«Baserri»: berrikuspenen arteko aldeak

68 bytes removed ,  Duela 8 urte
ez dago edizio laburpenik
 
== Garapena ==
Baserrien garapena azaltzeko, hiru zatitanatal banatukoegingo ditugu.
[[Irudi:Artzain borda.jpg|thumb|[[ikazkintza|ikazkin]] [[txabola]]]]
[[Irudi:Amilondoko borda.JPG|thumb|[[artzain]] [[borda]]]]
[[Irudi:Plano del caserío Egino (Bergara) del maestro Andres de Garitano, 1695.jpg|thumb|Egino baserriaren [[oinplano]]a: Andrés de Garitano Aldaeta maisuak [[1695]]. urtean harrizko lau arku zeuzkan etxeegitasmoetxe-egitasmo hau marraztu zuen Egino baserria ([[Bergara]]) berriztatzeko. ]]
Antzinako euskal nekazariak adartxo meheazadaxkaz eta lastoazlastoz egindak zirenegindako [[etxola]] edo [[txabola]] baldar eta ñimiñoetan bizi ziren,; gaur egunegungo [[ikazkin]]ei aterpeaterpeen eskaintzen dieten antzezkoakantzekoak izan liratekelitezke. Txabola horietan haien egoiliarrentzathaietan ozta-ozta zegoen nahiko tokiriktoki zelarikhan bizi zirenentzako, nekazaritzareneta argi dago nekazaritzako eta abereak zaintzearenzaintzeko atazaklanak landan izan behar zirela argi da. Goiko Erdi Aroan, nekazarien etxebizitzek uneko artzainenartzain bordakborden antza zituztenzuten. Bordak oinplano angeluzuzena osatzen zuen atari antzeko sarbide batekin eta barneko gelatxo biekin oinplano angeluzuzena osatzen ditu.
 
Lehen baserriak, artikulu honen zentzuan, [[XIII. mende]]an eraiki zituzten, bordaren eredua zabalduz. Mende honetanhorretan ekonomiaren eta biztanleriaren hazkunde bizkorra gertatu izan zen. [[Basogintza|Basagintza]] eta [[abeltzaintza]] garrantzitsuago bilakatu ziren [[nekazaritza]] baino garrantzitsuagoak bilakatu ziren. [[Nekazari]]en gehiengogehienak handiak beraienberen baserrien jabeek izan ziraunziren, baina, biztanleenbiztanle gehiegizkogehiegi kopuruarengatik gero etaizanik, jende ugariagougarik beste baserrietarabaserri batzuetara joan behar zenizaten zuen lanera, alogereko alaedo [[Esklabotza|mirabe]] bezala.
 
Lehenbiziko baserri hauekhaiek [[paralelepipedo|paralelepipedizko]] itxura eta malda leunaren (12/3 eta 12/5) [[Isurialdea|biisuri]]ko teilatua zituzten, egun arte diraun oinarrizko eredua. Orduandik [[haga]] tailatuen [[Zur|zuraje]]a, [[Arrotza|zurgintz]] eta [[Harginlan|hargintz]] mistozko horma zutak eta [[arbel]] hartzabalez estalitu teilatua zeuzkaten. Senaurkako dirudien arren, XIIIren mendeko hargintza ohiko asko [[harlandu]]zko hargintza zen, eta bere kalitatea okerrago zihoazen datozen mendeetan. Ateka- eta leihatilarik [[bao]]etarentzat izan bazeuden, baina gutxi eta txikiak ziren. Baserritaren bizi-kalitatea hobetzea nabarmena izan da. Lehen unetik baserriaren hustiapenarako beharrezkoak ziren iharduera eta instalazio guztiak baserrian barne metatzeko asmoz garatu izan ziren. Bere jaiotzetik baserri etxe landatarraren eredu hau munduko beste landetxe ia guztietatik bereiztu zitzaien. Lehen egoitzen ezarpenak bidegurutze batean edo baseliza inguruan zeuden, baina etxeak inoiz ez elgartuak.
 
Oraindik ere zutik geratzen diren lehenengo baserriak [[XV. mendea|XVren mende]]koak dira. Halaber Longa Nagusi baserria [[Mallabia]]n [[1388]]ren urtetik ezagutzen da [[Ziortzako monasterioa|Ziortzako Kolegiata]]ren esku zegoen abereen [[eskorta]] bezala. XVren mendearen hasieran ezarpenen eraikinkuntzaren benetako gorakada agerian da. 1490-1500ren hamarkadan bat-batean baserriak milaka-milaka ezartzen dira, antzinako etxebizitzarik eta beste nekazal eraikinik baztertuz.
Anonymous user