«Teotihuacan»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
{{lanean|josugoni}}
{{Gizateriaren ondare infotaula
| Izena = Teotihuacan hiri prehispanikoa
| Arriskua =
}}
'''Teotihuacan''', batzuetan '''Teotihuacán''', ([[nahuatl]]ez, ''Teōtihuácān'', «jainkoak sortu ziren lekua»<ref>''teō-'' 'jainko', ''-tiā'' (kausatiboa), ''-hua'' (pasiboa), ''-cān'' '(ekintza gertatu den) tokia'.</ref> Mexikoko Haraneko [[arkeologia|arkeologia gune]] erraldoia da, [[Kolon]]aurreko [[Amerika|Ameriketan]] eraiki ziren egitura piramidal handienetakoak dituena. Piramideez gain, Teotihuacanen bizitoki multzoak, Hildakoen''Hilen Etorbidea'' eta horma-irudi koloretsu ezagunak ere badira.
 
Hiri [[K. a. 200]]ean sortu omen zen, [[VII. mendea|VII]]-[[VIII. mendea]]n bertan behera utzi zen arte. Gailurrean, [[1. milurtekoa]]ren lehen erdian, Teotihuacan Ameriketako hiri handiena zen, 200.000 biztanle baino gehiago baitzituen, garaiko munduko hiri populatuenetakoa. Hiri honi lotutako zibilizazioari ''Teotihuacano'' edo ''Teotihuacan'' soilik deitzen zio.
Teotihuacanen historia fasetan banatu daiteke<ref>Eduardo Matos Moctezuma, ''Teotihuacan. La cité des dieux'', CNRS Éditions, 82-87 or.</ref>:
* ''Patlachique'' fase (K. a. 100 - K. o. 1): 4 eta 6 km² arteko hedapena
* ''Tzacualli'' fasea (1-150): HildakoenHilen Etorbidea Eguzkiaren Piramidea eta Ilargiarena eraikitzen hasi ziren; hiriak 17km² zituen
* ''Miccaotli'' fasea (150-250): Lumadun Sugearen Piramidea eta Zitadela eraikitzen hasi ziren; hiriak gehienezko eremua hartu zuen (22,5km²) eta 45.000 biztanle zituen
* ''Tlamimilolpa'' fasea (250-450): estetika maila handiko artelanak egin ziren; Lumadun Sugearen piramideari atxikitako piramidea eraiki zen; Mexikoko Golkoarekin eta [[maia|maien eskualdearekin]] harremana; hiriak 65.000 biztanle omen zituen
==Arkitektura==
 
Hiriaren antolaketa geografikoa mesoamerikar [[hirigintza]]ko adibide ona da, kokapena eta eraikinak [[Unibertso]]aren ikuspegiari jarraiki. Hiri bilbea 15.5º lerratuta dago iparraldetik ekialderantz. Teoria baten arabera, [[Eguzkia]] angelu berdinarekin igotzen da udako egun berdinean urtez urte. Biztanleek lerrokadura erabiltzen ei zuten denbora neurtzeko, zenbait erritu egiteko edo landaketak egiteko. Beste teoria baten arabera, Mesoamerikako beste hien antzera, inguruetako mendi garaienarekin lerrokatua egongo litzateke. Badirudi hau dela Teotihuacanen kasua, nahiz eta lerrokatu zeneko mendia ez dagoen ikusgai, beste mendi batek galarazten baitu<ref name="TeotihuacanHistory">{{erreferentzia|url=http://www.ourworldwonders.com/Teotihuacan/History.htm|izenburua=Teotihuacango historia}}</ref>.
Teotihuacango hiriko arkitektura gotorra eta arranditsua da oro har. Hiriaren ardatza Hilen Etorbideak (ipar-hegoalde) eta Ekialdeko Hiribideak (eki-mendebalde) osatu zuten ; haiek eraiki ziren garai beretsukoa dira, orobat, Eguzkiaren tenplua eta beste zenbait eraikin ospetsu. Hilen etorbidea 1700 metro luze eta 45 metro zabal zen, eta plaza karratu batean amaitzen zen. Plaza horretan Ilargiaren piramidea eraiki zuten.
[[Fitxategi:Teotihuacan Pirámide de la Luna.JPG|320px|thumbnail|Ilargiaren piramidea]]
 
Teotihuacango hiriko arkitektura gotorra eta arranditsua da oro har. Hiriaren ardatza ''Hilen Etorbideak'' (ipar-hegoalde) eta ''Ekialdeko Hiribideak'' (eki-mendebalde) osatu zuten ; haiek eraiki ziren garai beretsukoabertsukoa dira, orobat, Eguzkiaren tenplua eta beste zenbait eraikin ospetsu. Hilen etorbidea (gaztelaniaz ''Avenida de los Muertos'', nahuatleko ''Miccoatli'' izenaren itzulpena) 1700 metro luze eta 45 metro zabal zen, eta [[plaza]] karratu batean amaitzen zen. Plaza horretan Ilargiaren piramidea eraiki zuten. Etorbidean barna, plataforma txikiagoak ere badaude. [[Azteka|Aztekek]] hilobiak zirela uste zuten, eta horregatik eman zioten izen hori etorbideari. Adituen ustez, zeremoniak egiteko plataformak ziren, gailurrean tenpluak zituztela. Hilen etorbidean, ''Ilargiaren piramidearen'' ekialdean, gotorlekua eta ''Eguzkiaren piramidea'', harkaitzez inguratua, eraiki zituzten.
Hilen etorbidean, Ilargiaren piramidearen ekialdean, gotorlekua eta Eguzkiaren piramidea, harkaitzez inguratua, eraiki zituzten.
 
