«Uruguai»: berrikuspenen arteko aldeak

159 bytes added ,  Duela 7 urte
t
ez dago edizio laburpenik
t
| tituluak = Presidentea
| izenak = [[José Mujica]]
| subiranotasun_mota = Independentzia
| subiranotasunaren_gertaerak = -[[Brasilgo Aldarrikatua<brInperioa|Brasilgo />- OnartuaInperiotik]]
| subiranotasun_urtea = [[Brasil]]etik<br- />Aldarrikatua [[Argentina]]ko<br />[[1825]]eko [[abuztuaren 25]]ean<br />- Onartua [[1828]]ko [[abuztuaren 28]]an
| azalera =
| azalera_zerrendan_kokapena = 91.
| oharrak =
}}
 
'''Uruguai'''<ref>{{Web erref|izenburua=38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak|url=http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0038.pdf|argitaletxea=Euskaltzaindia|sartze-data=2010-12-29}}</ref> —ofizialki '''Uruguaiko Ekialdeko Errepublika'''— [[Hego Amerika]]ko estatua da, [[Amerika]]ko [[Hego Konoa]]ren ekialdean, [[Brasil]] eta [[Argentina]]ren artean dagoena. 176.220 km²ko azalera du eta 2011n 3.286.314 biztanle zituen<ref>[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html 2011ko erroldaren emaitzak] Ine.gub.uy</ref>. Hego Amerikako bigarren estatu independente txikiena da, [[Surinam]]en atzetik.
 
== Geografia ==
[[Fitxategi:Uruguay_T2.png|thumb|left|150px|Satelite irudian]]
Kontinenteko lur eremua 176.214 km² eta jurisdikziopeko urak eta [[uharte (geografia)|uharte]] txikien eremua 142.199 km² izanik, Uruguai Hego Amerikako bigarren estatu burujabe txikiena ([[Surinam]]en ondoren) eta hirugarren lurralde txikiena da ([[Frantziar Guyana]] da txikiena). Lurraldea [[zabaldi]] gorabeheratsuek eta mendilerro txikiek (''cuchillas'') osatzen dute, itsasertzeko ordoki emankorrarekin. [[Ibai]] ugariek herrialdea egituratzen dute, lau ibai arro edo deltaz osatua: [[Rio de la Plata|Río de la Plata]], [[Uruguai ibaia]], Laguna Merín eta Negro ibaia (lur barneko handiena). Atlantikoaren itsasertzean [[lagunaaintzira]] ugari daude. Gailurrik altuena [[Cerro Catedral (Uruguai)|Cerro Catedral]] da (513,66 m), Sierra de Carapé mendilerroan kokatua.
 
=== Mugakideak ===
IparraldeanIpar-ekialdean [[Brasil]]go [[Rio Grande do Sul]] estatuarekin du muga, mendebaldean [[Argentina]]ko [[Entre Ríosko probintzia|Entre Ríos]] eta hego[[Corrientesko probintzia|Corrientes]] probintziekin, hegoaldean [[Rio de la Plata]]rekin eta ekialdean [[Ozeano Atlantikoa]] mugakide diturekin.
 
=== Orografia eta hidrografia ===
Uruguaiko lurraldea, Argentinako [[panpa]] hezearen eta [[Brasilgo goi-ordokia]]ren artean, muinoez eta higadurak laututako lurrez osatua da gehienbat. Batez besteko garaiera 200 mkoa du. Itsasertzak hondartzak eta aintzira txikiak ditu, eta Rio de la Plata ibaiaren ertza, berriz, alubioiez osatua da. Kostalde estu eta lau horren atzealdean muinoak dira nagusi. Lurraldearen erdialdea eta iparraldea higaduraz zelaitutako ordokia da. Ordokiaren hego-ekialdean [[Cuchilla Grande]]ko muinoak nabarmentzen dira, Cuchillas de [[Haedoko muinoak]] ipar-mendebalean eta, Brasilekin muga egiten, Cuchilla de Santa Anakoak. Cuchilla Grandeko muinoek ura Urugay ibaian eta Ozeano Atlantikoan isurtzen duten ibaien banalerroa eratzen dute, eta horietako mendixka batean du Uruguaik gailurra (501 m).
 
