«Aldizkari»: berrikuspenen arteko aldeak

500 bytes added ,  Duela 7 urte
ez dago edizio laburpenik
t (r2.7.3) (robota Erantsia: xmf:ჟურნალი)
* ''"[[Vogue]]"''
 
== Ikus, gainera ==
{{Commonscat|Magazines}}
* [[Kazetaritza]]
* [[Euskal Herriko hedabideak]]
== Euskal aldizkarigintzaren historia ==
=== XIX. mendea ===
Euskarazko kazetaritzaren lehen urratsak almanakak[[almanaka]]k eta egutegiak izan ziren, obratxo haien helburua, besteak beste, informazioa ematea ere izaten baitzen.
 
1815ean[[1815]]ean agertu zen lehena, [[Jose Paulo Ulibarri|Ulibarri]] arabarraren[[araba]]rraren eskutik, ''Egunari eusquerascoa'' izenburupean. Bizkaian[[Bizkaia]]n, Josef Gorosabelek ''Eusquerasco pronosticua'' argitaratu zuen [[1858]] eta 1859an[[1859]]an, eta ''“ferija“Ferija principalac celebretan dirianac iru Provencijac onetan dira onechec”'' zuen mintzagai nagusi.
 
Gai beraren inguruan, 1865ean[[1865]]ean, ''Euscaldun necazarien adisquidea eta guiaria'' kaleratu zen Tolosan[[Tolosa]]n. Erakusten zituen atalen artean denboraldiak, tenporak, eklipseak[[eklipse]]ak, feriak, nekazaritza… aipatzen ziren. Lan literarioren bat ere azaltzen zen halako egutegietan.
 
Serafín[[Serafin BarojakBaroja]]k, esaterako, bi egin zituen. Lehenengoa ''Santo Tomasco Feriya'' izenekoan agertu zen, 1877an[[1877]]an. Hurrengoa, bi urte geroago, ''Almanaque bilingüe para el año 1879''.
 
Euskararen agerpena prentsan, dena dela, ez zen almanaketara soilik mugatzen.
 
''El Correo del Norte'' donostiarrak[[donostia]]rrak, 1834an[[1834]]an, nekazariak liberalen ideietara hurbiltzeko asmotan, euskarazko zenbait testu inprimatu zituen.
 
Iparraldean 1848an kaleratu zen euskara hutsean eginiko lehen kazeta. Agosti Xahoren eskutik ''Uscal Herrico Gaseta'' izenarekin plazaratu zen. Xahok berak ''L’Ariel'' eta ''Le Républicain de Vasconie'' aldizkariak —bakartzat hartu beharrekoak, numerazio jarraitua baitute— bultzatu zituen. Hasiera batean ''Gaseta'' ''L’Ariel''en gehigarritzat hartua izan bazen ere, ez zen horrelakorik, aparte saltzen baitzen. Iritzia eta informazioa zubereraz argitaratzen zuen.
 
Iparraldean 1848an[[1848]]an kaleratu zen euskara hutsean eginiko lehen kazeta. [[Agosti XahorenXaho]]ren eskutik ''Uscal Herrico Gaseta'' izenarekin plazaratu zen. Xahok berak ''L’Ariel'' eta ''Le Républicain de Vasconie'' aldizkariak —bakartzat hartu beharrekoak, numerazio jarraitua baitute— bultzatu zituen. Hasiera batean ''Gaseta'' ''L’Ariel''en gehigarritzat hartua izan bazen ere, ez zen horrelakorik, aparte saltzen baitzen. Iritzia eta informazioa zubereraz[[zuberera]]z argitaratzen zuen.
Urte berean, 1848an alegia, Jean Baptiste Etcheberryk ''Escualdun laborarien adiskidea'' almanaka argitaratu zuen Baionan.
 
