaleratu zen [[Tolosa]]n. Erakusten zituen atalen artean denboraldiak, tenporak, [[eklipse]]ak, feriak, nekazaritza… aipatzen ziren. Lan literarioren bat ere azaltzen zen halako egutegietan. [[Serafin Baroja]]k, esaterako, bi egin zituen. Lehenengoa ''Santo Tomasco Feriya'' izenekoan agertu zen, [[1877]]an. Hurrengoa, bi urte geroago, ''Almanaque bilingüe para el año 1879''.
Iparraldean [[1848]]an kaleratu zen euskara hutsean eginiko lehen kazeta. [[Agosti Xaho]]ren eskutik ''Uscal Herrico Gaseta'' izenarekin plazaratu zen. Xahok berak ''L’Ariel'' eta ''Le Républicain de Vasconie'' aldizkariak —bakartzat hartu beharrekoak, numerazio jarraitua baitute— bultzatu zituen. Hasiera batean ''Gaseta'' ''L’Ariel''en gehigarritzat hartua izan bazen ere, ez zen horrelakorik, aparte saltzen baitzen. Iritzia eta informazioa [[zuberera]]z argitaratzen zuen.
 
Urte berean, [[1848]]an alegia, [[Jean-Baptiste Etxeberri (apaiza)|Jean Baptiste Etcheberryk]] ''Escualdun laborarien adiskidea'' almanaka argitaratu zuen [[Baiona]]n. ''“Egunari«Egunari edo almanaka hunen eguileacegileak ez du bercebertze chedericxederik baicenbaizen onguiongi eguiteaegitea escualduneskualdun populu ainhitz maite duenari, gucieiguziei ahalaz conseilukontseilu onen emaitea”''emaitea» zenzuen bere helburuahelburu. Izan ere, une hartan xurienzurien (“girichtinoak”«girixtinoak») eta gorrien (“erlijionearen«erlijionearen kontrakoak”kontrakoak») arteko borroka pil-pilean zegoen.
 
[[1852]]an, [[Paue]]n, ''Egunari berria'' edo ''conseilluConseillu oneco almanaca'' errepublikazalea argitaratu zen. Errepublikaren aldekoak –gorriak alegia– ziren, era berean, [[1879]]ko ''Almanaca berria edo egunaria'', [[1885]]eko ''Almanaka berria, 1885eco urthecoa'' edo [[1888]]ko ''Almanach berria'' izenekoak. Xuriek, bonapartistek, ere beren almanaka kaleratu zuten, ''Escualdun almanaca edo egunari berria'', 1885 eta [[1886]]an agertu zena, [[Joan Piarres Duvoisin]]ek zuzendua.
 
Bi jarrera politikoak erradikalizatuz joan ziren, eta, horren ondorioz, bi astekari ezagunen sorrera gauzatu zen: ''Le Réveil Basque'' gorrien aldekoa eta ''Eskualduna'' xuria.
''Le Réveil Basque'' Pauen zegoen talde errepublikazale batek bultzatu zuen. Elebiduna zen –frantsesez eta euskaraz idazten zuten– eta astero kaleratzen zen. 1886an plazaratu zen lehen alea eta sortzailea [[Martial Henri Berdoly]] politikaria izan zen. Helburua nekazarien botoa eskuratzea zen eta, bertako orrialdeetan adierazten zenez behin eta berriro, [[errepublika]] aldarrikatzen zuten, erlijioaren eta euskalduntasunaren etsai izan gabe. Mezu politikoaz gainera, nekazaritzari buruzkoak eta berri laburrak ere bazetozen, guztiak [[behe-nafarrera]]z eta zubereraz. 1894an kaleratu zen azkeneko aldiz.
 