== Hidrografia ==
=== Orografia eta hidrografia ===
UruguaikoIbai lurraldea, Argentinako panpa hezearen etagehienak [[BrasilgoUruguai goi-ordokiaibaia]]ren artean, muinoez eta higadurak laututako lurrez osatua da gehienbat. Batez besteko goratasuna 200 m-koa du. Itsasertzak hondartzak eta aintzira txikiak ditu, eta Rio de la Plata ibaiaren ertza, berriz, alubioiez osatua da. Kostalde estu eta lau horren atzealdean muinoak dira nagusi. Lurraldearen erdialdea eta iparraldea higaduraz zelaitutako ordokia da. Ordokiaren hego-ekialdean [[Cuchilla Grande]]ko muinoak nabarmentzen dira, Cuchillas de [[Haedoko muinoak]] ipar-mendebalean eta, Brasilekin muga egiten, Cuchilla de Santa Anakoak. Cuchilla Grandeko muinoek ura Urugay ibaian eta Ozeano Atlantikoan isurtzen duten ibaien banalerroa eratzen dute, eta horietako mendixka batean du Uruguaik gailurra (501 m). v Ibai gehienak Uruguay ibaiaren arrokoak dira. MendebalekoMendebaldeko muga osoa egiten du ibai horrek, eta Salto hiriraino ontziz ibil daiteke;. ibaiadarIbaiadar nagusiak Brasilekin muga egiten duen [[Guareim]], [[Arapey Grande]], [[Queguay Grande]] eta, batez ere, Negro ditu. [[Negro ibaia]]k (800 km) lurraldeko uraren heren bat hartzen ditu;. Brasilen jaiotzen da eta Uruguaiko erdialdetik igarotzen, zeharka, ipar-ekialdetik hego-mendebalera. Erdialdean itxita dago eta aintzira handia eratzen du ([[Rincon del Bonete]], 1.100 km2), argindarra sortzeko erabiltzen dena. Ezkerraldetik Yi ibaiaren ura hartzen du. Beste ibai batzuen artean aipatzekoak dira [[Rio de la Plata]]ra isurtzen duenden Santa Lucia, eta [[Merin aintzira]]ra isurtzen dutendiren [[Cebollati]] eta [[Yagauron]]. Azken ibai eta aintzira hauek BrasilekinBrasilekiko muga eratzen dute.
 
=== Klima eta landaredia ===
Klima epel hezea du Uruguaik, [[Ozeano Atlantiko]]aren eragin handia duena. Montevideon hilabete hotzeneko (uztaila) batez besteko tenperatura 12,5&nbsp;Â °C-koaCkoa da eta beroenekoa (urtarrila) 22,6&nbsp;Â °C-koaCkoa. Kostaldean udako eta neguko batez besteko hozberoaren gorabehera txikiagoa da. 1.000-1.200 mm euri izaten dira urtean zehar; hilabete euritsuenak martxoa, apirila eta iraila dira, eta, oro har, euri gehixeago izaten da iparraldean hegoaldean baino. Klimaren eta lurraldearen leuntasunagatik oso belardi zabalak dira Uruguain. Zuhaiztiek lurraldearen % 5 baizik ez dute hartzen; horietatik gehienak ibai ertzetan eta mendixka gainetan hazten dira. Aipagarriak dira, zur bikainekoen artean, Schinopsis generoko zuhaitzak eta urunday arbola (''[[Astronium balansae]]''), eta, landatu berrien artean, [[eukalipto]]ak.
 
== Historia ==
{{sakontzeko|Uruguaiko historia}}
Uruguaiko historia' ez zen hasi [[europa]]rren etorrerarekin. [[Portugal]]go eta [[Espainia]]ko esplorazioen aurretik, lurraldea zenbait etnia ehiztari-biltzaile, [[txarrua]], [[txane]], [[guarani]], [[tape]] eta [[aratxane]]ak besteak beste, bizi ziren lurraldean. Horien artean txarrua leinukoak nabarmendu ziren, espainiarren kolonizazioa eragotzi baitzuten. Izan ere, espainiarren eta txarruen arteko gatazkak XIX. mendera arte izan ziren. Bestalde, espainiarrak iristearekin batera, guaranien eragina ari zen zabaltzen, eta haien hizkuntzak eman zion batasuna lurraldeari.
 
=== Kolonia-garaia ===
31.494

edits