Urte berean, [[1848]]an alegia, [[Jean-Baptiste Etxeberri (apaiza)|Jean Baptiste Etcheberryk]] ''Escualdun laborarien adiskidea'' almanaka argitaratu zuen [[Baiona]]n. ''“Egunari edo almanaka hunen eguileac ez du berce chederic baicen ongui eguitea escualdun populu ainhitz maite duenari, guciei ahalaz conseilu onen emaitea”'' zen bere helburua. Izan ere, une hartan xurien (“girichtinoak”) eta gorrien (“erlijionearen kontrakoak”) arteko borroka pil-pilean zegoen.
 
1852an[[1852]]an, Pauen[[Paue]]n, ''Egunari berria'' edo ''conseillu oneco almanaca'' errepublikazalea argitaratu zen. Errepublikaren aldekoak –gorriak alegia– ziren, era berean, 1879ko[[1879]]ko ''Almanaca berria edo egunaria'', 1885eko[[1885]]eko ''Almanaka berria, 1885eco urthecoa'' edo 1888ko[[1888]]ko ''Almanach berria'' izenekoak. Xuriek, bonapartistek, ere beren almanaka kaleratu zuten, ''Escualdun almanaca edo egunari berria'', 1885 eta 1886an[[1886]]an agertu zena, Jean[[Joan Piarres DuvoisinekDuvoisin]]ek zuzendua.
 
Bi jarrera politikoak erradikalizatuz joan ziren, eta, horren ondorioz, bi astekari ezagunen sorrera gauzatu zen: ''Le Réveil Basque'' gorrien aldekoa eta ''Eskualduna'' xuria.
[[Fitxategi:Dialogues Basques. Iturriaga, Uriarte, Duvoisin, Inchauspe. 1857.png|800px]]
 
''Le Réveil Basque'' Pauen zegoen talde errepublikazale batek bultzatu zuen. Elebiduna zen –frantsesez eta euskaraz idazten zuten– eta astero kaleratzen zen. 1886an plazaratu zen lehen alea eta sortzailea [[Martial Henri Berdoly]] politikaria izan zen. Helburua nekazarien botoa eskuratzea zen eta, bertako orrialdeetan adierazten zenez behin eta berriro, [[errepublika]] aldarrikatzen zuten, erlijioaren eta euskalduntasunaren etsai izan gabe. Mezu politikoaz gainera, nekazaritzari buruzkoak eta berri laburrak ere bazetozen, guztiak [[behe-nafarreraznafarrera]]z eta zubereraz. 1894an kaleratu zen azkeneko aldiz.
 
1894an kaleratu zen azkeneko aldiz. Errepublikazaleen aldizkariari aurre egitearren, 1887an[[1887]]an, Baionan, ''Eskualduna'' –''Escualduna'' hasieran, ''Eskualdun ona'' tartean– astekaria argitaratu zen. [[Louis EtcheverryEtxeberri]] politikoakpolitikariak sortu zuen eta xurien proiektu horrek etsaienak baino askoz gehiago iraun zuen, 1944an[[1944]]an kaleratu baitzen azken alea. ''Eskualduna''ren eragina handia izan zen Iparraldean, laborariengan bereziki, pentsamolde bat finkatu zuelako. Hasieran frantsesez eta euskaraz agertzen bazen ere, euskararen presentzia % 90 izatera iritsi zen, [[lapurtera]] eta behe-nafarrera erabiliz. [[Arnaud Pochelou]] izan zen lehen zuzendaria baina [[Jean Hiriart-UrrutirekinUrruti]]rekin, bigarrenarekin alegia, lortu zuen astekariak gailurra jotzea: 10.000 irakurle. [[Lapurdi]], [[Nafarroa Beherea]] eta Zuberoako[[Zuberoa]]ko herri gehienetako berriak biltzen zituen, eta Euskal Herriko albisteak ez ezik bestelakoak ere zabaltzen zituen, ideologia bertsuko ''Le Courrier de Bayonne'' egunkaritik jasotakoak gehienak. Fedea eta nekazaritza –''“Laborarier”'' zen bizitza osoan iraun zuen atalaren izena– izan ziren astekariaren bi ardatz nagusiak.
 
