«Aldizkari»: berrikuspenen arteko aldeak

220 bytes added ,  Duela 7 urte
Aldizkari politiko-kulturalak ere agertu ziren. [[1907]]an, esaterako, Bilbon, ''JEL'' hamabostekaria kaleratu zen eta [[1916]]an, ''[[Euzko Deya]]'' sortu zen, Bilbon hau ere. Euskara soilik erabiltzen zuen, eta bertan lehen [[komiki]] sorta kaleratu zen, “Teles eta Niko”.
 
Abertzaletasunaren inguruan, aipatutakoez gainera, foruen[[foru]]en alde lan egin zutenen artean ''Euskalerria'' elkartea aurkitzen zen. Elkarte horrek, 1896an[[1896]]an, ''Euskalduna'' izeneko astekaria kaleratu zuen Bilbon. Bertan [[Telesforo Aranzadi|Aranzadik]], [[Felipe Arrese Beitia|Arrese Beitiak]] eta aurrerantzean garrantzi handia izango zuen [[Resurrección Maria de AzkuekAzkue]]k idatzi zuten. Azkuek, Aranaren hizkuntza-eredutik gero eta urrutiago, ''[[Euskalzale]]'' aldizkari ezaguna argitaratu zuen 1897an[[1897]]an. Euskara hutsean idatzita zegoen, eta lehen aldizkari modernoa izan zen. Kultura eta informazioa, iritziak, ipuinak, olerkiak, testu zaharrak… agertzen ziren, irudi eta argazkiz hornituta. Idazle askoren laguntza lortu zuen: [[Karmelo Etxegarai]], [[Urruzuno]], [[Edward Spencer Dodgson|Dodgson]], [[Baleriano Mokoroa|Mokoroa]], [[Txomin Agirre]], etab. 1900ean[[1900]]ean desagertu zen, gobernadoreak ezarritako baldintzak onartu nahi izan ez zituelako Azkuek. Hala ere, 1902an[[1902]]an, Azkuek berak eraginda, ''Ibaizabal'' euskara hutsezko astekaria kaleratu zen Bilbon.
 
''Ibaizabal''ek ''Euskalzale''ren jarraitzaile izan nahi zuen, baina bazen alderik bien artean: [[Ebaristo Bustintza]] zuzendariaren aholkuz, euskara errazago bat erabili zen, ahalik eta jende gehienak irakur zezan;, gipuzkera eta bizkaiera euskalkiez baliatu ziren, Azkueren gipuzkera osotua paperetara eraman gabe;, ez zen irudirik agertzen, etab. Azken batean, kazetaritza-eredu bati hasiera eman zion, zenbaitetan ondorengo ''Argia'' aldizkariak jarraituko zuena.
 
Erlijioak eta nekazaritzak, bestalde, bazuten berriak euskaraz –gutxi edo gehiago– zabaltzeko biderik. Iparraldean ''San Frances Terziaren Hilabethekaria'' ([[1911]]) eta ''San Francesen Deia'' ([[1912]]) agertu ziren. Hegoaldean ''Irugarrengo Prantzisko’tarra'' ([[1913]]), ''Irugarrengoen Irakaslea'' ([[1917]]) eta ''Aranzazu'' ([[1921]]) hilabetekariak kaleratu ziren. Haiekin batera, ''Jaungoiko-Zale'' (1912) eta ''Zeruko Argia'' ([[1919]]) ezagunak argitara eman ziren. Nekazaritzari zegokionez, berriz, Gipuzkoan ''Gipuzkoako Nekazaritza'' ([[1903]]) eta ''Baserritarra'' ([[1904]]) kaleratu ziren, Bizkaian ''Bizkai-Aldundijaren Abeluin-Baso-Ingurtija'' (1919) plazaratu zen bezala.
Azken batean, kazetaritza-eredu bati hasiera eman zion, zenbaitetan ondorengo ''Argia'' aldizkariak jarraituko zuena.
 
1920[[1920ko hamarkada|1920ko]] eta [[1930eko hamarkada|1930eko hamarraldietanhamarkadetan]] euskarazko kazetaritza, informazioari dagokionez bereziki, gailurrera iritsi zen. Euskara erabiltzen zuten zortzi aldizkari zeuden 1919an, zazpi 1921 eta 1930ean, bost 1931n eta bederatzi 1932an. 1918an [[Eusko Ikaskuntza]] sortu zen, eta bere gain hartu zituen hiru aldizkari: Eusko Ikaskuntzaren ''Deia'', ''Anuario de Eusko Folklore'' eta lehenagoko ''RIEV''. Eusko Ikaskuntzaren eskutik, bestalde, sortu zen [[Euskaltzaindia]], 1919an. Azkue izan zen lehenengo lehendakaria eta ''Euskera'' zen erakundearen aldizkaria, [[Pierre LhandekLhande]]k zuzendua. Lanak euskaraz ez ezik, gaztelaniaz eta frantsesez ere argitaratzen ziren. Hasiera batean Donostian plazaratzen bazen ere, geroago Bilbon izan zuen egoitza. Euskaltzaindiari lotuta ere, ''Euskaltzaindiaren Laguntzalleak Deia'' aldizkaria agertu zen 1934an, ardatza euskararen irakaskuntza zelarik.
Erlijioak eta nekazaritzak, bestalde, bazuten berriak euskaraz –gutxi edo gehiago– zabaltzeko biderik. Iparraldean ''San Frances Terziaren Hilabethekaria'' (1911) eta ''San Francesen Deia'' (1912) agertu ziren.
 