Errepublikazaleen aldizkariari aurre egitearren, [[1887]]an, Baionan, ''Eskualduna'' –''Escualduna'' hasieran, ''Eskualdun ona'' tartean– astekaria argitaratu zen. [[Louis Etxeberri]] politikariak sortu zuen eta xurien proiektu horrek etsaienak baino askoz gehiago iraun zuen, [[1944]]an kaleratu baitzen azken alea. ''Eskualduna''ren eragina handia izan zen Iparraldean, laborariengan bereziki, pentsamolde bat finkatu zuelako. Hasieran frantsesez eta euskaraz agertzen bazen ere, euskararen presentzia % 90 izatera iritsi zen, [[lapurtera]] eta behe-nafarrera erabiliz. [[Arnaud Pochelou]] izan zen lehen zuzendaria baina [[Jean Hiriart-Urruti]]rekin, bigarrenarekin alegia, lortu zuen astekariak gailurra jotzea: 10.000 irakurle. [[Lapurdi]], [[Nafarroa Beherea]] eta [[Zuberoa]]ko herri gehienetako berriak biltzen zituen, eta Euskal Herriko albisteak ez ezik bestelakoak ere zabaltzen zituen, ideologia bertsuko ''Le Courrier de Bayonne'' egunkaritik jasotakoak gehienak. Fedea eta nekazaritza –''“Laborarier”Laborarier'' zen bizitza osoan iraun zuen atalaren izena– izan ziren astekariaren bi ardatz nagusiak.
 
Iparraldeko zein Hegoaldeko euskaldun asko, bestalde, Ameriketara joan ziren [[XIX. mende]]aren erdialdean. Han euskaldunen topagune garrantzitsu batzuk sortu zituzten, euskal nortasuna gordetzearren, eta [[Montevideo]]n, [[Argentina]]n, [[Kuba]]n edo [[Estatu Batu]]etan gune indartsuak eratu ziren. Haien helburuetako bat hizkuntza ez galtzea zen, eta, horretarako, besteak beste, euskarazko aldizkariak argitaratzeari ere ekin zioten.
[[1878]]an, Argentinan, ''Laurac Bat'' argitaratu zen, euskaraz oso gutxi zekarrelarik. [[Buenos Aires]]en, [[1893]]an, ''La Baskonia'' kaleratu zen, euskararen agerpena zertxobait handiagoa zela. Euskara hutsez Estatu Batuetan azaldu zen lehenengo aldizkaria. Iparraldeko euskaldunen eskutik ''Escualdun Gazeta'' plazaratu zen [[1885]]ean eta ''California-ko Eskual Herria'' [[1893]]an, biak [[Los Angeles]] en inprimatuta. Ondoren beste zenbait aldizkari argitaratu zen, beti testu batzuk euskaraz idatzita: Argentinan ''La Euskaria'', ''Euzkotarra'', ''Nación Vasca'', [[Mexiko]]n ''Euzkotarra'', [[Uruguai]]n ''Euskal Herria'', Estatu Batuetan ''Aberri''.
 
Hegoaldeari begira, 1878an, [[Iruñea]]n, [[Arturo Kanpion]]ek zuzenduriko ''Revista Euskara'' urtekaria kaleratu zen. Kultura alorrean lan handia egin zuen. Haren helburua “gordetzea«gordetzea, galtzera utzi gabe, ta edatzea aldaitequenaldaiteken gucianguzian euscarazcoeuskarazco mintzairoa”mintzairoa» zen. Ildo beretik, [[1880]]an, [[Jose Manterola]]k ''Euskal Erria'' literatur hamabostekaria argitaratu zuen Donostian. Gaztelaniaz eta euskaraz idazten bazuten ere, tarteka frantsesa ere erabiltzen zen. Maila zientifikora, bestalde, igo zuen euskara [[Julio de Urquijo]]k, [[1907]]an [[Paris]]en eta ondoren Donostian ''[[Revista Internacional de los Estudios Vascos]]'' (RIEV) aldizkaria plazaratu zuenean. Urquijok aitzindari bat izan zuen, [[Alemania]]n –[[Berlin]]en– 1889tik argitaratzen zen ''Euskara'' filologia-aldizkaria. Han, euskarari buruz Europako filologo garrantzitsuenek egindako lanak zeuden, eta Urquijok espiritu harekin jarraitu nahi izan zuen, RIEVen gaztelania, frantsesa, euskara, alemana, ingelesa, portugesa edota arabiera irakur zitekeela.
 