Iparraldeko zein Hegoaldeko euskaldun asko, bestalde, Ameriketara joan ziren [[XIX. mendearenmende]]aren erdialdean. Han euskaldunen topagune garrantzitsu batzuk sortu zituzten, euskal nortasuna gordetzearren, eta Montevideon[[Montevideo]]n, Argentinan[[Argentina]]n, Kuban[[Kuba]]n edo [[Estatu BatuetanBatu]]etan gune indartsuak eratu ziren. Haien helburuetako bat hizkuntza ez galtzea zen, eta, horretarako, besteak beste, euskarazko aldizkariak argitaratzeari ere ekin zioten.
Fedea eta nekazaritza –“Laborarier” zen bizitza osoan iraun zuen atalaren izena– izan ziren astekariaren bi ardatz nagusiak.
 
1878an[[1878]]an, Argentinan, ''Laurac Bat'' argitaratu zen, euskaraz oso gutxi zekarrelarik. [[Buenos AiresenAires]]en, 1893an[[1893]]an, ''La Baskonia'' kaleratu zen, euskararen agerpena zertxobait handiagoa zela. Euskara hutsez Estatu Batuetan azaldu zen lehenengo aldizkaria. Iparraldeko euskaldunen eskutik ''Escualdun Gazeta'' plazaratu zen 1885ean[[1885]]ean eta ''California-ko Eskual Herria'' 1893an[[1893]]an, biak [[Los AngelesenAngeles]] en inprimatuta. Ondoren beste zenbait aldizkari argitaratu zen, beti testu batzuk euskaraz idatzita: Argentinan ''La Euskaria'', ''Euzkotarra'', ''Nación Vasca'', Mexikon[[Mexiko]]n ''Euzkotarra'', Uruguain[[Uruguai]]n ''Euskal Herria'', Estatu Batuetan ''Aberri''.
Iparraldeko zein Hegoaldeko euskaldun asko, bestalde, Ameriketara joan ziren XIX. mendearen erdialdean. Han euskaldunen topagune garrantzitsu batzuk sortu zituzten, euskal nortasuna gordetzearren, eta Montevideon, Argentinan, Kuban edo Estatu Batuetan gune indartsuak eratu ziren. Haien helburuetako bat hizkuntza ez galtzea zen, eta, horretarako, besteak beste, euskarazko aldizkariak argitaratzeari ere ekin zioten.
 
Hegoaldeari begira, 1878an, Iruñean[[Iruñea]]n, [[Arturo CampiónekKanpion]]ek zuzenduriko ''Revista Euskara'' urtekaria kaleratu zen. Kultura alorrean lan handia egin zuen;. harenHaren helburua “gordetzea, galtzera utzi gabe, ta edatzea aldaitequen gucian euscarazco mintzairoa” zen. Ildo beretik, 1880an[[1880]]an, José[[Jose ManterolakManterola]]k ''Euskal Erria'' literatur hamabostekaria argitaratu zuen Donostian. Gaztelaniaz eta euskaraz idazten bazuten ere, tarteka frantsesa ere erabiltzen zen. Maila zientifikora, bestalde, igo zuen euskara [[Julio de UrquijokUrquijo]]k, 1907an[[1907]]an Parisen[[Paris]]en eta ondoren Donostian ''[[Revista Internacional de los Estudios Vascos]]'' (RIEV) aldizkaria plazaratu zuenean. Urquijok aitzindari bat izan zuen, Alemanian[[Alemania]]n –Berlinen––[[Berlin]]en– 1889tik argitaratzen zen ''Euskara'' filologia-aldizkaria. Han, euskarari buruz Europako filologo garrantzitsuenek egindako lanak zeuden, eta Urquijok espiritu harekin jarraitu nahi izan zuen, RIEVen gaztelania, frantsesa, euskara, alemana, ingelesa, portugesa edota arabiera irakur zitekeela.
1878an, Argentinan, ''Laurac Bat'' argitaratu zen, euskaraz oso gutxi zekarrelarik. Buenos Airesen, 1893an, ''La Baskonia'' kaleratu zen, euskararen agerpena zertxobait handiagoa zela. Euskara hutsez Estatu Batuetan azaldu zen lehenengo aldizkaria. Iparraldeko euskaldunen eskutik ''Escualdun Gazeta'' plazaratu zen 1885ean eta ''California-ko Eskual Herria'' 1893an, biak Los Angelesen inprimatuta. Ondoren beste zenbait aldizkari argitaratu zen, beti testu batzuk euskaraz idatzita: Argentinan ''La Euskaria'', ''Euzkotarra'', ''Nación Vasca'', Mexikon ''Euzkotarra'', Uruguain ''Euskal Herria'', Estatu Batuetan ''Aberri''.
 