Gerra aurreko kazetaritzan, hala ere, aldizkaririk iraunkorrena –eta eraginkorrena, agian– ''Argia'' izan zen. ''Argia'' Azkueren ''Euskalzale'' eta ''Ibaizabal'' aldizkariek jorratutako bideetatik abiatu zen, eta Iparraldeko ''Eskualduna'' zuen ereduetako bat. 1921ean argitaratu zen lehen alea, Donostian, eta gerra zibilak eman zion amaiera. ''Argia''ren helburuak, hasiera batean, euskara suspertzea, nekazaritzaz arduratzea eta fedea eta kristautasuna mantentzea ziren. Egutegi bat kaleratzen zuten, ''Argia’ren Egutegia'' izenekoa, eta umeentzat ere komiki bat agertu zen 1927an, ''Txistu''. Idazle askok hartu zuen parte ''Argia''n –Aitzolek, Lizardik, Irujok, Leizaolak, etab.– eta hamar orrialde izatera iritsi zen, argazki ugariz beteta. ''Argia''koen egitasmoetako bat, dena den, euskara hutsezko egunkari bat kaleratzea zen, baina urte batzuk igaro behar izan zuten amets hura bete ahal izateko.
Hegoaldean ''Irugarrengo Prantzisko’tarra'' (1913), ''Irugarrengoen Irakaslea'' (1917) eta ''Aranzazu'' (1921) hilabetekariak kaleratu ziren. Haiekin batera, ''Jaungoiko-Zale'' (1912) eta ''Zeruko Argia'' (1919) ezagunak argitara eman ziren. Nekazaritzari zegokionez, berriz, Gipuzkoan ''Gipuzkoako Nekazaritza'' (1903) eta ''Baserritarra'' (1904) kaleratu ziren, Bizkaian ''Bizkai-Aldundijaren Abeluin-Baso-Ingurtija'' (1919) plazaratu zen bezala.
 
Aldizkari informatiboetan, prentsa abertzaleak bi aldizkari garrantzitsu argitaratzen zituen: ''Euzkadi'' (1913) eta ''Euzko'' (1932). ''Euzkadi'' gaztelaniaz eta euskaraz kaleratzen zen, eta euskarazko atalak Orixe eta Lauaxetaren esku egon ziren. ''Euzko'' euskara hutsez plazaratzen zen astekaria izan zen, eta, nolabait esan, jeltzaleek euskarazko egunkaria sortzeko egin zuten lehen saiakera. Hizkuntza-eredua aranatarra zen, neologismoz betetako bizkaiera. Iparraldean, jeltzaleen ideologiatik gertu, ''Aintzina'' aldizkari elebiduna sortu zen 1934an, Piarres Lafitteren eskutik. Lafittek berak, bestalde, zuzendu zuen 1944an agertu zen ''Herria'' astekaria –ez nahastu 1921ean Jean Barbier kazetariak sortutako ''Gure Herria'' kultura aldizkariarekin–, ''Eskualduna'' urte hartan bertan itxiarazi baitzuten.
1920 eta 1930eko hamarraldietan euskarazko kazetaritza, informazioari dagokionez bereziki, gailurrera iritsi zen. Euskara erabiltzen zuten zortzi aldizkari zeuden 1919an, zazpi 1921 eta 1930ean, bost 1931n eta bederatzi 1932an. 1918an Eusko Ikaskuntza sortu zen, eta bere gain hartu zituen hiru aldizkari: Eusko Ikaskuntzaren ''Deia'', ''Anuario de Eusko Folklore'' eta lehenagoko ''RIEV''. Eusko Ikaskuntzaren eskutik, bestalde, sortu zen Euskaltzaindia, 1919an. Azkue izan zen lehenengo lehendakaria eta ''Euskera'' zen erakundearen aldizkaria, Pierre Lhandek zuzendua. Lanak euskaraz ez ezik, gaztelaniaz eta frantsesez ere argitaratzen ziren. Hasiera batean Donostian plazaratzen bazen ere, geroago Bilbon izan zuen egoitza. Euskaltzaindiari lotuta ere, ''Euskaltzaindiaren Laguntzalleak Deia'' aldizkaria agertu zen 1934an, ardatza euskararen irakaskuntza zelarik.
 