=== XX. mendea ===
[[1908]]an, [[Gregorio Mujika]]ren zuzendaritzapean, ''Euskal Esnalea'' aldizkaria argitaratu zen Tolosan, izen bereko elkarteak bultzatuta. Euskararen aldeko euskaltzaleak bildu nahi izan zituen eta erakunde ireki bat antolatu. Aldizkariak hainbat atal jorratzen zituen: hizkuntza, erlijioa, historia, irakurgaiak, ipuinak, berriak, etab. [[1911]]tik aurrera ''Euskalerriaren alde''ren euskarazko gehigarria izan zen.
 
Kazetaritza politikoak ere bere esparrua eratu zuen, batik bat [[Sabino Arana]]ren eskutik. [[1893]]an ''[[Bizkaitarra (aldizkaria)|Bizkaitarra]]'' aldizkaria argitaratu zuen “Jaun«Jaun-Goikua eta Lagi-Zarra”Zarra» lemapeangoiburuarekin.
 
Bi urte iraun zuen eta, [[1895]]ean, ''[[Baserritarra]]'' astekariak bete zuen aurrekoaren lekua. Euskarari buruzko pentsamolde abertzalea erakusten zuen: “Euskereari«Euskereari eutsi egixube zeuen Abenda ta odolaren izkerea dalako”dalako». Aranak euskararen berpiztea abertzaletasunaren sorrerarekin lotzen zuen, eta bere ideologiak ez zuen etenik izan: ''La Patria'' ([[1901]]-[[1903]]), ''Patria'' (1903- [[1906]]), ''Aberri'' (1906-[[1908]]) eta ''Aberrija'' (1908). Bestalde, lurralde bakoitzean aldizkari [[abertzale]] bana argitaratu zuen: [[Gipuzkoa]]n ''Gipuzkoarra'', [[1907]]an; ''Bizkaitarra'' [[Bizkaia]]n, [[1909]]an; [[Araba]]n, ''Arabarra'' sortu zen [[1912]]an eta [[Nafarroa]]ko ''Napartarra'' [[1911]]n agertu zen –haren jarraitzaileak ''La Voz de Navarra'' eta ''Amayur'' izan ziren–. Lau orrialdeko astekariak izaten ziren, eta euskarak % 10 betetzen zuen. Lau lurraldeetako aldizkari haien ondoren, eta abertzaletasunaren gorakada nabarmena zenez, [[Euzko Alderdi Jeltzalea]]k egunkari bat argitaratzea erabaki zuen: ''[[Euzkadi (egunkaria)|Euzkadi]]''. [[1913]]an kaleratu zen lehen zenbakia, Bilbon, eta 10.000 ale saltzera iritsi zen garairik onenean. [[Ebaristo Bustintza|Ebaristo Bustintza ''Kirikiño'']] izan zen euskarazko atalaren zuzendaria eta Aranaren hizkuntza-eredua erabili zuen. [[1915]]ean, euskarak bi atal betetzen zituen, “Egunekoa”«Egunekoa» eta “Euzko«Euzko Abendaren Elez”Elez» izenekoak.
 
Aldizkari politiko-kulturalak ere agertu ziren. [[1907]]an, esaterako, Bilbon, ''JEL'' hamabostekaria kaleratu zen eta [[1916]]an, ''[[Euzko Deya]]'' sortu zen, Bilbon hau ere. Euskara soilik erabiltzen zuen, eta bertan lehen [[komiki]] sorta kaleratu zen, “Teles''Teles eta Niko”Niko''.
 