Hegoaldeari begira, 1878an, Iruñean, Arturo Campiónek zuzenduriko ''Revista Euskara'' urtekaria kaleratu zen. Kultura alorrean lan handia egin zuen; haren helburua “gordetzea, galtzera utzi gabe, ta edatzea aldaitequen gucian euscarazco mintzairoa” zen. Ildo beretik, 1880an, José Manterolak ''Euskal Erria'' literatur hamabostekaria argitaratu zuen Donostian. Gaztelaniaz eta euskaraz idazten bazuten ere, tarteka frantsesa ere erabiltzen zen. Maila zientifikora, bestalde, igo zuen euskara Julio de Urquijok, 1907an Parisen eta ondoren Donostian ''Revista Internacional de los Estudios Vascos'' (RIEV) aldizkaria plazaratu zuenean. Urquijok aitzindari bat izan zuen, Alemanian –Berlinen– 1889tik argitaratzen zen ''Euskara'' filologia-aldizkaria. Han, euskarari buruz Europako filologo garrantzitsuenek egindako lanak zeuden, eta Urquijok espiritu harekin jarraitu nahi izan zuen, RIEVen gaztelania, frantsesa, euskara, alemana, ingelesa, portugesa edota arabiera irakur zitekeela.
 
=== XX. mendea ===
==== Gerra zibilaren aurreko kazetaritza ====
1908an[[1908]]an, [[Gregorio MujikarenMujika]]ren zuzendaritzapean, ''Euskal Esnalea'' aldizkaria argitaratu zen Tolosan, izen bereko elkarteak bultzatuta. Euskararen aldeko euskaltzaleak bildu nahi izan zituen eta erakunde ireki bat antolatu. Aldizkariak hainbat atal jorratzen zituen: hizkuntza, erlijioa, historia, irakurgaiak, ipuinak, berriak, etab. [[1911]]tik aurrera ''Euskalerriaren alde''ren euskarazko gehigarria izan zen.
 
Euskararen aldeko euskaltzaleak bildu nahi izan zituen eta erakunde ireki bat antolatu. Aldizkariak hainbat atal jorratzen zituen: hizkuntza, erlijioa, historia, irakurgaiak, ipuinak, berriak, etab. 1911tik aurrera ''Euskalerriaren alde''ren euskarazko gehigarria izan zen.
 
Kazetaritza politikoak ere bere esparrua eratu zuen, batik bat [[Sabino AranarenArana]]ren eskutik. 1893an[[1893]]an ''[[Bizkaitarra (aldizkaria)|Bizkaitarra]]'' aldizkaria argitaratu zuen “Jaun-Goikua eta Lagi-Zarra” lemapean.
 