Teotihuacanen, AmerikaErdialdeko ErdikoAmerikako heste kultura batzuetan hezala, garrantzi handiko eraikina izan zen piramidea[[piramide]]a, hainabaina Teotihuacangoek badituzte zenbait ezaugarri berezi : piramide garaiak eta aldi berean gotorrak dira, bolumen handikoak (1.300.000 ni000m³ ''Eguzkiaren piramidearen'' kasuan), eta [[eskailera]] ataletan banatua dute, piramidearen gorputz bakoitzean atal bana, eta eskaileraren aurrean, herrizberriz, beste eraikin mailakatu bat dute, plataforma moduko bat. Harri horizontalak lauki zuzenaklaukizuzenak dira eta idazkunak dituzte zizelatuak, baita monumentu txikiagoetan ere.
 
''Eguzkiaren piramidea'' eraiki bezala utzi zuten, ez zitzaion atal berririk edo estalki berezirik erantsi. Oinarria karratua du ia, aldeko 220 m ingurukoa. Malda handiko lau atalez osatua da eta gailurreko plataforma barne harturik 63 m-ko garaiera du. IlargiarenAmeriketako piramidea,bigarren herriz, oinarri lauki zuzenekoahandiena da, eta[[Cholula]]koaren 40 rn inguruko garaiera duatzetik. Egiturari dagokionez, dena dela, elkarren oso antzekoak dira biak.
 
''Ilargiaren piramidea'', herriz, oinarri lauki zuzenekoa da eta 40 m inguruko garaiera du. Egiturari dagokionez, dena dela, elkarren oso antzekoak dira biak.
Bi piramide nagusiez gainera monumentu aipagarria da gotorlekua eta bertako tenplu nagusia, Quetzalcoatl jainkoarena, piramide formakoa hau ere. Sei maila ditu eta friso zizelatuz apaincltita dago ; inguman beste hamabost monumentu ttilciago zituen.
 
Bi piramide nagusiez gainera monumentu aipagarria da gotorlekua eta bertako tenplu nagusia, [[Quetzalcoatl]] jainkoarena, piramide formakoa hau ere. Sei maila ditu eta friso zizelatuz apaincltitaapainduta dago ; ingumaninguruan beste hamabost monumentu ttilciagotxikiago zituen.
Hilen kalearen albo batean Nekazaritzaren tenplua dago, horma irudi bikainez hornitua. Hasieran piramide txiki bat zen,haina gero terraza bat erantsi zitzaion, mailadi zabal batekin.
 
Hilen kalearen albo batean ''Nekazaritzaren tenplua'' dago, horma irudi bikainez hornitua. Hasieran piramide txiki bat zen,haina baina gero terraza bat erantsi zitzaion, mailadi zabal batekin.
Administrazio eta erlijio guneez gainera, hainbat auzo zegoen hirian. Auzoetan, bizitokiez gainera, tenpluak eta administrazio eta politikarekin loturiko eraikinak zeuden . Etxebizitzak areto eta gela lauki-zuzenez osatuak dira, oro har, plaza eta kalexka itxiez bereiziak. Pezozko hormak zituzten, ez zuten leihorik baina patio txikietara ematen zuten ; patioaren erdian ur biltegi moduko bat zegoen. Etxeek gurutze formako oinarria dute eta beso bakoitzean gela bana zuten, patiora begira. Orain arte ikertu den auzorik handiena Tlamimilolpa multzoa da.
 
Administrazio eta erlijio guneez gainera, hainbat auzo zegoen hirian. Auzoetan, bizitokiez gainera, tenpluak eta administrazio eta politikarekin loturiko eraikinak zeuden . Etxebizitzak areto eta gela lauki-zuzenezlaukizuzenez osatuak dira, oro har, plaza eta [[kalexka]] itxiez bereiziak. Pezozko[[Pezo]]zko hormak zituzten, ez zuten leihorik[[leiho]]rik baina [[patio]] txikietara ematen zuten ; patioaren erdian ur biltegi moduko bat zegoen. Etxeek gurutze formako oinarria dute eta beso bakoitzean gela bana zuten, patiora begira. Orain arte ikertu den auzorik handiena Tlamimilolpa multzoa da. 3.500 m²-tik gorako eremua hartzen zuen eta 176 gela, 21 patio txiki, 5 plaza handi eta hainbat kalexka zeuden bertan.
3.500 m'-tik gorako eremua hartzen zuen eta 176 gela, 21 patio txiki, 5 plaza handi eta hainbat kalexlca zeuden bertan.
 