Abertzaletasunaren inguruan, aipatutakoez gainera, [[foru]]en alde lan egin zutenen artean ''Euskalerria'' elkartea aurkitzen zen. Elkarte horrek, [[1896]]an, ''Euskalduna'' izeneko astekaria kaleratu zuen Bilbon. Bertan [[Telesforo Aranzadi|Aranzadik]], [[Felipe Arrese Beitia|Arrese Beitiak]] eta aurrerantzean garrantzi handia izango zuen [[Resurrección Maria Azkue]]k idatzi zuten. Azkuek, Aranaren hizkuntza-eredutik gero eta urrutiago, ''[[Euskalzale]]'' aldizkari ezaguna argitaratu zuen [[1897]]an. Euskara hutsean idatzita zegoen, eta lehen aldizkari modernoa izan zen. Kultura eta informazioa, iritziak, ipuinak, olerkiak, testu zaharrak… agertzen ziren, irudi eta argazkiz hornituta. Idazle askoren laguntza lortu zuen: [[Karmelo Etxegarai]], [[Urruzuno]], [[Edward Spencer Dodgson|Dodgson]], [[Baleriano Mokoroa|Mokoroa]], [[Txomin Agirre]], etab. [[1900]]ean desagertu zen, gobernadoreak ezarritako baldintzak onartu nahi izan ez zituelako Azkuek. Hala ere, [[1902]]an, Azkuek berak eraginda, ''Ibaizabal'' euskara hutsezko astekaria kaleratu zen Bilbon.
Gerra osteko [[Francoren diktadura]]k isilaldi luzea ekarri zuen euskarazko hezkuntza, kultura, liburugintza… zein beste edozein arlotara. Ezin zen euskaraz hitz ere egin kalean. Askok erbesterako bidea hartu zuten: Ipar Euskal Herrira, Europara edota Ameriketara. Beste askok, Espainiako gerratik ihesi, Bigarren Mundu Gerra ere ezagutu zuten. Garai nahasiak, aldaketa politiko sakonak… horrek guztiak ondorio latzak utzi zituen euskal kazetaritzan ere. Euskarazko egunkari guztiak –eta erdarazkoak, Estatu berriaren aldekoak ez baziren– desagertu egin ziren, eta, haien ordez, erregimenaren aldeko komunikabideak ezarri ziren.
 
[[Baiona]]n, [[1939]]an, erbesteratuek kazeta berri bat argitaratu zuten: ''[[Euzko Enda]]''. Urtarrilean kaleratu zen lehen alea ''"Comité Basque de secours aux réfugiés"'' talde eragileari esker. José Javier Leguía buru zela, bertan idatzi zutenen artean [[Jose Migel Barandiaran]], [[Ixaka Lopez Mendizabal]], [[Jesus Maria Leizaola]], [[Basarri]], [[Joseba Zubimendi]], [[Orixe]]… aurkitzen ziren.
 
Gerra bukatu zenean, 1939an, zenbait euskal apaizek ''Anayak'' aldizkaria kaleratu zuten Parisen. Frantsesez eta euskaraz idazten zuten, besteak beste, Arzubiagak, [[Gabriel Manterola]]k edota [[Santi Onaindia]]k. Batzuk Frantzian bizi ziren bitartean beste batzuek [[Ingalaterra]]tik bidaltzen zituzten beren lanak. Sei ale argitaratu ziren guztira.
Bien bitartean Iparraldean, Baionan hain zuzen, ''[[Eskualduna (aldizkaria)|Eskualduna]]'' astekari arrakastatsuak biltzen zituen mugaz bestaldeko euskaldun gehienak. Urrunago, Parisen, Eusko Jaurlaritzak, propaganda eta informazioa zabaltzearren, ''[[Euzko Deya]]'' argitaratzen zuen. Bi aro ezagutu zituen, Bigarren Mundu Gerrak etenaldia ekarri baitzuen. Frantsesez, gaztelaniaz eta euskaraz idazten zutenen artean, Ixaka Lopez Mendizabal, Xabier Mitxelena, etab. zeuden. [[Vichyko gobernua|Nazien aldeko gobernua]] osatu zenean [[Vichy]]n, Eusko Jaurlaritzaren egoitza itxi egin zuten, eta aldizkariaren amaiera ekarri zuen horrek.
 