Euskararen alorrean lan egiten zutenen ahaleginak, bada, norabide berean zihoazen. Gauzatu nahi zen helburua euskarazko egunkari bat argitaratzea zen. Eta egoera ezin larriagoan gertatu zen hura, gerra zibila piztu zenean. Ordura arte kaleratzen ziren euskarazko aldizkariak itxi egin zituzten: Nafarroan ''Amayur'' eta ''Zeruko Argia'', Araban ''Gure Mixiolaria'', Gipuzkoan ''Antzerti'', ''Anuario de Eusko Folklore'', ''Argia'', ''El Día'', ''Eusko langille'', ''Igandeko Orria'', ''Poxpolin'' eta ''Yakintza'', Bizkaian ''Ekin'', ''Euskera'', ''Euzkerea'', ''Karmen’go Argia'' eta ''Txistulari''. Aitzitik, aldizkari berri batzuk sortu ziren. Euskal Gobernuak Euzko Deya kaleratu zuen 1936an, eta egunkari ofizial bat legeak eta arauak gaztelaniaz eta euskaraz argitara emateko, ''Euzkadi’ko Agintaritzaren Egunerokoa''.
Gerra aurreko kazetaritzan, hala ere, aldizkaririk iraunkorrena –eta eraginkorrena, agian– ''Argia'' izan zen. ''Argia'' Azkueren ''Euskalzale'' eta ''Ibaizabal'' aldizkariek jorratutako bideetatik abiatu zen, eta Iparraldeko ''Eskualduna'' zuen ereduetako bat.
 
1921ean argitaratu zen lehen alea, Donostian, eta gerra zibilak eman zion amaiera.
 
''Argia''ren helburuak, hasiera batean, euskara suspertzea, nekazaritzaz arduratzea eta fedea eta kristautasuna mantentzea ziren.
 
Egutegi bat kaleratzen zuten, ''Argia’ren Egutegia'' izenekoa, eta umeentzat ere komiki bat agertu zen 1927an, ''Txistu''. Idazle askok hartu zuen parte ''Argia''n –Aitzolek, Lizardik, Irujok, Leizaolak, etab.– eta hamar orrialde izatera iritsi zen, argazki ugariz beteta.
 
''Argia''koen egitasmoetako bat, dena den, euskara hutsezko egunkari bat kaleratzea zen, baina urte batzuk igaro behar izan zuten amets hura bete ahal izateko.
 
Aldizkari informatiboetan, prentsa abertzaleak bi aldizkari garrantzitsu argitaratzen zituen: ''Euzkadi'' (1913) eta ''Euzko'' (1932).
 
''Euzkadi'' gaztelaniaz eta euskaraz kaleratzen zen, eta euskarazko atalak Orixe eta Lauaxetaren esku egon ziren. ''Euzko'' euskara hutsez plazaratzen zen astekaria izan zen, eta, nolabait esan, jeltzaleek euskarazko egunkaria sortzeko egin zuten lehen saiakera.
 
Hizkuntza-eredua aranatarra zen, neologismoz betetako bizkaiera. Iparraldean, jeltzaleen ideologiatik gertu, ''Aintzina'' aldizkari elebiduna sortu zen 1934an, Piarres Lafitteren eskutik. Lafittek berak, bestalde, zuzendu zuen 1944an agertu zen ''Herria'' astekaria –ez nahastu 1921ean Jean Barbier kazetariak sortutako ''Gure Herria'' kultura aldizkariarekin–, ''Eskualduna'' urte hartan bertan itxiarazi baitzuten.
 
Euskararen alorrean lan egiten zutenen ahaleginak, bada, norabide berean zihoazen.
 
Gauzatu nahi zen helburua euskarazko egunkari bat argitaratzea zen. Eta egoera ezin larriagoan gertatu zen hura, gerra zibila piztu zenean. Ordura arte kaleratzen ziren euskarazko aldizkariak itxi egin zituzten: Nafarroan ''Amayur'' eta ''Zeruko Argia'', Araban ''Gure Mixiolaria'', Gipuzkoan ''Antzerti'', ''Anuario de Eusko Folklore'', ''Argia'', ''El Día'', ''Eusko langille'', ''Igandeko Orria'', ''Poxpolin'' eta ''Yakintza'', Bizkaian ''Ekin'', ''Euskera'', ''Euzkerea'', ''Karmen’go Argia'' eta ''Txistulari''.
 
Aitzitik, aldizkari berri batzuk sortu ziren.
 
Euskal Gobernuak Euzko Deya kaleratu zuen 1936an, eta egunkari ofizial bat legeak eta arauak gaztelaniaz eta euskaraz argitara emateko, ''Euzkadi’ko Agintaritzaren Egunerokoa''.
 
Egoera hartan, 1937ko urtarrilaren batean kaleratu zen ''Eguna'', euskarazko egunkariaren lehen alea. ''Euzkadi''ren inprimategian hasi zen egiten eta ''Euzkadi''ren euskarazko orrialdearen jarraipentzat hartua izan zen. Informazio iturria ''Euzkadi''tik eta Euskal Gobernutik zetorkion. Gerrako informazioa ez ezik, bestelakoak ere ematen zituen, eta egunkari-taxua zeukan. Bizkaieraz eta gipuzkeraz idazten zuten, eta halako batasun- eta kazetaritza-estilo bat finkatzea lortu zuten. 1937ko ekainaren 13an kaleratu zen ''Eguna''ren azken zenbakia.
31.192

edits