=== Hiria ===
 
Hiriko etorbide zabalean ("Hildakoen Etorbidea", gaztelaniaz ''Avenida de los Muertos'', nahuatleko ''Miccoatli'' izenaren itzulpena) arkitektura zeremonial erraldoia dago, hala nola, ''Eguzkiaren piramidea'' (Ameriketako bigarren handiena, [[Cholula]]koaren atzetik) eta ''Ilargiaren piramidea''. Etorbidean barna, ''talud-tablero'' plataforma txikiagoak ere badaude. [[Azteka|Aztekek]] hilobiak zirela uste zuten, eta horregatik eman zioten izen hori etorbideari. Adituen ustez, zeremoniak egiteko plataformak ziren, gailurrean tenpluak zituztela.
 
Hiriaren antolaketa geografikoa mesoamerikar [[hirigintza]]ko adibide ona da, kokapena eta eraikinak [[Unibertso]]aren ikuspegiari jarraiki. Hiri bilbea 15.5º lerratuta dago iparraldetik ekialderantz. Teoria baten arabera, [[Eguzkia]] angelu berdinarekin igotzen da udako egun berdinean urtez urte. Biztanleek lerrokadura erabiltzen ei zuten denbora neurtzeko, zenbait erritu egiteko edo landaketak egiteko. Beste teoria baten arabera, Mesoamerikako beste hien antzera, inguruetako mendi garaienarekin lerrokatua egongo litzateke. Badirudi hau dela Teotihuacanen kasua, nahiz eta lerrokatu zeneko mendia ez dagoen ikusgai, beste mendi batek galarazten baitu<ref name="TeotihuacanHistory">{{erreferentzia|url=http://www.ourworldwonders.com/Teotihuacan/History.htm|izenburua=Teotihuacango historia}}</ref>.
 
{{irudi zabala|Teotihuacan panorama.jpg|1500px|HildakoenHilen Etorbidearen ikuspegi panoramikoa.}}
 
==Eskultura==
[[File:QuetzalTeotihuacan.JPG|thumb|200px|left|[[Suge lumadun]]aren burua, Quetzalcoatlen tenplukoa.]]
 
Teotihuacango multzoko arkitektura bezala, gotorra eta arranditsua da eskultura ere. Dena dela, ez zuten eskultura monumentala landu. Erliebe modura zizelaturllcozizelkaturiko buruak ([[Tlaloc]] jainkoaren burua, [[suge lumadunarenalumadun]]arena, etab.) eta maskarak dira eskultura aipagarrienak.
 
Maskarak hileta erritoarekin loturik zeuden adituen ustez, eta oso zurrunak dira, eskultura eta artea oro liarhar bezala, baina batzuek agerian dituzte hildakoaren ezaugarriak . Harri gogorrean egiten zituzten maskarak, [[serpentina]], [[diorita]] eta onizean[[onize]]an, eta obsidianazko[[obsidiana]]zko, pirirazko[[pirita]]zko, granatezko[[granate]]zko eta jadezko[[jade]]zko mosaikoez hornituak dira asko.
Irudi0
==Pintura eta zeramika==
[[Fitxategi:Tepantitla Mountain Stream mural Teotihuacan (Luis Tello).jpg|320px|thumbnail|Tepantitlako horma-irudia]]
 
Pinturaren alorrean [[horma irudiakirudi]]ak dira adierazpide aipagarriena. Piramideak eta eskulturak [[kolore]] distiratsuez margotuak zeuden, nahiz eta gaur arte gorde diren aztarnetan ez diren behar bezala nabarmentzen, ospakizun eremuaren inguruko jauregietan izan ezik. Oinarri gisa karea[[kare]]a eta [[kuartzo]] hauts oso finezko nahastura bat erabiltzen zuten ; gainerako margoak oso nabarmen gelditzen ziren hondo horren gainean.
 
Pinturen gaiari dagokionez, erritoei edo mitologiako gaiei buruzkoak dira gehienak : Tlatoc jainkoa, lurren emankortasunagatik eta uragatik eskerrak emateko hari egindako eskaintzak eta otoitzak etabeta abar.
 
Teotihuacango pinturaren erakusgarri nagusia Lurreko Paradisuaren horma irudia da, Tepantitlakoa ; hil ondoko bizitzaren adierazpena da, ez du leku jakin bat zehatzmehatzzehatz-mehatz deskribatzen eta ez dago espazio errealaren edo leku jakin baten erreferentziarik . Hondoa neutroa da, gorrixka[[gorri]]xka. Irudi guztiak soslaiez[[soslai]]ez daude, eta ez dagokio izaki jakin batzuei, aldiz, Tlalocen erreinura iristeak dakarren zorionaren kontzeptua bakarrik islatzen dute.
 
Zeramika lanetan aipagarriak dira hiru oin zilindrikoko ontziak eta [[buztin]] egosizko irudi txikiak. Ontziak kolore biziko irudi geometrikoez apaintzen zituzten. Irudiak moldez egiten zituzten eta gizakiak edo jainkoen irudiak dira gehienak : hiruki tankerako aurpegia dute eta jantzi, orrazkera eta [[bitxi]] dotoreak dituzte.
 
== Erreferentziak ==