Gerra Zibilaren ondoren euskaldun asko Ameriketara joan zen. Bigarren Mundu Gerra ostean ere beste hainbatek hara jo zuen. Horrek euskaldunen topaguneak sortzeko aukera eman zuen, eta, horrenbestez, [[1941]]-[[1942|42an]] esate baterako, [[Txileko Santiago]]n [[Bernardo Estornes Lasa]]k ''Batasuna'' aldizkaria argitaratu zuen, ia guztia gaztelaniaz idatzita bazegoen ere. [[1943]]an [[Mexiko]]n beste ''Euzko Deya'' bat jaio zen, Eusko Jaurlaritzak babesturik. Erdara zen nagusi aldizkari horretan: gaztelania Mexikon, frantsesa Parisen, ingelesa Londresen. Mexikon ere hasi zen argitaratzen, 1942an, alderdi komunistaren ''Alkartu'' izeneko hilabetekaria. [[1945]]etik aurrera, [[Okzitaniako Tolosa]]n jarraitu zen argitaratzen, eta beti zatiren bat agertzen zen euskaraz, “Euzkel«Euzkel atala”atala» izenburupeanizenburuarekin.
 
1944an, ''Eskualduna'' desagertu berriaren jarraitzaile izateko asmotan, ''[[Herria]]'' aldizkaria sortu zen. Astekari katolikoa izan nahi zuen, baina aurrekoaren pentsamolde erradikaletik urrun. [[Piarres Lafitte]] izan zen lehen zuzendaria eta fedea, euskara eta nekazaritza ziren astekari honen gai nagusiak. [[1950eko hamarkada]]n gailurra jo zuen: % 90euskaraz zetorren, frantsesari tarte bat utziz legea betetzearren. 10.000 ale argitaratzera iritsi zen, egunkari baten egituraz eta argazki ugariz hornitua.
Alderdi politikoek ere beren aldizkariak kaleratu zituzten: [[Eusko Abertzale Ekintza]]k gerra aurreko ''Tierra Vasca'' plazaratu zuen, eta komunistek ''Euzkadi Roja''. Aldizkari kulturalen artean, ''[[Ikuska (giza-ikaskuntza)|Ikuska]]'' —gerra aurreko ''Eusko Folklore'' eta ''Anuario de Eusko Folklore'' aldizkarietan oinarritua—, ''Jakintza'' edota ''Gernika'' aipa daitezke.
 
Aldizkari erlijiosoak ere bere tokia izan zuen. 1945ean [[frantziskotar]]rak ''Anaitasuna'' kaleratzen hasi ziren, euskara batuaren alde lan sakona eginez. Iparraldean, berriz, hiru aldizkari agertu ziren: ''Etchea'', ''Gazte'' eta ''Oiarzuna''. Hirurek kutsu erlijiosoa zuten, lehenaren zutabea familia izanik. Parisen, [[1948]]an, ''Elgar'' izeneko aldizkaria argitaratu zen bigarren aldiz, lehenengoz 1934an kaleratu baitzen. Frantsesez eta euskaraz idazten zuten, eta bertako talde eragilearen helburua Parisa joaten ziren euskaldunak hain bizkor ez "frantsestea" zen.
 