Bi urte iraun zuen eta, 1895ean[[1895]]ean, ''[[Baserritarra]]'' astekariak bete zuen aurrekoaren lekua. Euskarari buruzko pentsamolde abertzalea erakusten zuen: “Euskereari eutsi egixube zeuen Abenda ta odolaren izkerea dalako”. Aranak euskararen berpiztea abertzaletasunaren sorrerarekin lotzen zuen, eta bere ideologiak ez zuen etenik izan: ''La Patria'' ([[1901]]-[[1903]]), ''Patria'' (1903- [[1906]]), ''Aberri'' (1906-[[1908]]) eta ''Aberrija'' (1908). Bestalde, lurralde bakoitzean aldizkari [[abertzale]] bana argitaratu zuen: Gipuzkoan[[Gipuzkoa]]n ''Gipuzkoarra'', 1907an[[1907]]an; ''Bizkaitarra'' Bizkaian[[Bizkaia]]n, 1909an[[1909]]an; Araban[[Araba]]n, ''Arabarra'' sortu zen 1912an[[1912]]an eta Nafarroako[[Nafarroa]]ko ''Napartarra'' 1911n[[1911]]n agertu zen –haren jarraitzaileak ''La Voz de Navarra'' eta ''Amayur'' izan ziren–. Lau orrialdeko astekariak izaten ziren, eta euskarak % 10 betetzen zuen. Lau lurraldeetako aldizkari haien ondoren, eta abertzaletasunaren gorakada nabarmena zenez, [[Euzko Alderdi JeltzaleakJeltzalea]]k egunkari bat argitaratzea erabaki zuen: [[''Euzkadi (egunkaria)|Euzkadi]]''. 1913an[[1913]]an kaleratu zen lehen zenbakia, Bilbon, eta 10.000 ale saltzera iritsi zen garairik onenean. [[Ebaristo Bustintza|Ebaristo Bustintza ''Kirikiño'']] izan zen euskarazko atalaren zuzendaria eta Aranaren hizkuntza-eredua erabili zuen. 1915ean[[1915]]ean, euskarak bi atal betetzen zituen “Egunekoa” eta “Euzko Abendaren Elez” izenekoak.
 
Aldizkari politiko-kulturalak ere agertu ziren. 1907an[[1907]]an, esaterako, Bilbon, ''JEL'' hamabostekaria kaleratu zen eta 1916an[[1916]]an, ''[[Euzko- Deya]]'' sortu zen, Bilbon hau ere;. euskaraEuskara soilik erabiltzen zuen, eta bertan lehen [[komiki]] sorta kaleratu zen, “Teles eta Niko”.
 
Abertzaletasunaren inguruan, aipatutakoez gainera, foruen alde lan egin zutenen artean Euskalerria elkartea aurkitzen zen. Elkarte horrek, 1896an, ''Euskalduna'' izeneko astekaria kaleratu zuen Bilbon. Bertan Aranzadik, Arrese Beitiak eta aurrerantzean garrantzi handia izango zuen Resurrección Mª de Azkuek idatzi zuten. Azkuek, Aranaren hizkuntza-eredutik gero eta urrutiago, ''Euskalzale'' aldizkari ezaguna argitaratu zuen 1897an. Euskara hutsean idatzita zegoen, eta lehen aldizkari modernoa izan zen. Kultura eta informazioa, iritziak, ipuinak, olerkiak, testu zaharrak… agertzen ziren, irudi eta argazkiz hornituta. Idazle askoren laguntza lortu zuen: Karmelo Etxegarai, Urruzuno, Dodgson, Mokoroa, Txomin Agirre, etab. 1900ean desagertu zen, gobernadoreak ezarritako baldintzak onartu nahi izan ez zituelako Azkuek. Hala ere, 1902an, Azkuek berak eraginda, ''Ibaizabal'' euskara hutsezko astekaria kaleratu zen Bilbon.
 
[[Fitxategi:Euskal aldizkariak 1939-1969 II.png|800px]]
 
== Ikus, gainera ==
* [[Kazetaritza]]
* [[Euskal Herriko hedabideak]]
 
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2011/12/27}}
 
{{CommonscatCommonskat|Magazines}}
 
[[Kategoria:Hedabideak]]
31.141

edits