[[Donibane Lohizune]]n, 1945ean, talde bat osatu zen Gernika izenekoa –zerikusirik ez zuena Barandiaranen izen bereko taldearekin–. Mugimendu apolitikoa eta askotarikoa izan nahi zuen. Ideologia ezberdineko jendea bildu zen talde honen inguruan eta 1948an ''Gernika'' aldizkaria argitaratzen hasi ziren. [[Rafael Pikabea]]ren zuzendaritzapean Lafittek, Barandiaranek, Orixek, Ixaka Lopez Mendizabalek, [[Jon Mirande|Mirandek]], [[Iratzeder]]rek, Basarrik, [[Luis Villasante|Villasantek]], [[Federiko Krutwig|Krutwigek]]… idatzi zuten bertan, era guztietako arloez: artea, olerkigintza, literatura, filosofia, filologia, etab.
Hegoaldean, kultura eta literatura lantzen zituen aldizkaririk ere sortu zen garai hartan. Hain zuzen, 1948an gaztelaniaz eta euskaraz hasi zen plazaratzen ''[[Egan (aldizkaria)|Egan]]'' ezaguna eta, urtebete geroago, 1949an, hain garrantzitsua izan zen ''[[Euzko-gogoa|Euzko Gogoa]]'' sortu zen erbestean, Ameriketan munduratu eta Iparraldean jarraitu zuena. ''Egan'' aldizkaria hasiera batean Real Sociedad Bascongada de Amigos del País erakundearen boletinaren gehigarri gisa plazaratzen zen. 1948an poesia eta literatura testu batzuk hasi ziren euskaraz argitaratzen eta [[1953]]tik aurrera euskara hutsean kaleratzen zen aldizkaria, [[Koldo Mitxelena]]ren lan isilari esker. Literatura ez ezik, itzulpenak, zinemari buruzko kritikak, hitzaldiak, iruzkinak, etab., azaltzen ziren.
 
1949an [[Jokin Zaitegi]] ''Euzko Gogoa'', kultura-argitalpen garrantzitsuenetakoa –agian garrantzitsuena–, hasi zen argitaratzen Guatemalan. Bederatzi urtez euskara hutsezko bihilabetekari horrek eragin handia izan zuen 50eko hamarraldian, euskal kulturan oro har eta euskal kazetaritzan bereziki. Zaitegirekin batera, [[Andima Ibiñagabeitia]]k eta geroxeago Orixek ''"«euskararik gabe ez dago Euskal Herririk"''» lemapeangoiburuarekin jardun zuten. Egitasmo nagusia euskara berpiztea zen, eta helburu horren inguruan euskal kulturako eta politikako lagun asko aritu zen: [[Seber Altube]], [[Telesforo Monzon]], Jose Migel Barandiaran, Jon Mirande, [[Txillardegi]], Villasante, Krutwig, [[Jose Antonio Agirre]] lehendakaria… Guatemalatik [[Miarritze]]ra aldatu zuen ''Euzko Gogoa''k bere egoitza, bigarren aro bati ([[1956]]-[[1959]]) ekinez. Garai hori izan zen, hain zuzen, eraginkorrena, filosofiaz, historiaz, erlijioaz, etab., idatzi arren literaturarako joera zen nagusi.
 
Hurrengo hamarraldian, 50ekoan alegia, euskal kazetaritzak indar berriak erakutsi zituen. Gorago aipatutako ''Egan'' eta ''Euzko Gogoa'' aldizkariez gainera, zenbait arlotako argitalpenak kaleratu ziren. Erlijio-munduari dagokionez, frantziskotarren ''Anaitasuna'' aldizkariarekin batera, karmeldarrak ''[[Karmel]]'' hasi ziren argitaratzen, mugaz bestaldeko [[Beloke]]n ''Othoizlari'' agertu zen, kaputxinoek ''[[Zeruko Argia]]'' plazaratzeari berrekin zioten, ''Egiz'', ''Egi billa'', ''Elkartasuna'', ''Arnas'', ''Laiaketan''… kalean ziren, eta, nola ez, 1956an hasi eta egun ere argitaratzen den ''Yakin'' –''[[Jakin]]'' orain– aldizkari ezaguna ere aipatu behar da.